Adhyaya 4

Verse 1

श्रीराजोवाच यानि यानीह कर्माणि यैर्यै: स्वच्छन्दजन्मभि: । चक्रे करोति कर्ता वा हरिस्तानि ब्रुवन्तु न: ॥ १ ॥

শ্ৰী ৰজা নিমিয়ে ক’লে: ভগৱান নিজৰ অন্তঃশক্তিৰে আৰু নিজৰ ইচ্ছামতে এই জগতত অৱতীৰ্ণ হয়। সেয়ে কৃপা কৰি কওক—হৰিয়ে নিজৰ বিভিন্ন অৱতাৰত অতীতত, বৰ্তমানত আৰু ভৱিষ্যতে ইয়াত কোন কোন লীলা-কর্ম কৰিছে, কৰি আছে আৰু কৰিব।

Verse 2

श्रीद्रुमिल उवाच यो वा अनन्तस्य गुणाननन्ता- ननुक्रमिष्यन् स तु बालबुद्धि: । रजांसि भूमेर्गणयेत् कथञ्चित् कालेन नैवाखिलशक्तिधाम्न: ॥ २ ॥

শ্ৰী দ্ৰুমিলে ক’লে: অনন্ত প্ৰভুৰ অনন্ত গুণ সম্পূৰ্ণকৈ গণনা বা বৰ্ণনা কৰিবলৈ যি চেষ্টা কৰে, তাৰ বুদ্ধি শিশুৰ দৰে। কোনো মহামেধাৱীও বহু সময় ধৰি চেষ্টা কৰি পৃথিৱীৰ ধূলিকণা গণিব পাৰিলেও, সকলো শক্তিৰ ধাম ভগৱানৰ মনোমোহা গুণসমূহ গণিব নোৱাৰে।

Verse 3

भूतैर्यदा पञ्चभिरात्मसृष्टै: पुरं विराजं विरचय्य तस्मिन् । स्वांशेन विष्ट: पुरुषाभिधान- मवाप नारायण आदिदेव: ॥ ३ ॥

যেতিয়া আদিদেৱ নাৰায়ণে নিজৰ পৰা উৎপন্ন পঞ্চভূতেৰে বিরাট্‌-পুৰ (বিশ্বদেহ) ৰচনা কৰি, নিজৰ স্বাংশে তাত প্ৰৱেশ কৰিলে, তেতিয়া তেওঁ ‘পুৰুষ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হ’ল।

Verse 4

यत्काय एष भुवनत्रयसन्निवेशो यस्येन्द्रियैस्तनुभृतामुभयेन्द्रियाणि । ज्ञानं स्वत: श्वसनतो बलमोज ईहा सत्त्वादिभि: स्थितिलयोद्भ‍व आदिकर्ता ॥ ४ ॥

তেওঁৰ দেহতেই ত্ৰিলোকৰ সমগ্ৰ বিন্যাস সুসংগঠিত। তেওঁৰ দিব্য ইন্দ্ৰিয়ৰ পৰা সকলো দেহধাৰীৰ জ্ঞানেন্দ্ৰিয় আৰু কৰ্মেন্দ্ৰিয় উদ্ভৱ হয়। তেওঁৰ চেতনাৰ পৰা বন্ধনযুক্ত জ্ঞান, আৰু তেওঁৰ শ্বাসৰ পৰা বল, ওজ, ইন্দ্ৰিয়শক্তি আৰু কৰ্মপ্ৰবৃত্তি প্ৰকাশ পায়। সত্ত্ব-ৰজ-তম গুণৰ মাধ্যমে তেওঁ সৃষ্টিৰ, স্থিতিৰ আৰু লয়ৰ আদিকৰ্তা।

Verse 5

आदावभूच्छतधृती रजसास्य सर्गे विष्णु: स्थितौ क्रतुपतिर्द्विजधर्मसेतु: । रुद्रोऽप्ययाय तमसा पुरुष: स आद्य इत्युद्भ‍वस्थितिलया: सततं प्रजासु ॥ ५ ॥

আদিতে সৃষ্টিৰ বাবে সেই আদ্য পুৰুষে ৰজোগুণেৰে ব্ৰহ্মা (শতধৃতি) ৰূপ ধাৰণ কৰিলে। স্থিতিৰ বাবে তেওঁ বিষ্ণু—যজ্ঞৰ অধিপতি আৰু দ্বিজধৰ্ম-সেতুৰ ৰক্ষক—হ’ল। আৰু প্ৰলয়কালত তমোগুণেৰে তেওঁ ৰুদ্ৰৰূপ প্ৰকাশ কৰে। এইদৰে প্ৰজাসকল সদায় উৎপত্তি, স্থিতি আৰু লয়ৰ শক্তিৰ অধীন থাকে।

Verse 6

धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्यां नारायणो नर ऋषिप्रवर: प्रशान्त: । नैष्कर्म्यलक्षणमुवाच चचार कर्म योऽद्यापि चास्त ऋषिवर्यनिषेविताङ्‍‌घ्रि: ॥ ६ ॥

ধৰ্ম আৰু দক্ষকন্যা মূৰ্তিৰ গৰ্ভত পৰম শান্ত, ঋষিসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ নৰ-নাৰায়ণ ঋষি জন্মিল। তেওঁ কৰ্মবন্ধন নিবৃত্ত কৰা ভগৱদ্ভক্তিৰ উপদেশ দিলে আৰু নিজেও তাক সম্পূৰ্ণৰূপে আচৰণ কৰিলে। তেওঁ আজিও বিদ্যমান; মহর্ষিসকলে তেওঁৰ পদ্মপাদ সেবা কৰে।

Verse 7

इन्द्रो विशङ्‍क्य मम धाम जिघृक्षतीति कामं न्ययुङ्क्त सगणं स बदर्युपाख्यम् । गत्वाप्सरोगणवसन्तसुमन्दवातै: स्त्रीप्रेक्षणेषुभिरविध्यदतन्महिज्ञ: ॥ ७ ॥

ইন্দ্ৰে আশংকা কৰিলে—‘নৰ-নাৰায়ণ ঋষি কঠোৰ তপস্যাৰে অতি শক্তিশালী হৈ মোৰ স্বৰ্গধাম কেঢ়ি ল’ব।’ সেয়ে অৱতাৰৰ অতীত মহিমা নাজানি, তেওঁ কামদেৱক নিজৰ গণসহ বদৰিকাশ্ৰমলৈ পঠিয়ালে। তাত বসন্তৰ সুগন্ধি মৃদু বতাহ আৰু অপ্সৰাগণৰ দলে কামুক পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰিলে, আৰু কামদেৱে সুন্দৰী নাৰীৰ অপ্রতিরোধ্য দৃষ্টি-ৰূপ বাণেৰে প্ৰভুক বিদ্ধ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলে।

Verse 8

विज्ञाय शक्रकृतमक्रममादिदेव: प्राह प्रहस्य गतविस्मय एजमानान् । मा भैष्टभो मदन मारुत देववध्वो गृह्णीत नो बलिमशून्यमिमं कुरुध्वम् ॥ ८ ॥

আদিদেৱ ভগৱানে ইন্দ্ৰৰ কৰা অপৰাধ জানিও গৰ্ব নকৰিলে। তেওঁ হাঁহি হাঁহি কঁপনি ধৰা মদন, মাৰুত আৰু দেৱপত্নীসকলক ক’লে— “ভয় নকৰিবা; এই উপহাৰ গ্ৰহণ কৰা আৰু মোৰ আশ্ৰমক তোমালোকৰ উপস্থিতিৰে পবিত্ৰ কৰা।”

Verse 9

इत्थं ब्रुवत्यभयदे नरदेव देवा: सव्रीडनम्रशिरस: सघृणं तमूचु: । नैतद् विभो त्वयि परेऽविकृते विचित्रं स्वारामधीरनिकरानतपादपद्मे ॥ ९ ॥

হে ৰজা নিমি, নৰ-নাৰায়ণ ঋষিয়ে এইদৰে কৈ দেৱতাসকলৰ ভয় দূৰ কৰাত, তেওঁলোকে লাজেৰে মূৰ নত কৰি কৰুণা বিচাৰি ক’লে— “বিভো, আপুনি পৰম আৰু অবিকাৰী; আমাৰ অপৰাধ সত্ত্বেও আপোনাৰ নিৰ্হেতুক দয়া আশ্চৰ্য নহয়, কিয়নো অসংখ্য স্বাৰাম ধীৰ ঋষিও আপোনাৰ পদপদ্মত নত হয়।”

Verse 10

त्वां सेवतां सुरकृता बहवोऽन्तराया: स्वौको विलङ्‍घ्य परमं व्रजतां पदं ते । नान्यस्य बर्हिषि बलीन् ददत: स्वभागान् धत्ते पदं त्वमविता यदि विघ्नमूर्ध्नि ॥ १० ॥

যিসকলে আপোনাক সেৱি দেৱলোকৰ অস্থায়ী আবাস অতিক্ৰম কৰি আপোনাৰ পৰম ধামলৈ যাব খোজে, দেৱতাসকলে তেওঁলোকৰ পথত বহু বাধা দিয়ে। কিন্তু যিসকলে যজ্ঞত দেৱতাসকলক তেওঁলোকৰ ভাগ দিয়ে, তেওঁলোকৰ তেনে বিঘ্ন নাথাকে। তথাপি আপুনি ভক্তৰ প্ৰত্যক্ষ ৰক্ষক; সেয়ে ভক্তে সেই বাধাৰ মূৰৰ ওপৰত পা থৈ আগবাঢ়ে।

Verse 11

क्षुत्तृट्‌त्रिकालगुणमारुतजैह्वशैष्णा- नस्मानपारजलधीनतितीर्य केचित् । क्रोधस्य यान्ति विफलस्य वशं पदे गो- र्मज्जन्ति दुश्चरतपश्च वृथोत्सृजन्ति ॥ ११ ॥

কিছুমান লোকে আমাৰ প্ৰভাৱ—ক্ষুধা, তৃষ্ণা, গৰম-ঠাণ্ডা, সময়ৰ গুণ, ইন্দ্ৰিয়ৰ বতাহ আৰু জিভা-যৌনেন্দ্ৰিয়ৰ তাড়নাৰ অনন্ত ঢৌ থকা অপাৰ সাগৰ—অতিক্ৰম কৰিবলৈ কঠোৰ তপস্যা কৰে। তথাপি সেই সাগৰ পাৰ হৈও তেওঁলোকে নিষ্ফল ক্ৰোধৰ বশ হৈ গৰুৰ খুৰৰ দাগসম সৰু পানীত ডুবি যায়; এইদৰে তেওঁলোকে দুৰাচৰ তপস্যাৰ ফল বৃথা নষ্ট কৰে।

Verse 12

इति प्रगृणतां तेषां स्त्रियोऽत्यद्भुरतदर्शना: । दर्शयामास शुश्रूषां स्वर्चिता: कुर्वतीर्विभु: ॥ १२ ॥

দেৱতাসকলে এইদৰে পৰম প্ৰভুৰ স্তৱ কৰোঁতে, সৰ্বশক্তিমান প্ৰভুৱে হঠাৎ তেওঁলোকৰ চকুৰ আগত বহু নাৰী প্ৰকাশ কৰিলে—অতি আশ্চৰ্য সৌন্দৰ্যযুক্ত, উত্তম বস্ত্ৰ-অলংকাৰৰে সজ্জিত, আৰু ভক্তিভাৱে প্ৰভুসেৱাত নিয়োজিত।

Verse 13

ते देवानुचरा द‍ृष्ट्वा स्त्रिय: श्रीरिव रूपिणी: । गन्धेन मुमुहुस्तासां रूपौदार्यहतश्रिय: ॥ १३ ॥

দেৱতাৰ অনুচৰসকলে শ্ৰীৰ দৰে ৰূপিণী সেই নাৰীবিলাকক দেখি আৰু তেওঁলোকৰ দেহগন্ধ পাই বিমোহিত হ’ল। তেওঁলোকৰ ৰূপ-ঔদাৰ্যৰ আগত নিজৰ ঐশ্বৰ্য ম্লান হৈ পৰিল।

Verse 14

तानाह देवदेवेश: प्रणतान् प्रहसन्निव । आसामेकतमां वृङ्‍ध्वं सवर्णां स्वर्गभूषणाम् ॥ १४ ॥

দেৱদেৱেশে প্ৰণত স্বৰ্গদূতসকলক মৃদু হাঁহি দি ক’লে— “ইয়াৰ মাজৰ পৰা যিজনী তোমালোকৰ উপযুক্ত লাগে, তাক বাছি লোৱা; সেয়ে স্বৰ্গলোকৰ ভূষণ হ’ব।”

Verse 15

ओमित्यादेशमादाय नत्वा तं सुरवन्दिन: । उर्वशीमप्सर:श्रेष्ठां पुरस्कृत्य दिवं ययु: ॥ १५ ॥

‘ওঁ’ বুলি আদেশ গ্ৰহণ কৰি সুৰবন্দীসকলে তাঁক প্ৰণাম কৰিলে। তাৰ পাছত অপ্সৰাসকলৰ শ্ৰেষ্ঠা উৰ্বশীক বাছি লৈ, সন্মানেৰে আগত ৰাখি স্বৰ্গলৈ উভতি গ’ল।

Verse 16

इन्द्रायानम्य सदसि श‍ृण्वतां त्रिदिवौकसाम् । ऊचुर्नारायणबलं शक्रस्तत्रास विस्मित: ॥ १६ ॥

তেওঁলোকে ইন্দ্ৰৰ সভালৈ গৈ ত্ৰিদিৱবাসীসকলৰ সন্মুখত নাৰায়ণৰ পৰম বল বৰ্ণনা কৰিলে। নৰ-নাৰায়ণ ঋষিৰ কথা শুনি আৰু নিজৰ অপৰাধ বুজি শক্ৰ ইন্দ্ৰ ভীত আৰু বিস্মিত হ’ল।

Verse 17

हंसस्वरूप्यवददच्युत आत्मयोगं दत्त: कुमार ऋषभो भगवान् पिता न: । विष्णु: शिवाय जगतां कलयावतीर्ण- स्तेनाहृता मधुभिदा श्रुतयोहयास्ये ॥ १७ ॥

অচ্যুত ভগৱান বিষ্ণু হংস-ৰূপ, দত্তাত্ৰেয়, চাৰি কুমাৰ আৰু আমাৰ পিতা ভগৱান ঋষভদেৱ আদি কলাৱতাৰ ৰূপে জগতৰ মঙ্গলৰ বাবে অৱতৰি আত্মযোগৰ বিজ্ঞান উপদেশ দিয়ে। হয়গ্ৰীৱ ৰূপে মধুক বধ কৰি পাতালৰ পৰা বেদশ্ৰুতি পুনৰ উদ্ধাৰ কৰিলে।

Verse 18

गुप्तोऽप्यये मनुरिलौषधयश्च मात्स्ये क्रौडे हतो दितिज उद्धरताम्भस: क्ष्माम् । कौर्मे धृतोऽद्रिरमृतोन्मथने स्वपृष्ठे ग्राहात् प्रपन्नमिभराजममुञ्चदार्तम् ॥ १८ ॥

মৎস্য অৱতাৰত ভগৱানে সত্যব্ৰত মনু, পৃথিৱী আৰু মূল্যবান ঔষধিসকলক প্ৰলয়জলৰ পৰা ৰক্ষা কৰিলে। বৰাহৰূপে দিতিপুত্ৰ হিৰণ্যাক্ষক বধ কৰি জলৰ পৰা পৃথিৱীক উদ্ধাৰ কৰিলে। কূৰ্ম অৱতাৰত মন্দৰ পৰ্বতক পিঠিত ধৰি সমুদ্ৰমন্থনত অমৃত উদ্ভৱ কৰালে। আৰু গ্ৰাহৰ কবলত দুঃখিত শৰণাগত গজেন্দ্ৰৰাজক তেওঁ মুক্ত কৰিলে।

Verse 19

संस्तुन्वतो निपतितान् श्रमणानृषींश्च शक्रं च वृत्रवधतस्तमसि प्रविष्टम् । देवस्त्रियोऽसुरगृहे पिहिता अनाथा जघ्नेऽसुरेन्द्रमभयाय सतां नृसिंहे ॥ १९ ॥

বালখিল্য নামৰ ক্ষুদ্ৰ তপস্বী ঋষিসকল গৰুৰ খুৰৰ দাগৰ পানীত পৰি যেতিয়া ইন্দ্ৰে তেওঁলোকক উপহাস কৰিছিল, তেতিয়া ভগৱানে তেওঁলোকক উদ্ধাৰ কৰিলে। তাৰ পাছত বৃত্ৰাসুৰ-বধৰ পাপফলত অন্ধকাৰত ঢাক খোৱা ইন্দ্ৰকো তেওঁ ৰক্ষা কৰিলে। অসুৰৰ গৃহত বন্দী, আশ্ৰয়হীন দেৱপত্নীসকলকো ভগৱানে মুক্ত কৰিলে। আৰু নৃসিংহ অৱতাৰত সৎভক্তসকলক নিৰ্ভয় কৰিবলৈ অসুৰেন্দ্ৰ হিৰণ্যকশিপুক তেওঁ বধ কৰিলে।

Verse 20

देवासुरे युधि च दैत्यपतीन् सुरार्थे हत्वान्तरेषु भुवनान्यदधात् कलाभि: । भूत्वाथ वामन इमामहरद् बले: क्ष्मां याच्ञाच्छलेन समदाददिते: सुतेभ्य: ॥ २० ॥

দেৱ-অসুৰ যুদ্ধত ভগৱানে দেৱতাৰ হিতৰ বাবে দৈত্যপতিসকলক বধ কৰে আৰু প্ৰতিটো মন্বন্তৰত নিজৰ বিভিন্ন কলাসহ অৱতাৰ লৈ লোকসমূহক ৰক্ষা কৰে। তাৰ পাছত বামনৰূপে তেওঁ বলী মহাৰাজৰ পৰা তিনিখন পদভূমি ভিক্ষা বিচাৰি, যাচনাৰ ছলে সমগ্ৰ পৃথিৱী গ্ৰহণ কৰিলে আৰু পিছত সমগ্ৰ জগত অদিতিৰ পুত্ৰসকলক পুনৰ দান কৰিলে।

Verse 21

नि:क्षत्रियामकृत गां च त्रि:सप्तकृत्वो रामस्तु हैहयकुलाप्ययभार्गवाग्नि: । सोऽब्धिं बबन्ध दशवक्त्रमहन् सलङ्कं सीतापतिर्जयति लोकमलघ्नकीर्ति: ॥ २१ ॥

ভৃগুবংশত পৰশুৰাম অগ্নিৰ দৰে অৱতৰি হৈহয় বংশক ভস্ম কৰিলে; এইদৰে তেওঁ একুশবাৰ পৃথিৱীক ক্ষত্ৰিয়শূন্য কৰিলে। সেই একেই প্ৰভু সীতাপতি ৰামচন্দ্ৰ হৈ সমুদ্ৰত সেতু বান্ধিলে আৰু লংকাৰ সৈতে দশমুখ ৰাৱণক বধ কৰিলে। যাঁৰ কীৰ্তিয়ে জগতৰ কলুষ নাশ কৰে, সেই শ্ৰীৰাম সদা বিজয়ী হওক।

Verse 22

भूमेर्भरावतरणाय यदुष्वजन्मा जात: करिष्यति सुरैरपि दुष्कराणि । वादैर्विमोहयति यज्ञकृतोऽतदर्हान् शूद्रान् कलौ क्षितिभुजो न्यहनिष्यदन्ते ॥ २२ ॥

পৃথিৱীৰ ভাৰ হ্ৰাস কৰিবলৈ অজন্মা ভগৱান যদুবংশত জন্ম লৈ দেৱতাসকলৰ বাবেও দুষ্কৰ কৰ্ম সম্পাদন কৰিব। বুদ্ধৰূপে তেওঁ তৰ্কবাদৰ দ্বাৰা অযোগ্য যজ্ঞকাৰীসকলক মোহিত কৰিব। আৰু কলিযুগৰ অন্তত কল্কিৰূপে, ৰজা সেজে থকা শূদ্ৰস্বভাৱৰ অধম শাসকসকলক সংহাৰ কৰিব।

Verse 23

एवंविधानि कर्माणि जन्मानि च जगत्पते: । भूरीणि भूरियशसो वर्णितानि महाभुज ॥ २३ ॥

হে মহাবাহু ৰাজন, জগত্পতি ভগৱানৰ এনে অসংখ্য অৱতাৰ আৰু লীলা আছে; তেওঁৰ অনন্ত যশ সীমাহীন।