Adhyaya 31
The Disappearance of Lord Śrī Kṛṣṇa and the Aftermath in Dvārakā
প্ৰভাসৰ ঘটনাৰ পিছত আৰু বৃষ্ণিবংশৰ বিনাশ হোৱাৰ পাছত ব্ৰহ্মা, শিৱ, ইন্দ্ৰ, ঋষি, পিতৃ, সিদ্ধ, গন্ধৰ্ব আদি দেবগণে ভগৱানৰ স্বধামলৈ গমন দৰ্শন কৰিবলৈ সমবেত হয়। তেওঁলোকে শৌৰিৰ জন্ম-কৰ্ম স্তুতি কৰি বিমানৰ পৰা পুষ্পবৃষ্টি কৰে। কৃষ্ণই দেবতাসকলক (নিজ শক্ত্যাৱেশ/অংশৰূপসমূহ) দেখি পদ্মনয়ন নিমীলিত কৰি, যোগৰ ‘আগ্নেয়ী’ দেহদাহ নকৰাকৈয়ে নিজৰ প্ৰকট লীলাবিগ্ৰহ সংহৰি স্বধামত প্ৰৱেশ কৰে; তেওঁৰ সৈতে সত্য, ধৰ্ম, নিষ্ঠা, কীৰ্তি আৰু শ্ৰী-সৌন্দৰ্যও অনুসৰণ কৰে, দুন্দুভি বাজে আৰু ফুল ঝৰে। অধিকাংশ দেবতাই তেওঁৰ গতি ধৰিব নোৱাৰে—ই তেওঁৰ অচিন্ত্যশক্তিৰ প্ৰমাণ; ব্ৰহ্মা আৰু শিৱে আংশিক বুজি যোগমায়াৰ স্তুতি কৰে। শুকদেৱে পৰীক্ষিতক স্পষ্ট কৰে—প্ৰভুৰ আবিৰ্ভাৱ-তিৰোভাব মর্ত্য-মৃত্যু নহয়, মায়াময় নাট্যলীলাৰ দৰে। দাৰুকে দ্বাৰকাত গৈ বৃষ্ণিনাশৰ সংবাদ দিলে নগৰ শোকত ডুব যায়; দেবকী, ৰোহিণী আৰু বসুদেৱ মূৰ্ছিত হৈ পাছত দেহত্যাগ কৰে, আৰু যাদৱ পত্নীসকল তথা কৃষ্ণৰ ৰাণীসকল চিতাগ্নিত প্ৰৱেশ কৰে। অৰ্জুনে অন্ত্যেষ্টি সম্পন্ন কৰি অৱশিষ্টসকলক ইন্দ্ৰপ্ৰস্থলৈ লৈ যায়, বজ্ৰক স্থাপন কৰে; সাগৰে দ্বাৰকা ডুবাই দিয়ে, কিন্তু ভগৱানৰ প্ৰাসাদ ৰক্ষা পায়। শেষত প্ৰাতঃস্মৰণ-সংকীৰ্তনৰ বিধান—এই লীলাস্মৰণ পৰম গতি আৰু প্ৰেমভক্তিৰ সোজা উপায়; কাহিনী বংশানুক্ৰম আৰু কলিযুগৰ প্ৰবাহলৈ আগবাঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथ तत्रागमद् ब्रह्मा भवान्या च समं भव: । महेन्द्रप्रमुखा देवा मुनय: सप्रजेश्वरा: ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে—তাৰ পাছত প্ৰভাসলৈ ব্ৰহ্মা আহিল; তেওঁৰ সৈতে ভৱ (শিৱ) আৰু ভৱানীও আহিল। ইন্দ্ৰপ্ৰমুখ দেৱগণ আৰু প্ৰজাপতিসহ মুনিসকলও উপস্থিত হ’ল।
Verse 2
पितर: सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगा: । चारणा यक्षरक्षांसि किन्नराप्सरसो द्विजा: ॥ २ ॥ द्रष्टुकामा भगवतो निर्याणं परमोत्सुका: । गायन्तश्च गृणन्तश्च शौरे: कर्माणि जन्म च ॥ ३ ॥
পিতৃসকল, সিদ্ধ, গন্ধৰ্ব, বিদ্যাধৰ আৰু মহোৰগ; লগতে চাৰণ, যক্ষ, ৰাক্ষস, কিন্নৰ, অপ্সৰা আৰু গৰুড়ৰ আত্মীয়সকলও আহিল। ভগৱানৰ নিৰ্যাণ দৰ্শন কৰিবলৈ তেওঁলোক পৰম উৎসুক আছিল আৰু আহোঁতে আহোঁতে শৌৰি (শ্ৰীকৃষ্ণ)ৰ জন্ম আৰু লীলাকৰ্ম গাই গুণগান কৰিছিল।
Verse 3
पितर: सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगा: । चारणा यक्षरक्षांसि किन्नराप्सरसो द्विजा: ॥ २ ॥ द्रष्टुकामा भगवतो निर्याणं परमोत्सुका: । गायन्तश्च गृणन्तश्च शौरे: कर्माणि जन्म च ॥ ३ ॥
পিতৃসকল, সিদ্ধ, গন্ধৰ্ব, বিদ্যাধৰ আৰু মহোৰগ; লগতে চাৰণ, যক্ষ, ৰাক্ষস, কিন্নৰ, অপ্সৰা আৰু গৰুড়ৰ আত্মীয়সকলও আহিল। ভগৱানৰ নিৰ্যাণ দৰ্শন কৰিবলৈ তেওঁলোক পৰম উৎসুক আছিল আৰু আহোঁতে আহোঁতে শৌৰি (শ্ৰীকৃষ্ণ)ৰ জন্ম আৰু লীলাকৰ্ম গাই গুণগান কৰিছিল।
Verse 4
ववृषु: पुष्पवर्षाणि विमानावलिभिर्नभ: । कुर्वन्त: सङ्कुलं राजन् भक्त्या परमया युता: ॥ ४ ॥
হে ৰাজন, অসংখ্য বিমানৰে আকাশ ভৰি, পৰম ভক্তিৰে যুক্ত হৈ তেওঁলোকে ফুলৰ বৰষুণ বৰষালে।
Verse 5
भगवान् पितामहं वीक्ष्य विभूतीरात्मनो विभु: । संयोज्यात्मनि चात्मानं पद्मनेत्रे न्यमीलयत् ॥ ५ ॥
সৰ্ববিভু ভগৱানে পিতামহ ব্ৰহ্মা আৰু আন দেৱসকলক—যিসকল তেওঁৰেই শক্তিময় বিভূতি—দেখি, মনক নিজৰ ভিতৰতে স্থিৰ কৰি পদ্মনয়ন মুদিলে।
Verse 6
लोकाभिरामां स्वतनुं धारणाध्यानमङ्गलम् । योगधारणयाग्नेय्यादग्ध्वा धामाविशत् स्वकम् ॥ ६ ॥
সকলো লোকক মনোমোহা কৰা নিজৰ দিব্য দেহ—যি ধ্যান-ধাৰণাৰ পৰম মঙ্গল—তাক যোগৰ আগ্নেয়ী ধাৰণাৰে দগ্ধ নকৰাকৈ, ভগৱান কৃষ্ণ স্বধামত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 7
दिवि दुन्दुभयो नेदु: पेतु: सुमनसश्च खात् । सत्यं धर्मो धृतिर्भूमे: कीर्ति: श्रीश्चानु तं ययु: ॥ ७ ॥
শ্ৰীকৃষ্ণে পৃথিৱী ত্যাগ কৰামাত্ৰে সত্য, ধৰ্ম, ধৃতি, কীৰ্তি আৰু শ্ৰী (লক্ষ্মী) তৎক্ষণাৎ তেওঁৰ অনুসৰণ কৰিলে। আকাশত দুন্দুভি বাজিল আৰু ফুলৰ বৰষুণ পৰিল।
Verse 8
देवादयो ब्रह्ममुख्या न विशन्तं स्वधामनि । अविज्ञातगतिं कृष्णं ददृशुश्चातिविस्मिता: ॥ ८ ॥
ব্ৰহ্মা-প্ৰমুখ অধিকাংশ দেৱতা আৰু আন উচ্চ সত্ত্বসকলে কৃষ্ণৰ গতি অজ্ঞাত থাকিলেহে, তেওঁ স্বধামত প্ৰৱেশ কৰা দেখা নাপালে; কিন্তু কিছুমানে দৰ্শন কৰিলে আৰু তেওঁলোক অতিশয় বিস্মিত হ’ল।
Verse 9
सौदामन्या यथाक्लाशे यान्त्या हित्वाभ्रमण्डलम् । गतिर्न लक्ष्यते मर्त्यैस्तथा कृष्णस्य दैवतै: ॥ ९ ॥
যেনেকৈ মেঘমণ্ডল এৰি যোৱা বিজুলীৰ পথ মর্ত্যসকলে নিৰ্ণয় কৰিব নোৱাৰে, তেনেকৈ দেৱতাসকলেও কৃষ্ণৰ স্বধামলৈ গমন-গতি অনুসৰণ কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 10
ब्रह्मरुद्रादयस्ते तु दृष्ट्वा योगगतिं हरे: । विस्मितास्तां प्रशंसन्त: स्वं स्वं लोकं ययुस्तदा ॥ १० ॥
ব্ৰহ্মা আৰু ৰুদ্ৰ আদি দেৱসকলে হৰিৰ যোগগতি দেখি বিস্মিত হ’ল। তেওঁলোকে প্ৰভুৰ মায়াশক্তিৰ প্ৰশংসা কৰি নিজ নিজ লোকলৈ উভতি গ’ল।
Verse 11
राजन् परस्य तनुभृज्जननाप्ययेहा मायाविडम्बनमवेहि यथा नटस्य । सृष्ट्वात्मनेदमनुविश्य विहृत्य चान्ते संहृत्य चात्ममहिनोपरत: स आस्ते ॥ ११ ॥
হে ৰাজন, পৰম ভগৱানৰ আবিৰ্ভাৱ আৰু অন্তৰ্ধান দেহধাৰী জীৱৰ দৰে দেখা গেলেও, সেয়া নটৰ অভিনয়ৰ দৰে মায়াৰ লীলা। তেওঁ জগত সৃষ্টি কৰি তাত প্ৰৱেশ কৰে, কিছু কাল লীলা কৰে, শেষত সংহাৰ কৰি নিজ মহিমাত স্থিত থাকে।
Verse 12
मर्त्येन यो गुरुसुतं यमलोकनीतं त्वां चानयच्छरणद: परमास्त्रदग्धम् । जिग्येऽन्तकान्तकमपीशमसावनीश: किं स्वावने स्वरनयन्मृगयुं सदेहम् ॥ १२ ॥
যিজন শ্ৰীকৃষ্ণে যমলোকলৈ নিয়া গুৰুপুত্ৰক একে দেহসহ উভতাই আনিলে, আৰু শৰণদাতা হৈ অশ্বত্থামাৰ ব্ৰহ্মাস্ত্ৰে দগ্ধ তোমাকো ৰক্ষা কৰিলে—যিজনে মৃত্যুদূতসকলৰো অন্তক শিৱক যুদ্ধত জয় কৰিলে, আৰু শিকারি জৰাক মানৱদেহসহ বৈকুণ্ঠলৈ পঠালে—সেইজন কেনেকৈ নিজৰ স্বয়ংক ৰক্ষা কৰিব নোৱাৰে?
Verse 13
तथाप्यशेषस्थितिसम्भवाप्यये- ष्वनन्यहेतुर्यदशेषशक्तिधृक् । नैच्छत् प्रणेतुं वपुरत्र शेषितं मर्त्येन किं स्वस्थगतिं प्रदर्शयन् ॥ १३ ॥
যদিও অনন্ত শক্তিধৰ শ্ৰীকৃষ্ণ অসংখ্য জীৱৰ সৃষ্টি, স্থিতি আৰু লয়ৰ একমাত্ৰ কাৰণ, তথাপি তেওঁ এই লোকত নিজৰ দেহ অধিক দিন ৰাখিবলৈ ইচ্ছা নকৰিলে। এইদৰে তেওঁ আত্মনিষ্ঠসকলৰ পৰম গতি দেখুৱালে আৰু মর্ত্যলোক স্বভাৱতে নিসাৰ বুলি প্ৰকাশ কৰিলে।
Verse 14
य एतां प्रातरुत्थाय कृष्णस्य पदवीं पराम् । प्रयत: कीर्तयेद् भक्त्या तामेवाप्नोत्यनुत्तमाम् ॥ १४ ॥
যি ব্যক্তি প্ৰতিদিন পুৱাতে উঠি যত্নসহ ভক্তিভাৱে শ্ৰীকৃষ্ণৰ পৰম পদৱী—তেওঁৰ দিৱ্য প্ৰয়াণ আৰু স্বধাম-প্ৰত্যাৱর্তন—কীৰ্তন কৰে, সি নিশ্চয় সেই একে অনুত্তম পৰম গতি লাভ কৰে।
Verse 15
दारुको द्वारकामेत्य वसुदेवोग्रसेनयो: । पतित्वा चरणावस्रैर्न्यषिञ्चत् कृष्णविच्युत: ॥ १५ ॥
দাৰুক দ্বাৰকাত আহি বসুদেৱ আৰু উগ্ৰসেনৰ চৰণত লুটি পৰিল আৰু শ্ৰীকৃষ্ণ-বিচ্ছেদত বিলাপ কৰি অশ্ৰুৰে তেওঁলোকৰ চৰণ সিঞ্চিত কৰিলে।
Verse 16
कथयामास निधनं वृष्णीनां कृत्स्नशो नृप । तच्छ्रुत्वोद्विग्नहृदया जना: शोकविर्मूर्च्छिता: ॥ १६ ॥ तत्र स्म त्वरिता जग्मु: कृष्णविश्लेषविह्वला: । व्यसव: शेरते यत्र ज्ञातयो घ्नन्त आननम् ॥ १७ ॥
হে নৃপ! দাৰুকে বৃষ্ণিসকলৰ সম্পূৰ্ণ বিনাশৰ বৃত্তান্ত ক’লে। সেয়া শুনি লোকসকলৰ হৃদয় ব্যাকুল হ’ল আৰু শোকত স্তম্ভিত, মূৰ্ছিতপ্ৰায় হ’ল।
Verse 17
कथयामास निधनं वृष्णीनां कृत्स्नशो नृप । तच्छ्रुत्वोद्विग्नहृदया जना: शोकविर्मूर्च्छिता: ॥ १६ ॥ तत्र स्म त्वरिता जग्मु: कृष्णविश्लेषविह्वला: । व्यसव: शेरते यत्र ज्ञातयो घ्नन्त आननम् ॥ १७ ॥
শ্ৰীকৃষ্ণ-বিচ্ছেদত বিহ্বল হৈ তেওঁলোকে তৎক্ষণাৎ সেই ঠাইলৈ দৌৰি গ’ল, য’ত তেওঁলোকৰ আত্মীয়সকল নিস্তেজ হৈ পৰি আছিল; শোকত নিজৰ মুখত আঘাত কৰি গৈছিল।
Verse 18
देवकी रोहिणी चैव वसुदेवस्तथा सुतौ । कृष्णरामावपश्यन्त: शोकार्ता विजहु: स्मृतिम् ॥ १८ ॥
দেৱকী, ৰোহিণী আৰু বসুদেৱে নিজৰ পুত্ৰ শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু বলৰামক নেদেখি শোকত ব্যাকুল হৈ জ্ঞান হেৰুৱালে।
Verse 19
प्राणांश्च विजहुस्तत्र भगवद्विरहातुरा: । उपगुह्य पतींस्तात चितामारुरुहु: स्त्रिय: ॥ १९ ॥
ভগৱানৰ বিচ্ছেদত কাতৰ হৈ তাতেই তেওঁৰ পিতৃ-মাতৃয়ে প্ৰাণ ত্যাগ কৰিলে। হে প্ৰিয় পৰীক্ষিত! তাৰ পাছত যাদৱ-স্ত্ৰীসকলে মৃত স্বামীসকলক আলিঙ্গন কৰি চিতাত উঠিল।
Verse 20
रामपत्न्यश्च तद्देहमुपगुह्याग्निमाविशन् । वसुदेवपत्न्यस्तद्गात्रं प्रद्युम्नादीन् हरे: स्नुषा: । कृष्णपत्न्योऽविशन्नग्निं रुक्मिण्याद्यास्तदात्मिका: ॥ २० ॥
বলৰামৰ পত্নীসকলে তেওঁৰ দেহ আলিঙ্গন কৰি চিতাগ্নিত প্ৰৱেশ কৰিলে। বসুদেৱৰ পত্নীসকলেও তেওঁৰ দাহাগ্নিত গৈ তেওঁৰ অঙ্গক জড়াই ধৰিলে। হৰিৰ বোৱাৰীসকল—প্ৰদ্যুম্ন আদি স্বামীৰ—নিজ নিজ স্বামীৰ চিতাত প্ৰৱেশ কৰিলে। আৰু শ্ৰীকৃষ্ণৰ ৰুক্মিণী আদি পত্নীসকল, যিসকলৰ হৃদয় সম্পূৰ্ণকৈ তাতেই লীন, তেওঁৰ অগ্নিত লয় হ’ল।
Verse 21
अर्जुन: प्रेयस: सख्यु: कृष्णस्य विरहातुर: । आत्मानं सान्त्वयामास कृष्णगीतै: सदुक्तिभि: ॥ २१ ॥
অতি প্ৰিয় সখা শ্ৰীকৃষ্ণৰ বিৰহত অৰ্জুন গভীৰ দুখত আকুল হ’ল; কিন্তু প্ৰভুৱে তেওঁলৈ গাই দিয়া দিৱ্য উপদেশ-বাণী স্মৰণ কৰি তেওঁ নিজকে সান্ত্বনা দিলে।
Verse 22
बन्धूनां नष्टगोत्राणामर्जुन: साम्परायिकम् । हतानां कारयामास यथावदनुपूर्वश: ॥ २२ ॥
যিসকল নিহতৰ বংশত কোনো পুৰুষ বংশধৰ অৱশিষ্ট নাছিল, তেওঁলোকৰ বাবে অৰ্জুনে বিধিমতে অন্ত্যেষ্টিক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰালে। তেওঁ যাদৱসকলৰ বাবে একে একে ক্ৰমে প্ৰয়োজনীয় কৰ্মসমূহ যথাবিধি কৰিলে।
Verse 23
द्वारकां हरिणा त्यक्तां समुद्रोऽप्लावयत् क्षणात् । वर्जयित्वा महाराज श्रीमद्भगवदालयम् ॥ २३ ॥
হে মহাৰাজ! ভগৱান হৰিয়ে দ্বাৰকা ত্যাগ কৰামাত্ৰেই সাগৰে ক্ষণতে চাৰিওফালৰ পৰা নগৰী প্লাৱিত কৰিলে; কেৱল শ্ৰীমদ্ ভগৱানৰ মহালয়টিক বাদ দি।
Verse 24
नित्यं सन्निहितस्तत्र भगवान् मधुसूदन: । स्मृत्याशेषाशुभहरं सर्वमङ्गलमङ्गलम् ॥ २४ ॥
ভগৱান মধুসূদন দ্বাৰকাত নিত্য সন্নিহিত। সেয়া সকলো মঙ্গলৰ মাজত পৰম মঙ্গল; কেৱল স্মৰণ কৰিলেই সকলো অশুভ আৰু কলুষ নাশ হয়।
Verse 25
स्त्रीबालवृद्धानादाय हतशेषान् धनञ्जय: । इन्द्रप्रस्थं समावेश्य वज्रं तत्राभ्यषेचयत् ॥ २५ ॥
ধনঞ্জয় অৰ্জুনে যদুবংশৰ অৱশিষ্ট নাৰী, শিশু আৰু বৃদ্ধসকলক লৈ ইন্দ্ৰপ্ৰস্থলৈ গৈ তাত বজ্ৰক যাদৱসকলৰ ৰজা কৰি অভিষেক কৰালে।
Verse 26
श्रुत्वा सुहृद्वधं राजन्नर्जुनात्ते पितामहा: । त्वां तु वंशधरं कृत्वा जग्मु: सर्वे महापथम् ॥ २६ ॥
হে ৰাজন, অৰ্জুনৰ পৰা প্ৰিয় সুহৃদৰ বধৰ সংবাদ শুনি আপোনাৰ পিতামহসকলে আপোনাক বংশধৰ কৰি স্থাপন কৰিলে, আৰু তাৰ পাছত সকলোৱে মহাপথলৈ—এই লোক ত্যাগৰ প্ৰস্তুতিলৈ—গ’ল।
Verse 27
य एतद् देवदेवस्य विष्णो: कर्माणि जन्म च । कीर्तयेच्छ्रद्धया मर्त्य: सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ २७ ॥
যি মর্ত্য শ্ৰদ্ধাৰে দেৱদেৱ ভগৱান বিষ্ণুৰ জন্ম আৰু কৰ্মলীলা কীৰ্তন কৰে, সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 28
इत्थं हरेर्भगवतो रुचिरावतार- वीर्याणि बालचरितानि च शन्तमानि । अन्यत्र चेह च श्रुतानि गृणन् मनुष्यो भक्तिं परां परमहंसगतौ लभेत ॥ २८ ॥ कलेर्दोषनिधे राजन्नस्ति ह्येको महान् गुण: । कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तसङ्ग: परं व्रजेत् ॥ ५१ ॥
এইদৰে ভগৱান হৰি শ্ৰীকৃষ্ণৰ মনোহৰ অৱতাৰ-ৱীৰ্য আৰু শান্তিদায়ক বাল্যলীলা শ্ৰীমদ্ভাগৱত আৰু অন্য শাস্ত্ৰত বৰ্ণিত। যি মানুহে এই বৰ্ণনা স্পষ্টকৈ কীৰ্তন কৰি গায়, সি পৰমহংসসকলৰ লক্ষ্য শ্ৰীকৃষ্ণৰ প্ৰতি পৰম ভক্তি লাভ কৰে। হে ৰাজন, কলিযুগ দোষৰ নিধি হলেও এক মহাগুণ আছে—কেৱল কৃষ্ণ-সংকীৰ্তনে সংগমুক্ত হৈ পৰম গতি লাভ হয়।
Frequently Asked Questions
The text emphasizes that Kṛṣṇa’s body is fully transcendental (sac-cid-ānanda) and the shelter of all worlds; therefore He does not require any yogic process to ‘dispose’ of a material body. His withdrawal is a līlā revealing His absolute independence (svātantrya) and the supremacy of His own abode.
Śukadeva explains that His appearance and disappearance resemble those of embodied beings only externally; they are a staged enactment by His yogamāyā, like an actor’s performance. The Lord remains situated in His own transcendental glory, unaffected by material time and decay.
Most devas, though exalted, could not perceive His precise movement because He did not reveal it; His passage is compared to a lightning bolt’s untraceable path. Brahmā and Śiva partially discerned the working of His mystic power, highlighting gradations of cosmic knowledge beneath the Supreme.
Dvārakā’s submergence signals nirodha at the level of the Lord’s manifest city—His visible līlā-space withdraws from mundane access once His purpose is complete. Yet the chapter also states the Lord is eternally present in Dvārakā, and remembrance of it destroys contamination, preserving its transcendental status.
Because śravaṇa and kīrtana of Bhagavān’s līlā invoke direct sambandha with Him; devotion (bhakti) is not limited by physical proximity. The chapter frames faithful, regular glorification—especially early-morning remembrance—as a sādhana that culminates in the supreme abode and loving service (prema-bhakti).