Adhyaya 3
Nimi Questions the Yogendras: Māyā, Cosmic Dissolution, Guru-Śaraṇāgati, Bhakti, and Deity Worship
ৰাজা নিমি নৱ যোগেন্দ্ৰৰ সৈতে সংলাপ আগবঢ়াই বিষ্ণুৰ মায়া বিষয়ে সোধে—এনে সূক্ষ্ম শক্তি যে সিদ্ধসকলকো মোহিত কৰে। অন্তৰীক্ষ বন্ধনৰ ধাৰা বুজাই দিয়ে: পৰমাত্মা মন‑ইন্দ্ৰিয়ক প্ৰবৃত্ত কৰে, জীৱ গুণময় বিষয়ৰ পিছে ধায়, দেহাভিমানত কৰ্মবন্ধনত পৰি জন্ম‑মৃত্যুৰ চক্ৰত ঘূৰে। তাৰ পিছত নিৰোধ/প্ৰলয় বৰ্ণনা—অনাবৃষ্টি, সঙ্কর্ষণজনিত অগ্নিদাহ, মহাপ্লাৱন, আৰু তত্ত্ব‑ইন্দ্ৰিয়াদি ক্ৰমে নিজৰ সূক্ষ্ম কাৰণত লয় হৈ শেষত মহত্তত্ত্বত বিলীন হোৱা; ই ভগৱানৰ কালশক্তিৰ প্ৰকাশ। ‘মূঢ় ভোগী’ মায়া কেনেকৈ পাৰ হ’ব? সোধাত প্ৰবুদ্ধ গৃহস্থসুখ, ধন আৰু স্বৰ্গলোভৰ সমালোচনা কৰি সদ্গুৰুৰ শৰণ, নিয়মিত ভক্তি, সাধুসঙ্গ আৰু দয়া উপদেশ দিয়ে। তাৰ পাছত পিপ্পলায়ন নাৰায়ণক জাগ্ৰত‑স্বপ্ন‑সুষুপ্তিৰ অতীত, বাক্যৰ অগোচৰ, কিন্তু ভক্তিত জ্ঞেয় বুলি স্থাপন কৰে। শেষত আবিৰ্হোত্ৰ কৰ্মযোগ, বেদপ্ৰামাণ্য আৰু অপৰিপক্বসকলৰ বাবে কৰ্মবিধান ব্যাখ্যা কৰি অর্চনা (দেৱাৰাধনা)ক নিয়ত ভক্তিৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে, যাৰ দ্বাৰা পৰৱৰ্তী সাধনা‑বিৱৰণলৈ সেতু গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच परस्य विष्णोरीशस्य मायिनामपि मोहिनीम् । मायां वेदितुमिच्छामो भगवन्तो ब्रुवन्तु न: ॥ १ ॥
ৰাজা নিমিয়ে ক’লে: হে মহামান্যসকল! আমি পৰমেশ্বৰ শ্ৰী বিষ্ণুৰ সেই মায়াশক্তি জানিব বিচাৰোঁ, যি মহাযোগীকেও মোহিত কৰে। অনুগ্ৰহ কৰি আপোনালোক আমাক এই বিষয়ে কওক।
Verse 2
नानुतृप्ये जुषन्युष्मद्वचोहरिकथामृतम् । संसारतापनिस्तप्तो मर्त्यस्तत्तापभेषजम् ॥ २ ॥
আপোনালোকৰ বচনৰ হৰিকথা-অমৃত পান কৰিও মোৰ তৃষ্ণা নুমৰে। কিয়নো মই সংসাৰতাপত দগ্ধ মর্ত্য; এই হৰিকথাই সেই তাপৰ সত্য ঔষধ।
Verse 3
श्रीअन्तरीक्ष उवाच एभिर्भूतानि भूतात्मा महाभूतैर्महाभुज । ससर्जोच्चावचान्याद्य: स्वमात्रात्मप्रसिद्धये ॥ ३ ॥
শ্ৰী অন্তৰীক্ষ ক’লে—হে মহাবাহু ৰাজন, মহাভূতসমূহক প্ৰৱৰ্তিত কৰি আদ্য সৰ্বভূতাত্মাই উচ্চ-নীচ যোনিত জীৱসকলক সৃষ্টি কৰিলে, যাতে তেওঁলোকে ইচ্ছানুসাৰে ভোগ বা মোক্ষৰ পথ গ্ৰহণ কৰে।
Verse 4
एवं सृष्टानि भूतानि प्रविष्ट: पञ्चधातुभि: । एकधा दशधात्मानं विभजन्जुषते गुणान् ॥ ४ ॥
এইদৰে সৃষ্ট জীৱদেহত পৰমাত্মা পঞ্চধাতুৰ সৈতে প্ৰৱেশ কৰি মন আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহ প্ৰৱৰ্তিত কৰে; এক হৈয়ো আত্মাক যেন দহভাৱে বিভাজিত কৰি জীৱক গুণসমূহৰ প্ৰতি আকৃষ্ট কৰে।
Verse 5
गुणैर्गुणान्स भुञ्जान आत्मप्रद्योतितै: प्रभु: । मन्यमान इदं सृष्टमात्मानमिह सज्जते ॥ ५ ॥
পৰমাত্মাই উদ্দীপিত কৰা ইন্দ্ৰিয়ৰ দ্বাৰা জীৱে ত্ৰিগুণময় বিষয়ভোগ কৰিব খোজে। তেনে কৰি সৃষ্ট দেহকেই ‘মই’ বুলি ধৰি অজন্মা নিত্য আত্মাক দেহত আসক্ত কৰি প্ৰভুৰ মায়াত জড়াই পৰে।
Verse 6
कर्माणि कर्मभि: कुर्वन्सनिमित्तानि देहभृत् । तत्तत्कर्मफलं गृह्णन्भ्रमतीह सुखेतरम् ॥ ६ ॥
দেহধাৰী জীৱ গভীৰ বাসনাৰে প্ৰেৰিত হৈ ইন্দ্ৰিয়সমূহক কৰ্মত নিয়োজিত কৰে; আৰু সেই কৰ্মফল ভোগ কৰি এই জগতত তথাকথিত সুখ-দুখৰ মাজত ভ্ৰমণ কৰে।
Verse 7
इत्थं कर्मगतीर्गच्छन्बह्वभद्रवहा: पुमान् । आभूतसम्प्लवात्सर्गप्रलयावश्नुतेऽवश: ॥ ७ ॥
এইদৰে কৰ্মগতিত চলি থকা মানুহে বহু অমঙ্গল বহন কৰে; নিজৰ কৰ্মফলৰ দ্বাৰা বাধ্য হৈ সৃষ্টিৰ আৰম্ভণিৰ পৰা মহাপ্ৰলয়লৈকে পুনঃপুনঃ জন্ম-মৃত্যু ভোগ কৰে।
Verse 8
धातूपप्लव आसन्ने व्यक्तं द्रव्यगुणात्मकम् । अनादिनिधन: कालो ह्यव्यक्तायापकर्षति ॥ ८ ॥
যেতিয়া ভৌতিক তত্ত্বসমূহৰ প্ৰলয় ওচৰ চাপি আহে, তেতিয়া অনাদি-অনন্ত ভগৱান কালেৰূপে স্থূল-সূক্ষ্ম গুণাত্মক প্ৰকাশিত জগতখন প্ৰত্যাহাৰ কৰি অব্যক্তত লীন কৰে।
Verse 9
शतवर्षा ह्यनावृष्टिर्भविष्यत्युल्बणा भुवि । तत्कालोपचितोष्णार्को लोकांस्त्रीन्प्रतपिष्यति ॥ ९ ॥
প্ৰলয় ওচৰ চাপিলে পৃথিৱীত এশ বছৰ ভয়ংকৰ অনাবৃষ্টি হয়। তেতিয়া সূৰ্যৰ তাপ ক্ৰমে বৃদ্ধি পাই তিনিও লোকক দাৰুণভাৱে তপাই তোলে।
Verse 10
पातालतलमारभ्य सङ्कर्षणमुखानल: । दहन्नूर्ध्वशिखो विष्वग्वर्धते वायुनेरित: ॥ १० ॥
পাতাললোকৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ভগৱান সঙ্কর্ষণৰ মুখৰ পৰা অগ্নি উদ্গত হয়। মহাবায়ুৰে প্ৰেৰিত ঊৰ্ধ্বমুখী শিখাই সকলো দিশে সকলোকে দহি দহি বিস্তাৰ পায়।
Verse 11
संवर्तको मेघगणो वर्षति स्म शतं समा: । धाराभिर्हस्तिहस्ताभिर्लीयते सलिले विराट् ॥ ११ ॥
সংৱৰ্তক নামৰ মেঘগণ এশ বছৰ ধৰি বৰষুণ দিয়ে। হাতীৰ শুঁড়ৰ দৰে দীঘল ধাৰাৰে নামি অহা বৰষুণে সমগ্ৰ বিরাট জগতখন পানীত নিমজ্জিত কৰে।
Verse 12
ततो विराजमुत्सृज्य वैराज: पुरुषो नृप । अव्यक्तं विशते सूक्ष्मं निरिन्धन इवानल: ॥ १२ ॥
তাৰ পাছত, হে নৃপ! বিশ্বৰূপৰ আত্মা বৈরাজ পুৰুষ (ব্ৰহ্মা) নিজৰ বিরাট দেহ ত্যাগ কৰি, ইন্ধন শেষ হোৱা অগ্নিৰ দৰে, সূক্ষ্ম অব্যক্ত প্ৰকৃতিত প্ৰৱেশ কৰে।
Verse 13
वायुना हृतगन्धा भू: सलिलत्वाय कल्पते । सलिलं तद्धृतरसं ज्योतिष्ट्वायोपकल्पते ॥ १३ ॥
বায়ুৱে গন্ধ-গুণ হৰণ কৰিলে পৃথিৱী জল-তত্ত্বলৈ ৰূপান্তৰিত হয়; আৰু সেই বায়ুৱে জলৰ ৰস-গুণ হৰণ কৰিলে জল অগ্নি-তত্ত্বত লীন হয়।
Verse 14
हृतरूपं तु तमसा वायौ ज्योति: प्रलीयते । हृतस्पर्शोऽवकाशेन वायुर्नभसि लीयते । कालात्मना हृतगुणं नभ आत्मनि लीयते ॥ १४ ॥
তমসে ৰূপ-গুণ হৰণ কৰিলে অগ্নি বায়ুত প্ৰলীন হয়। আকাশৰ প্ৰভাৱত স্পৰ্শ-গুণ হেৰালে বায়ু আকাশত লীন হয়। আৰু কালৰূপ পৰমাত্মাই গুণ হৰণ কৰিলে আকাশ তামস অহংকাৰত লীন হয়।
Verse 15
इन्द्रियाणि मनो बुद्धि: सह वैकारिकैर्नृप । प्रविशन्ति ह्यहङ्कारं स्वगुणैरहमात्मनि ॥ १५ ॥
হে নৃপ! ভৌতিক ইন্দ্ৰিয়সমূহ আৰু বুদ্ধি, যাৰ পৰা সিহঁত উৎপন্ন, ৰজোগুণী অহংকাৰত নিজ নিজ গুণসহ প্ৰৱেশ কৰে; আৰু মন দেৱতাসহ সত্ত্বগুণী অহংকাৰত লীন হয়। তাৰ পিছত সমগ্ৰ অহংকাৰ সকলো গুণসহ মহত্তত্ত্বত বিলীন হয়।
Verse 16
एषा माया भगवत: सर्गस्थित्यन्तकारिणी । त्रिवर्णा वर्णितास्माभि: किं भूय: श्रोतुमिच्छसि ॥ १६ ॥
এইটো ভগৱানৰ মায়া, যিয়ে সৃষ্টি, স্থিতি আৰু প্ৰলয় সাধে। ত্ৰিগুণময় এই মায়াৰ বৰ্ণনা আমি কৰিলোঁ; এতিয়া তুমি আৰু কি শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰিছা?
Verse 17
श्रीराजोवाच यथैतामैश्वरीं मायां दुस्तरामकृतात्मभि: । तरन्त्यञ्ज: स्थूलधियो महर्ष इदमुच्यताम् ॥ १७ ॥
শ্ৰীৰাজাই ক’লে—হে মহর্ষি! আত্মসংযমহীন লোকৰ বাবে যি ঈশ্বৰীয় মায়া অতিক্ৰম কৰাটো অতি দুস্তৰ, সেই মায়া স্থূলবুদ্ধি ভোগবাদীয়েও কেনেকৈ সহজে পাৰ হয়—অনুগ্ৰহ কৰি কওক।
Verse 18
श्रीप्रबुद्ध उवाच कर्माण्यारभमाणानां दु:खहत्यै सुखाय च । पश्येत् पाकविपर्यासं मिथुनीचारिणां नृणाम् ॥ १८ ॥
শ্ৰীপ্ৰবুদ্ধ ক’লে—স্ত্ৰী‑পুৰুষৰ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰি বদ্ধ জীৱসকল কাম‑সম্পৰ্কত মিলিত হয় আৰু দুখ নাশ আৰু সুখ বৃদ্ধি কৰিবলৈ নিৰন্তৰ কৰ্মত লিপ্ত হয়; কিন্তু ফল বিপৰীত—সুখ ক্ষয় হয় আৰু বয়স বাঢ়িলে ভৌতিক কষ্ট বাঢ়ে।
Verse 19
नित्यार्तिदेन वित्तेन दुर्लभेनात्ममृत्युना । गृहापत्याप्तपशुभि: का प्रीति: साधितैश्चलै: ॥ १९ ॥
ধন সদায় দুখদায়ক, তাক লাভ কৰা দুৰ্লভ, আৰু আত্মাৰ বাবে যেন মৃত্যুসদৃশ। সেই চঞ্চল ধনে পোষা ঘৰ, সন্তান, আত্মীয় আৰু গৃহপালিত পশুত প্ৰকৃত তৃপ্তি কি? স্থায়ী সুখ ক’ত?
Verse 20
एवं लोकं परं विद्यान्नश्वरं कर्मनिर्मितम् । सतुल्यातिशयध्वंसं यथा मण्डलवर्तिनाम् ॥ २० ॥
এইদৰে পৰলোকৰ স্বৰ্গলোকো কৰ্মফলে নিৰ্মিত নশ্বৰ। তাত সমকক্ষৰ সৈতে প্ৰতিযোগিতা, শ্ৰেষ্ঠৰ প্ৰতি ঈৰ্ষ্যা, আৰু পুণ্য ক্ষয় হ’লে স্বৰ্গবাস ধ্বংস হ’ব বুলি ভয়—যেনে শত্রু ৰজাৰ উৎপাতত ৰজাসকলে সত্য সুখ নাপায়।
Verse 21
तस्माद् गुरुं प्रपद्येत जिज्ञासु: श्रेय उत्तमम् । शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्युपशमाश्रयम् ॥ २१ ॥
সেয়ে পৰম শ্ৰেয় জানিবলৈ ইচ্ছুক ব্যক্তিয়ে দীক্ষা লৈ সদ্গুৰুৰ শৰণ ল’ব লাগে। সত্য গুৰু তেওঁ—যি শাস্ত্ৰবাণী আৰু পৰতত্ত্বত নিপুণ, বিচাৰে শাস্ত্ৰসিদ্ধান্ত উপলব্ধি কৰিছে, আৰু ভগৱানৰ আশ্ৰয় লৈ ভৌতিক আসক্তি ত্যাগ কৰি শান্ত।
Verse 22
तत्र भागवतान् धर्मान् शिक्षेद् गुर्वात्मदैवत: । अमाययानुवृत्त्या यैस्तुष्येदात्मात्मदोहरि: ॥ २२ ॥
তাত শিষ্যই গুৰুক নিজৰ প্ৰাণ আৰু আৰাধ্য দেৱতা বুলি মানি ভাগৱত‑ধৰ্ম, অৰ্থাৎ শুদ্ধ ভক্তিসেৱাৰ পথ, শিকিব। কপট নথৈ বিশ্বাসে অনুকূলভাৱে সেৱা কৰিব, যাতে সৰ্বাত্মা হৰি সন্তুষ্ট হয়; কিয়নো হৰি তুষ্ট হ’লে শুদ্ধ ভক্তক নিজেকেই দান কৰে।
Verse 23
सर्वतो मनसोऽसङ्गमादौ सङ्गं च साधुषु । दयां मैत्रीं प्रश्रयं च भूतेष्वद्धा यथोचितम् ॥ २३ ॥
সত্য শিষ্যই মনক সকলো ভৌতিক আসক্তিৰ পৰা আঁতৰাবলৈ শিকে আৰু গুৰুদেৱ তথা সাধু-ভক্তসকলৰ সঙ্গ দৃঢ় কৰে। তলৰ অৱস্থাত থকা সকলৰ প্ৰতি দয়া, সমান স্তৰৰ প্ৰতি মৈত্ৰী, আৰু উচ্চ আধ্যাত্মিক স্তৰৰ প্ৰতি বিনয়েৰে সেৱা—এইদৰে সকলো জীৱৰ সৈতে যথোচিত আচৰণ কৰে।
Verse 24
शौचं तपस्तितिक्षां च मौनं स्वाध्यायमार्जवम् । ब्रह्मचर्यमहिंसां च समत्वं द्वन्द्वसंज्ञयो: ॥ २४ ॥
গুৰুসেৱাৰ বাবে শিষ্যই শৌচ, তপ, তিতিক্ষা, মৌন, বৈদিক স্বাধ্যায়, সৰলতা, ব্ৰহ্মচৰ্য, অহিংসা আৰু উষ্ণ-শীত, সুখ-দুঃখ আদি দ্বন্দ্বত সমত্ব শিকিব লাগে।
Verse 25
सर्वत्रात्मेश्वरान्वीक्षां कैवल्यमनिकेतताम् । विविक्तचीरवसनं सन्तोषं येन केनचित् ॥ २५ ॥
সৰ্বত্র নিজকে নিত্য চেতন আত্মা আৰু প্ৰভুক সকলোৰে পৰম নিয়ন্তা বুলি দেখি ধ্যানৰ অভ্যাস কৰা উচিত। ধ্যান বৃদ্ধি কৰিবলৈ নিৰ্জনত বাস কৰি ঘৰ-সংসাৰৰ মিথ্যা আসক্তি ত্যাগ কৰা উচিত। নশ্বৰ দেহৰ সাজসজ্জা এৰি, পৰিত্যক্ত ঠাইত পোৱা চীঁথৰা কাপোৰ বা গছৰ ছাল পিন্ধি, যিকোনো অৱস্থাত সন্তোষ শিকিব লাগে।
Verse 26
श्रद्धां भागवते शास्त्रेऽनिन्दामन्यत्र चापि हि । मनोवाक्कर्मदण्डं च सत्यं शमदमावपि ॥ २६ ॥
ভাগৱত শাস্ত্ৰত দৃঢ় শ্ৰদ্ধা ৰাখিব লাগে যে ভগৱানৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰা শাস্ত্ৰ অনুসৰণ কৰিলেই জীৱনৰ সকলো সিদ্ধি লাভ হয়। একে সময়তে অন্য শাস্ত্ৰৰ নিন্দা নকৰিব। মন, বাক্য আৰু কৰ্মক কঠোৰভাৱে সংযত কৰি, সদায় সত্য ক’ব আৰু শম-দমেৰে মন-ইন্দ্ৰিয় সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণত আনিব।
Verse 27
श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेरद्भुतकर्मण: । जन्मकर्मगुणानां च तदर्थेऽखिलचेष्टितम् ॥ २७ ॥ इष्टं दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच्चात्मन: प्रियम् । दारान् सुतान् गृहान् प्राणान् यत्परस्मै निवेदनम् ॥ २८ ॥
হৰিৰ অদ্ভুত দিৱ্য কৰ্মৰ শ্ৰৱণ, কীৰ্তন আৰু ধ্যান কৰা উচিত; বিশেষকৈ ভগৱানৰ অৱতাৰ, লীলা, গুণ আৰু নামত লীন হোৱা উচিত। এই প্ৰেৰণাৰে দৈনন্দিন সকলো কৰ্ম প্ৰভুলৈ অৰ্পণৰূপে কৰা উচিত। যজ্ঞ, দান, তপ, জপ আৰু যি কোনো ধৰ্মকর্ম বা প্ৰিয় বস্তু—সকলো ভগৱানৰ সন্তুষ্টিৰ বাবে নিবেদন কৰা উচিত; আনকি পত্নী, সন্তান, ঘৰ আৰু প্ৰাণো পৰম পুৰুষৰ পদপদ্মত সমৰ্পণ কৰা উচিত।
Verse 28
श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेरद्भुतकर्मण: । जन्मकर्मगुणानां च तदर्थेऽखिलचेष्टितम् ॥ २७ ॥ इष्टं दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच्चात्मन: प्रियम् । दारान् सुतान् गृहान् प्राणान् यत्परस्मै निवेदनम् ॥ २८ ॥
প্ৰভু হৰিৰ আশ্চৰ্য দিৱ্য কৰ্মৰ শ্ৰৱণ, কীৰ্তন আৰু ধ্যান কৰা উচিত। পৰম পুৰুষোত্তমৰ অৱতাৰ, লীলা, গুণ আৰু পবিত্ৰ নামত বিশেষভাৱে মন লীন কৰি, দৈনন্দিন সকলো কৰ্মো তেওঁলৈ অৰ্পণ-ভাবৰে সম্পাদন কৰা উচিত। যজ্ঞ, দান, তপস্যা আৰু জপ কেৱল প্ৰভুৰ সন্তুষ্টিৰ বাবে হওক; ভগৱানৰ মহিমা গোৱা মন্ত্ৰসমূহেই জপ কৰা উচিত। যি কিছু প্ৰিয় আৰু আনন্দদায়ক লাগে, সেয়া তৎক্ষণাৎ পৰমেশ্বৰলৈ নিবেদন কৰা—স্ত্ৰী, সন্তান, ঘৰ আৰু প্ৰাণো শ্ৰীভগৱানৰ চৰণকমলত সমৰ্পণ কৰা।
Verse 29
एवं कृष्णात्मनाथेषु मनुष्येषु च सौहृदम् । परिचर्यां चोभयत्र महत्सु नृषु साधुषु ॥ २९ ॥
যি নিজৰ পৰম মঙ্গল বিচাৰে, সি কৃষ্ণক জীৱনৰ নাথ বুলি গ্ৰহণ কৰা মানুহসকলৰ সৈতে সৌহাৰ্দ্য গঢ়ি তুলক। লগতে সকলো জীৱৰ প্ৰতি সেৱা-ভাব বিকশিত কৰক। বিশেষকৈ মানৱৰূপী জীৱসকলক সহায় কৰিবলৈ চেষ্টা কৰক, আৰু তেওঁলোকৰ মাজত ধৰ্মাচৰণ মানি চলাসকলক। ধৰ্মপৰায়ণসকলৰ মাজতো পৰম পুৰুষোত্তমৰ শুদ্ধ ভক্তসকলক বিশেষভাৱে সেৱা কৰক।
Verse 30
परस्परानुकथनं पावनं भगवद्यश: । मिथो रतिर्मिथस्तुष्टिर्निवृत्तिर्मिथ आत्मन: ॥ ३० ॥
ভক্তসকলৰ সৈতে একেলগে মিলি পৰস্পৰে ভগৱানৰ যশ-কীৰ্তি আলোচনা কৰা অতি পবিত্ৰ। এইদৰে প্ৰেমময় মিত্ৰতা বৃদ্ধি পায়, পৰস্পৰৰ আনন্দ আৰু তৃপ্তি জন্মে। একে অন্যক উৎসাহ দি তেওঁলোকে সকলো দুখৰ কাৰণ হোৱা ইন্দ্ৰিয়ভোগৰ আসক্তি ত্যাগ কৰিবলৈ সক্ষম হয়।
Verse 31
स्मरन्त: स्मारयन्तश्च मिथोऽघौघहरं हरिम् । भक्त्या सञ्जातया भक्त्या बिभ्रत्युत्पुलकां तनुम् ॥ ३१ ॥
ভক্তসকলে পৰস্পৰে ভগৱান হৰিৰ মহিমা নিৰন্তৰ আলোচনা কৰে। এইদৰে তেওঁলোকে সদায় প্ৰভুক স্মৰণ কৰে আৰু একে অন্যক তেওঁৰ গুণ-লীলা স্মৰণ কৰাই থাকে। ভক্তিযোগৰ নীতিত জন্ম লোৱা ভক্তিৰ দ্বাৰা তেওঁলোকে অশুভৰ স্ৰোত হৰণ কৰা হৰিক সন্তুষ্ট কৰে। সকলো বাধা দূৰ হৈ শুদ্ধ প্ৰেম জাগে, আৰু এই জগততেই তেওঁলোকৰ দেহত ৰোমাঞ্চ আদি অতীন্দ্ৰিয় আনন্দৰ লক্ষণ প্ৰকাশ পায়।
Verse 32
क्वचिद् रुदन्त्यच्युतचिन्तया क्वचि- द्धसन्ति नन्दन्ति वदन्त्यलौकिका: । नृत्यन्ति गायन्त्यनुशीलयन्त्यजं भवन्ति तूष्णीं परमेत्य निवृता: ॥ ३२ ॥
প্ৰেম লাভ কৰাৰ পাছত ভক্তসকলে কেতিয়াবা অচ্যুতৰ চিন্তাত লীন হৈ জোৰেৰে কান্দে। কেতিয়াবা হাঁহে, পৰমানন্দত উল্লাসিত হয়, আৰু প্ৰভুৰ সৈতে অলৌকিক ভাষাত কথা কয়। কেতিয়াবা নাচে-গায়, আৰু কেতিয়াবা অজন্মা পৰমেশ্বৰাৰ লীলা অনুশীলন কৰি অভিনয়ৰ দৰে প্ৰকাশ কৰে। আৰু কেতিয়াবা তেওঁৰ সান্নিধ্য/দৰ্শন লাভ কৰি, নিবৃত্ত হৈ, শান্ত আৰু নীৰৱ থাকে।
Verse 33
इति भागवतान् धर्मान् शिक्षन् भक्त्या तदुत्थया । नारायणपरो मायामञ्जस्तरति दुस्तराम् ॥ ३३ ॥
এইদৰে ভাগৱত-ধৰ্ম শিকি আৰু ভক্তিভাৱে আচৰণ কৰি ভক্তে ভগৱৎ-প্ৰেমৰ অৱস্থালৈ উপনীত হয়। নাৰায়ণত সম্পূৰ্ণ শৰণাগতিৰে সি অতি দুস্তৰ মায়াকো সহজে অতিক্ৰম কৰে।
Verse 34
श्रीराजोवाच नारायणाभिधानस्य ब्रह्मण: परमात्मन: । निष्ठामर्हथ नो वक्तुं यूयं हि ब्रह्मवित्तमा: ॥ ३४ ॥
শ্ৰী ৰজা (নিমি) ক’লে—নাৰায়ণ নামে অভিহিত পৰব্ৰহ্ম, যি সকলোৰে পৰমাত্মা, তেওঁৰ পৰম অৱস্থা/নিষ্ঠা আমাক কওক। আপোনালোক সকলোৱে ব্রহ্মতত্ত্বৰ অতি শ্ৰেষ্ঠ জ্ঞানী, সেয়ে ক’বলৈ যোগ্য আপোনালোকেই।
Verse 35
श्रीपिप्पलायन उवाच स्थित्युद्भवप्रलयहेतुरहेतुरस्य यत् स्वप्नजागरसुषुप्तिषु सद् बहिश्च । देहेन्द्रियासुहृदयानि चरन्ति येन सञ्जीवितानि तदवेहि परं नरेन्द्र ॥ ३५ ॥
শ্ৰী পিপ্পলায়ন ক’লে—পৰম পুৰুষ এই বিশ্বৰ সৃষ্টি, স্থিতি আৰু প্ৰলয়ৰ কাৰণ; কিন্তু তেওঁৰ কোনো পূৰ্বকাৰণ নাই। তেওঁ জাগ্ৰত, স্বপ্ন আৰু সুষুপ্তি অৱস্থাতো আছে আৰু সেইবোৰৰ অতীততো আছে। যি পৰমাত্মা ৰূপে প্ৰতিটো দেহত প্ৰৱেশ কৰি দেহ, ইন্দ্ৰিয়, প্ৰাণ আৰু মনক সঞ্জীৱিত কৰে—হে নৰেন্দ্ৰ, তাকেই পৰম ভগৱান বুলি জান।
Verse 36
नैतन्मनो विशति वागुत चक्षुरात्मा प्राणेन्द्रियाणि च यथानलमर्चिष: स्वा: । शब्दोऽपि बोधकनिषेधतयात्ममूल- मर्थोक्तमाह यदृते न निषेधसिद्धि: ॥ ३६ ॥
সেই পৰম সত্যত মন, বাক্, দৃষ্টি, বুদ্ধি, প্ৰাণ বা ইন্দ্ৰিয় কোনোটা প্ৰৱেশ কৰিব নোৱাৰে; যেনেকৈ সৰু স্ফুলিঙ্গে নিজৰ মূল অগ্নিক স্পৰ্শ কৰিব নোৱাৰে। বেদবাণীয়েও তেওঁক শব্দেৰে সম্পূৰ্ণ বৰ্ণনা কৰিব নোৱাৰে, কিয়নো বেদেই কয় যে তেওঁ বাক্যাতীত। তথাপি পৰোক্ষ সংকেতৰ দ্বাৰা বৈদিক ধ্বনি সেই পৰম সত্যৰ প্ৰমাণ হয়; তেওঁ নাথাকিলে বেদৰ বিধি-নিষেধৰ পৰম উদ্দেশ্য সিধা নহয়।
Verse 37
सत्त्वं रजस्तम इति त्रिवृदेकमादौ सूत्रं महानहमिति प्रवदन्ति जीवम् । ज्ञानक्रियार्थफलरूपतयोरुशक्ति ब्रह्मैव भाति सदसच्च तयो: परं यत् ॥ ३७ ॥
আদি অৱস্থাত একেই ব্ৰহ্ম সত্ত্ব, ৰজ আৰু তম—এই তিন গুণৰূপে জনা যায়। সেই ব্ৰহ্মই শক্তি বিস্তাৰ কৰি সূত্ৰ, মহৎ আৰু অহংকাৰ ৰূপে প্ৰকাশ পাই বন্ধিত জীৱৰ আৱৰণস্থিতিৰ আধাৰ হয়। জ্ঞান, ক্ৰিয়া, বিষয় আৰু ফল—এই ৰূপে তাৰ বহুশক্তি প্ৰকাশ পায়: জ্ঞানমূর্তি দেৱতা, ইন্দ্ৰিয়, বিষয় আৰু কৰ্মফলৰূপ সুখ-দুখ। এইদৰে জগত সূক্ষ্ম কাৰণ আৰু স্থূল কাৰ্য—উভয় ৰূপে প্ৰকাশিত হয়; তথাপি ব্ৰহ্ম সেয়া সকলোৰ উৎস হৈও সেয়াবোৰৰ অতীত, পৰিপূৰ্ণ পৰম সত্য।
Verse 38
नात्मा जजान न मरिष्यति नैधतेऽसौ न क्षीयते सवनविद् व्यभिचारिणां हि । सर्वत्र शश्वदनपाय्युपलब्धिमात्रं प्राणो यथेन्द्रियबलेन विकल्पितं सत् ॥ ३८ ॥
ব্ৰহ্মস্বৰূপ আত্মা কেতিয়াও জন্ম নলয়, কেতিয়াও মৰে নাহে; সি নাবাঢ়ে, নাক্ষয়ো হয়। দেহৰ বাল্য, যৌৱন, জৰা আৰু মৃত্যুৰ অৱস্থাৰ সি সাক্ষী-জ্ঞাতা। সি সৰ্বত্ৰ সৰ্বকাল শুদ্ধ চৈতন্যমাত্ৰ, অবিনাশী। যেনেকৈ একে প্ৰাণ ইন্দ্ৰিয়-সংযোগত বহু ৰূপে প্ৰকাশ পায়, তেনেকৈ একে আত্মা দেহ-সংযোগত বহু উপাধি ধাৰণ কৰা যেন লাগে।
Verse 39
अण्डेषु पेशिषु तरुष्वविनिश्चितेषु प्राणो हि जीवमुपधावति तत्र तत्र । सन्ने यदिन्द्रियगणेऽहमि च प्रसुप्ते कूटस्थ आशयमृते तदनुस्मृतिर्न: ॥ ३९ ॥
অণ্ডজ, জৰায়ুজ, উদ্ভিজ্জ আৰু স্বেদজ—সকলো যোনিত প্ৰাণে জীৱক অনুসৰি তাতে তাতে গমন কৰে। প্ৰাণ অবিকাৰ; দেহান্তৰ গমনতো সি নাবদলে। তেনেকৈ আত্মাও নিত্য একেই। এই কথা অভিজ্ঞতাসিদ্ধ—গভীৰ নিদ্ৰাত ইন্দ্ৰিয়, মন আৰু অহংকাৰ সুপ্ত হৈ লীন হয়; তথাপি জাগি উঠিলে স্মৰণ হয়—‘মই সুখে শুইছিলোঁ’, কিয়নো কূটস্থ আত্মা অন্তৰত স্থিৰ থাকে।
Verse 40
यर्ह्यब्जनाभचरणैषणयोरुभक्त्या चेतोमलानि विधमेद् गुणकर्मजानि । तस्मिन् विशुद्ध उपलभ्यत आत्मतत्त्वं साक्षाद् यथामलदृशो: सवितृप्रकाश: ॥ ४० ॥
যেতিয়া কোনো ব্যক্তি গম্ভীৰভাৱে পদ্মনাভ শ্ৰীকৃষ্ণৰ চৰণকমলক জীৱনৰ একমাত্ৰ লক্ষ্য কৰি মহাভক্তিৰে হৃদয়ত স্থাপন কৰি সেৱাত নিয়োজিত হয়, তেতিয়া গুণ-কৰ্মজনিত চিত্তমল—অসংখ্য অশুদ্ধ বাসনা—শীঘ্ৰে ধুই যায়। হৃদয় বিশুদ্ধ হ’লে পৰমাত্মা আৰু নিজৰ আত্মতত্ত্ব প্ৰত্যক্ষ উপলব্ধি হয়, যেন সুস্থ দৃষ্টিয়ে সূৰ্যপ্ৰকাশ সোজাকৈ অনুভৱ কৰে।
Verse 41
श्रीराजोवाच कर्मयोगं वदत न: पुरुषो येन संस्कृत: । विधूयेहाशु कर्माणि नैष्कर्म्यं विन्दते परम् ॥ ४१ ॥
শ্ৰী ৰাজাই ক’লে—হে মহর্ষিসকল, আমাক কৰ্মযোগ কওক, যাৰ দ্বাৰা মানুহ শুদ্ধ আৰু সংস্কৃত হয়। এই যোগে সি এই জীৱনতেই শীঘ্ৰে সকলো ভৌতিক কৰ্মবন্ধন ঝাৰি পেলাই পৰম নৈষ্কৰ্ম্য লাভ কৰে আৰু শুদ্ধ আধ্যাত্মিক জীৱনত স্থিত হয়।
Verse 42
एवं प्रश्नमृषीन् पूर्वमपृच्छं पितुरन्तिके । नाब्रुवन् ब्रह्मण: पुत्रास्तत्र कारणमुच्यताम् ॥ ४२ ॥
এনেকুৱা প্ৰশ্ন মই আগতে মোৰ পিতা মহাৰাজ ইক্ষ্বাকুৰ সন্নিধানত ব্ৰহ্মাৰ চাৰিজন পুত্ৰ মহর্ষিক সুধিছিলোঁ। কিন্তু তেওঁলোকে মোৰ প্ৰশ্নৰ উত্তৰ নেদিলে। অনুগ্ৰহ কৰি কওক—তেওঁলোকে কিয় মৌন থাকিল, তাৰ কাৰণ কি আছিল?
Verse 43
श्रीआविर्होत्र उवाच कर्माकर्मविकर्मेति वेदवादो न लौकिक: । वेदस्य चेश्वरात्मत्वात् तत्र मुह्यन्ति सूरय: ॥ ४३ ॥
শ্ৰী আৱিৰ্হোত্ৰ ক’লে—কৰ্ম, অকর্ম আৰু বিকৰ্মৰ তত্ত্ব কেৱল বেদ-প্ৰমাণে বুজিব পাৰি; লৌকিক তৰ্ক-কল্পনাৰে ই বুজা নাযায়। বেদ ভগৱানৰ শব্দাৱতাৰ, সেয়ে বেদজ্ঞান পৰিপূৰ্ণ; বেদৰ অধিকাৰ অৱহেলা কৰিলে মহাপণ্ডিতসকলেও কৰ্মতত্ত্বত বিভ্ৰান্ত হয়।
Verse 44
परोक्षवादो वेदोऽयं बालानामनुशासनम् । कर्ममोक्षाय कर्माणि विधत्ते ह्यगदं यथा ॥ ४४ ॥
এই বেদ পৰোক্ষভাৱে উপদেশ দিয়ে, কিয়নো ই বালবুদ্ধিৰ লোকৰ অনুশাসন। কৰ্মবন্ধনৰ পৰা মুক্তিৰ বাবেই বেদে প্ৰথমে ফলাকাঙ্ক্ষী কৰ্ম বিধান কৰে—যেনে ঔষধ খুৱাবলৈ পিতাই শিশুক মিঠাইৰ লোভ দেখায়।
Verse 45
नाचरेद् यस्तु वेदोक्तं स्वयमज्ञोऽजितेन्द्रिय: । विकर्मणा ह्यधर्मेण मृत्योर्मृत्युमुपैति स: ॥ ४५ ॥
যি অজ্ঞ আৰু ইন্দ্ৰিয়জয়হীন ব্যক্তি বেদোক্ত আচৰণ নকৰে, সি নিশ্চিতভাৱে বিকৰ্ম আৰু অধৰ্মত প্ৰবৃত্ত হয়; ফলত সি ‘মৃত্যুৰ ওপৰত মৃত্যু’—পুনঃপুনঃ জন্ম-মৃত্যু—ভোগ কৰে।
Verse 46
वेदोक्तमेव कुर्वाणो नि:सङ्गोऽर्पितमीश्वरे । नैष्कर्म्यां लभते सिद्धिं रोचनार्था फलश्रुति: ॥ ४६ ॥
বেদোক্ত নিয়ত কৰ্ম আসক্তিহীনভাৱে কৰি আৰু তাৰ ফল ঈশ্বৰলৈ অৰ্পণ কৰিলে নৈষ্কৰ্ম্য-সিদ্ধি—কৰ্মবন্ধনৰ পৰা মুক্তি—লাভ হয়। শাস্ত্ৰত কোৱা ফলশ্ৰুতি কেৱল ৰুচি জগাবলৈ; সেয়াই বেদজ্ঞানৰ পৰম লক্ষ্য নহয়।
Verse 47
य आशु हृदयग्रन्थिं निर्जिहीर्षु: परात्मन: । विधिनोपचरेद् देवं तन्त्रोक्तेन च केशवम् ॥ ४७ ॥
যি পৰমাত্মাৰ সৈতে জীৱক বেঁধি ৰখা হৃদয়-গ্ৰন্থি—অহংকাৰৰ বন্ধন—দ্ৰুত ছিন্ন কৰিব বিচাৰে, সি তন্ত্ৰাদি বৈদিক গ্ৰন্থত কোৱা বিধি-নিয়ম অনুসাৰে কেশৱ দেৱক বিধিপূৰ্বক আৰাধনা কৰক।
Verse 48
लब्ध्वानुग्रह आचार्यात् तेन सन्दर्शितागम: । महापुरुषमभ्यर्चेन्मूर्त्याभिमतयात्मन: ॥ ४८ ॥
আচাৰ্যৰ কৃপা লাভ কৰি আৰু তেখেতে দেখুওৱা শাস্ত্ৰবিধি জানি, ভক্তে নিজৰ মনলৈ প্ৰিয় হোৱা মূৰ্তিৰূপত পৰমপুৰুষ ভগৱানক আৰাধনা কৰিব লাগে।
Verse 49
शुचि: सम्मुखमासीन: प्राणसंयमनादिभि: । पिण्डं विशोध्य सन्न्यासकृतरक्षोऽर्चयेद्धरिम् ॥ ४९ ॥
শুচি হৈ দেৱমূৰ্তিৰ সন্মুখত বহি, প্ৰাণায়াম আদি প্ৰক্ৰিয়াৰে দেহ শুদ্ধ কৰি, ৰক্ষাৰ্থে তিলক ধৰি শ্ৰীহৰিক পূজা কৰিব লাগে।
Verse 50
अर्चादौ हृदये चापि यथालब्धोपचारकै: । द्रव्यक्षित्यात्मलिङ्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य चासनम् ॥ ५० ॥ पाद्यादीनुपकल्प्याथ सन्निधाप्य समाहित: । हृदादिभि: कृतन्यासो मूलमन्त्रेण चार्चयेत् ॥ ५१ ॥
অৰ্চনাৰ বাবে যি যি উপচাৰ পোৱা যায় সেয়া সংগ্ৰহ কৰি, দ্ৰব্য, স্থান, মন আৰু দেৱমূৰ্তি সাজু কৰি; আসনত জল ছটিয়াই শুদ্ধ কৰি পাদ্য আদি সামগ্ৰী প্ৰস্তুত কৰিব লাগে। তাৰ পাছত দেৱতাক যথাস্থানত স্থাপন কৰি, মন একাগ্ৰ কৰি, হৃদয়াদি অঙ্গত ন্যাস/তিলক কৰি, মূলমন্ত্ৰে পূজা কৰিব লাগে।
Verse 51
अर्चादौ हृदये चापि यथालब्धोपचारकै: । द्रव्यक्षित्यात्मलिङ्गानि निष्पाद्य प्रोक्ष्य चासनम् ॥ ५० ॥ पाद्यादीनुपकल्प्याथ सन्निधाप्य समाहित: । हृदादिभि: कृतन्यासो मूलमन्त्रेण चार्चयेत् ॥ ५१ ॥
অৰ্চনাৰ বাবে যি যি উপচাৰ পোৱা যায় সেয়া সংগ্ৰহ কৰি, দ্ৰব্য, স্থান, মন আৰু দেৱমূৰ্তি সাজু কৰি; আসনত জল ছটিয়াই শুদ্ধ কৰি পাদ্য আদি সামগ্ৰী প্ৰস্তুত কৰিব লাগে। তাৰ পাছত দেৱতাক যথাস্থানত স্থাপন কৰি, মন একাগ্ৰ কৰি, হৃদয়াদি অঙ্গত ন্যাস/তিলক কৰি, মূলমন্ত্ৰে পূজা কৰিব লাগে।
Verse 52
साङ्गोपाङ्गां सपार्षदां तां तां मूर्तिं स्वमन्त्रत: । पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यै: स्नानवासोविभूषणै: ॥ ५२ ॥ गन्धमाल्याक्षतस्रग्भिर्धूपदीपोपहारकै: । साङ्गंसम्पूज्य विधिवत् स्तवै: स्तुत्वा नमेद्धरिम् ॥ ५३ ॥
প্ৰভুৰ সেই সেই মূৰ্তিক, তেখেতৰ অঙ্গ-উপাঙ্গ, অস্ত্ৰ (সুদৰ্শন চক্ৰ আদি) আৰু পাৰ্ষদসহ, নিজ নিজ মন্ত্ৰে পূজা কৰিব লাগে; পাদ্য, অৰ্ঘ্য, আচমনীয়, স্নান, বস্ত্ৰ, অলংকাৰ, গন্ধ, মালা, অক্ষত, পুষ্পহাৰ, ধূপ, দীপ আৰু নৈবেদ্য আদি অৰ্পণ কৰিব লাগে। এইদৰে বিধিপূৰ্বক সম্পূৰ্ণ পূজা কৰি, স্তোত্ৰে স্তুতি কৰি আৰু শ্ৰীহৰিক প্ৰণাম কৰিব লাগে।
Verse 53
साङ्गोपाङ्गां सपार्षदां तां तां मूर्तिं स्वमन्त्रत: । पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यै: स्नानवासोविभूषणै: ॥ ५२ ॥ गन्धमाल्याक्षतस्रग्भिर्धूपदीपोपहारकै: । साङ्गंसम्पूज्य विधिवत् स्तवै: स्तुत्वा नमेद्धरिम् ॥ ५३ ॥
ভগৱান হৰিৰ মূৰ্তিক তেওঁৰ অঙ্গ-উপাঙ্গ, আয়ুধ আৰু পাৰ্ষদসহ, প্ৰতিটোক নিজ নিজ মন্ত্ৰে পূজা কৰা উচিত। পাদ্য, অৰ্ঘ্য, আচমন, স্নান, বস্ত্ৰ, অলংকাৰ, গন্ধ, মালা, অক্ষত, পুষ্পহাৰ, ধূপ-দীপ আদি অৰ্পণ কৰি বিধিমতে সম্পূৰ্ণ পূজা কৰি স্তৱেৰে স্তুতি কৰি দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰিব।
Verse 54
आत्मानम् तन्मयं ध्यायन् मूर्तिं सम्पूजयेद्धरे: । शेषामाधाय शिरसा स्वधाम्न्युद्वास्य सत्कृतम् ॥ ५४ ॥
নিজকে প্ৰভুৰ নিত্য দাস বুলি তন্ময় ধ্যান কৰি হৰিৰ মূৰ্তিক সম্পূৰ্ণভাৱে পূজা কৰিব, আৰু স্মৰণ কৰিব যে সেই দেৱতা হৃদয়তো অধিষ্ঠিত। তাৰ পিছত ফুলমালা আদি শেষ প্ৰসাদ শিৰত ধৰি, আদৰে দেৱতাক নিজৰ স্থানে পুনৰ স্থাপন কৰি পূজা সমাপ্ত কৰিব।
Verse 55
एवमग्न्यर्कतोयादावतिथौ हृदये च य: । यजतीश्वरमात्मानमचिरान्मुच्यते हि स: ॥ ५५ ॥
এইদৰে যি অগ্নি, সূৰ্য, জল আদি তত্ত্বত, ঘৰত অহা অতিথিৰ হৃদয়ত আৰু নিজৰ হৃদয়তো সৰ্বব্যাপী ঈশ্বৰক চিনে পূজা কৰে, সি অচিৰেই মুক্তি লাভ কৰে।
Frequently Asked Questions
The Supersoul’s activation provides the field and capacity for experience, but bondage arises when the jīva, driven by vāsanā (deep-rooted desire), claims proprietorship and identifies the guṇa-made body as the self. Thus responsibility remains with the jīva’s desire and karmic choice, while the Lord remains the impartial regulator and inner witness (Paramātmā).
The pralaya sequence functions as nirodha teaching: it reveals the temporality of all compounded forms, dismantles false security in worldly achievement, and redirects the seeker to āśraya—Bhagavān beyond time and modes. The cosmology is therefore a spiritual pedagogy producing vairāgya and urgency for bhakti.
A bona fide guru is one who has realized the conclusions of śāstra through deliberation, can convincingly teach those conclusions, and has taken shelter of the Supreme Lord, having relinquished material motivations. The chapter emphasizes initiation (dīkṣā/śaraṇāgati) and learning pure devotional service without duplicity.
By taking shelter of a realized spiritual master, practicing regulated devotion (hearing, chanting, remembering, offering daily work), cultivating saintly association, and gradually giving up sense gratification through higher taste. The text presents bhakti as the direct and ‘easy’ crossing because it invokes the Lord’s personal help.
Heaven is impermanent and mixed with anxiety—rivalry, envy, and fear of falling once merit is exhausted. Ritual merit is acknowledged as a Vedic incentive for the immature, but the chapter’s thrust is that true happiness requires transcendence of karma through dedication to the Lord and eventual pure bhakti.
Because many people are initially attached to fruitive results; the Vedas prescribe regulated karma to discipline them and gradually redirect their motivation toward freedom from action’s bondage—like a father coaxing a child to take medicine. The culmination is offering results to Bhagavān and engaging in devotion.
Arcana is presented as regulated worship (often via tantra-vidhi) that trains attention, purity, and offering mentality. It concretizes karma-yoga—actions performed without attachment and dedicated to Keśava—and matures into bhakti by remembering the Lord as all-pervading (in the Deity, elements, guests, and the heart).