Adhyaya 28
Nondual Vision Beyond Praise and Blame (Dvandva-nivṛtti and Ātma-viveka)
এই অধ্যায়ত ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণে উদ্ধৱক ধীৰ জ্ঞান আৰু ভক্তিত স্থিৰ কৰি অদ্বৈত দৃষ্টিৰ ব্যৱহাৰিক শিক্ষা দিয়ে। তেওঁ কয়—আনক প্ৰশংসা বা নিন্দা নকৰিবা, কিয়নো তাতে মন দ্বন্দ্বত বাঁধ খায়। বাক্ আৰু মন যি ধৰে সেয়া পৰম সত্য নহয়; নাম-ৰূপৰ ভিতৰৰ শুভ-অশুভ আপেক্ষিক আৰু অমাপ্য। স্বপ্ন, গভীৰ নিদ্ৰা, ছাঁ, প্ৰতিধ্বনি আৰু মৰীচিকাৰ দৃষ্টান্তে দেহ-মন-অহংকাৰৰ সৈতে মিথ্যা তাদাত্ম্যই মৃত্যুলৈকে ভয় জন্মায়, কিন্তু আত্মা অসঙ্গ থাকে বুলি দেখুৱায়। উদ্ধৱে সোধে—আত্মা দ্ৰষ্টা আৰু দেহ জড় হ’লে সংসাৰ কোনে ভোগে? ভগৱানে উত্তৰ দিয়ে—দেহ-ইন্দ্ৰিয়াসক্তি থাকিলেই বন্ধন; ভয়-শোক আদি মিথ্যা অহংকাৰৰ ধৰ্ম, শুদ্ধ আত্মাৰ নহয়। শাস্ত্ৰ, গুৰু, তপস্যা আৰু যুক্তিৰ সহায়ত বিবেকজ্ঞান ব্যাখ্যা কৰি তেওঁ সিদ্ধান্ত দিয়ে—সৃষ্টিৰ আগতে, মাজত আৰু পাছতো কেৱল পৰম সত্যই আছে। ভক্তিয়ে ৰজোগুণ সম্পূৰ্ণ ক্ষয় নোহোৱালৈকে গুণসঙ্গ এৰাব লাগে; অপূৰ্ণ যোগীয়ে বাধা বা পতন পাইলেও সাধনাৰ অগ্ৰগতি আগলৈ যায়। দেহসিদ্ধিৰ মোহ নিন্দা কৰি তেওঁ নিৰন্তৰ স্মৰণ, শ্ৰৱণ-কীৰ্তন আৰু মহাযোগীৰ পথ অনুসৰণৰ উপদেশ দিয়ে—কৃষ্ণাশ্ৰিত সাধক বাধাত অজেয় আৰু নিঃস্পৃহ থাকে বুলি আশ্বাস দিয়ে।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच परस्वभावकर्माणि न प्रशंसेन्न गर्हयेत् । विश्वमेकात्मकं पश्यन् प्रकृत्या पुरुषेण च ॥ १ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—আনৰ স্বভাৱ আৰু কৰ্মৰ না প্ৰশংসা কৰিবা, না নিন্দা কৰিবা। প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষৰ সংযোগৰূপ এই বিশ্বক এক পৰম তত্ত্বত আধাৰিত একাত্ম ৰূপে চোৱা।
Verse 2
परस्वभावकर्माणि य: प्रशंसति निन्दति । स आशु भ्रश्यते स्वार्थादसत्यभिनिवेशत: ॥ २ ॥
যি আনৰ স্বভাৱ আৰু কৰ্মৰ প্ৰশংসা বা নিন্দাত মগ্ন থাকে, সি মিছা দ্বৈততাত আসক্তিৰ বাবে সোনকালে নিজৰ পৰম হিতৰ পৰা বিচ্যুত হয়।
Verse 3
तैजसे निद्रयापन्ने पिण्डस्थो नष्टचेतन: । मायां प्राप्नोति मृत्युं वा तद्वन्नानार्थदृक् पुमान् ॥ ३ ॥
যেনেকৈ স্বপ্ন-মায়া বা মৃত্যুসদৃশ গভীৰ নিদ্ৰাত দেহস্থ জীৱৰ বাহ্যচেতনা লুপ্ত হয়, তেনেকৈ দ্বৈত অনুভৱ কৰা মানুহে মায়া আৰু মৃত্যুৰ সন্মুখীন হয়।
Verse 4
किं भद्रं किमभद्रं वा द्वैतस्यावस्तुन: कियत् । वाचोदितं तदनृतं मनसा ध्यातमेव च ॥ ४ ॥
এই অবাস্তৱ দ্বৈতময় জগতত সঁচাকৈ কি ভদ্ৰ আৰু কি অভদ্ৰ, আৰু তাৰ পৰিমাণ কিমান? জড় বাক্যৰে যি কোৱা হয় বা জড় মনে যি ধ্যান কৰা হয়, সেয়া পৰম সত্য নহয়—অসত্য।
Verse 5
छायाप्रत्याह्वयाभासा ह्यसन्तोऽप्यर्थकारिण: । एवं देहादयो भावा यच्छन्त्यामृत्युतो भयम् ॥ ५ ॥
ছাঁয়া, প্ৰতিধ্বনি আৰু মৰীচিকা—অসত্য হ’লেও অৰ্থবোধৰ আভাস দিয়ে। তেনেকৈ দেহ-মন-অহংকাৰৰ সৈতে আত্মপৰিচয় মায়াময় হ’লেও জীৱৰ ভিতৰত মৃত্যুলৈকে ভয় জগায়।
Verse 6
आत्मैव तदिदं विश्वं सृज्यते सृजति प्रभु: । त्रायते त्राति विश्वात्मा ह्रियते हरतीश्वर: ॥ ६ ॥ तस्मान्न ह्यात्मनोऽन्यस्मादन्यो भावो निरूपित: । निरूपितेऽयं त्रिविधा निर्मूला भातिरात्मनि । इदं गुणमयं विद्धि त्रिविधं मायया कृतम् ॥ ७ ॥
পৰমাত্মাই এই বিশ্বৰ পৰম নিয়ন্তা আৰু স্ৰষ্টা; সেয়েহে সৃষ্ট ৰূপতো তেওঁ নিজেই। বিশ্বাত্মাই নিজেই পালন কৰে আৰু পালনিতো হয়; ঈশ্বৰে নিজেই সংহাৰ কৰে আৰু সংহৃতো হয়। সুতৰাং সেই পৰাত্মাৰ পৰা পৃথক কোনো স্বতন্ত্ৰ সত্তা নিৰূপণ কৰিব নোৱাৰি। তেওঁৰ ভিতৰত দেখা দিয়া ত্ৰিগুণময় প্ৰকৃতি ত্ৰিবিধ ৰূপে ভাসিলেও তাৰ বাস্তৱ ভিত্তি নাই; ই তেওঁৰ মায়াশক্তিৰ কৃত বুলি জান।
Verse 7
आत्मैव तदिदं विश्वं सृज्यते सृजति प्रभु: । त्रायते त्राति विश्वात्मा ह्रियते हरतीश्वर: ॥ ६ ॥ तस्मान्न ह्यात्मनोऽन्यस्मादन्यो भावो निरूपित: । निरूपितेऽयं त्रिविधा निर्मूला भातिरात्मनि । इदं गुणमयं विद्धि त्रिविधं मायया कृतम् ॥ ७ ॥
পৰমাত্মাই এই বিশ্বৰ পৰম নিয়ন্তা আৰু স্ৰষ্টা; সেয়েহে সৃষ্ট ৰূপতো তেওঁ নিজেই। বিশ্বাত্মাই নিজেই পালন কৰে আৰু পালনিতো হয়; ঈশ্বৰে নিজেই সংহাৰ কৰে আৰু সংহৃতো হয়। সুতৰাং সেই পৰাত্মাৰ পৰা পৃথক কোনো স্বতন্ত্ৰ সত্তা নিৰূপণ কৰিব নোৱাৰি। তেওঁৰ ভিতৰত দেখা দিয়া ত্ৰিগুণময় প্ৰকৃতি ত্ৰিবিধ ৰূপে ভাসিলেও তাৰ বাস্তৱ ভিত্তি নাই; ই তেওঁৰ মায়াশক্তিৰ কৃত বুলি জান।
Verse 8
एतद् विद्वान् मदुदितं ज्ञानविज्ञाननैपुणम् । न निन्दति न च स्तौति लोके चरति सूर्यवत् ॥ ८ ॥
মই কোৱা জ্ঞান-ৱিজ্ঞানৰ নিপুণ পথ যিয়ে সঠিকভাৱে বুজে, সি ন নিন্দা কৰে ন প্ৰশংসা; সূৰ্যৰ দৰে সমদৃষ্টিৰে জগতত বিচৰণ কৰে।
Verse 9
प्रत्यक्षेणानुमानेन निगमेनात्मसंविदा । आद्यन्तवदसज्ज्ञात्वा नि:सङ्गो विचरेदिह ॥ ९ ॥
প্ৰত্যক্ষ, অনুমান, শাস্ত্ৰ-প্ৰমাণ আৰু আত্মানুভৱৰ দ্বাৰা জগতৰ আদি-অন্ত আছে, সেয়ে ই পৰম সত্য নহয় বুলি জানি, ইয়াত আসক্তিহীন হৈ বিচৰণ কৰা উচিত।
Verse 10
श्रीउद्धव उवाच नैवात्मनो न देहस्य संसृतिर्द्रष्टृदृश्ययो: । अनात्मस्वदृशोरीश कस्य स्यादुपलभ्यते ॥ १० ॥
শ্ৰী উদ্ধৱ ক’লে—হে প্ৰভু! দ্ৰষ্টা আত্মাৰো নহয়, দৃশ্য দেহৰো নহয় এই সংসাৰৰ অভিজ্ঞতা। আত্মা স্বভাৱতে জ্ঞানময়, দেহ জড়; তেন্তে এই সংসাৰ কাৰ অভিজ্ঞতা?
Verse 11
आत्माव्ययोऽगुण: शुद्ध: स्वयंज्योतिरनावृत: । अग्निवद्दारुवदचिद्देह: कस्येह संसृति: ॥ ११ ॥
আত্মা অব্যয়, নিৰ্গুণ, শুদ্ধ, স্বয়ংজ্যোতি, কেতিয়াও জড়ে আৱৃত নহয়—অগ্নিৰ দৰে। কিন্তু দেহ কাঠৰ দৰে জড় আৰু অচেতন। তেন্তে ইয়াত সংসাৰ কাৰ?
Verse 12
श्रीभगवानुवाच यावद् देहेन्द्रियप्राणैरात्मन: सन्निकर्षणम् । संसार: फलवांस्तावदपार्थोऽप्यविवेकिन: ॥ १२ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—যিমানলৈকে অবিবেকী জীৱ দেহ, ইন্দ্ৰিয় আৰু প্ৰাণৰ প্ৰতি আকৃষ্ট হৈ সন্নিকট থাকে, সিমানলৈকে তাৰ সংসাৰ ফলৱান হৈ বাঢ়ি থাকে, যদিও শেষত সেয়া অৰ্থহীন।
Verse 13
अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते । ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा ॥ १३ ॥
বাস্তৱ আধাৰ নাথাকিলেও সংসাৰ নিনিবৃত্ত হয়; বিষয় ধ্যান কৰোঁতাক স্বপ্নৰ দৰে নানা অনর্থে পায়।
Verse 14
यथा ह्यप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बह्वनर्थभृत् । स एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते ॥ १४ ॥
যেনে নিদ্ৰাৰতক স্বপ্নে বহু অনর্থ ভোগ কৰায়, তেনে জাগ্ৰত জনৰ বাবে সেই স্বপ্নানুভৱ মোহৰ কাৰণ নহয়।
Verse 15
शोकहर्षभयक्रोधलोभमोहस्पृहादय: । अहङ्कारस्य दृश्यन्ते जन्म मृत्युश्च नात्मन: ॥ १५ ॥
শোক, হৰ্ষ, ভয়, ক্ৰোধ, লোভ, মোহ, স্পৃহা আদি আৰু জন্ম-মৃত্যু—এইবোৰ অহংকাৰৰ অভিজ্ঞতা, শুদ্ধ আত্মাৰ নহয়।
Verse 16
देहेन्द्रियप्राणमनोऽभिमानो जीवोऽन्तरात्मा गुणकर्ममूर्ति: । सूत्रं महानित्युरुधेव गीत: संसार आधावति कालतन्त्र: ॥ १६ ॥
যি জীৱে দেহ, ইন্দ্ৰিয়, প্ৰাণ আৰু মনক ‘মই’ বুলি মানে, সি অন্তৰাত্মা হৈ সেই আৱৰণসমূহৰ ভিতৰত থাকি গুণ-কৰ্ম অনুসাৰে ৰূপ ধাৰে; সমষ্টি ভৌতিক শক্তিৰ সৈতে সম্পৰ্কত নানা নামে কোৱা হয় আৰু পৰম কালে নিয়ন্ত্ৰণত সংসাৰত ইফালে-সিফালে দৌৰি ফুৰে।
Verse 17
अमूलमेतद् बहुरूपरूपितं मनोवच:प्राणशरीरकर्म । ज्ञानासिनोपासनया शितेन- च्छित्त्वा मुनिर्गां विचरत्यतृष्ण: ॥ १७ ॥
এই অহংকাৰৰ কোনো সত্য মূল নাই; তথাপি মন, বাক্য, প্ৰাণ, শৰীৰ আৰু কৰ্মৰ ৰূপে বহু ধৰণে দেখা যায়। কিন্তু সদ্গুৰুৰ উপাসনাৰে শাণিত জ্ঞান-খড়্গে তাক ছিন্ন কৰি মুনি তৃষ্ণাহীন হৈ জগতত বিচৰণ কৰে।
Verse 18
ज्ञानं विवेको निगमस्तपश्च प्रत्यक्षमैतिह्यमथानुमानम् । आद्यन्तयोरस्य यदेव केवलं कालश्च हेतुश्च तदेव मध्ये ॥ १८ ॥
প্ৰকৃত আধ্যাত্মিক জ্ঞান আত্মা আৰু জড়ৰ বিবেকৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত; শাস্ত্ৰ-প্ৰমাণ, তপস্যা, প্ৰত্যক্ষ অনুভৱ, পুৰাণৰ ঐতিহাসিক বৰ্ণনা আৰু তৰ্ক-অনুমানৰ দ্বাৰা ই পুষ্ট হয়। যি সৃষ্টিৰ আগতে একমাত্ৰ আছিল আৰু প্ৰলয়ৰ পিছতো একমাত্ৰ থাকিব, সেয়াই কালতত্ত্ব আৰু পৰম কাৰণ; সৃষ্টিৰ মধ্যকালতো সেয়াই একমাত্ৰ পৰম সত্য।
Verse 19
यथा हिरण्यं स्वकृतं पुरस्तात् पश्चाच्च सर्वस्य हिरण्मयस्य । तदेव मध्ये व्यवहार्यमाणं नानापदेशैरहमस्य तद्वत् ॥ १९ ॥
যেনেকৈ সোণৰ বস্তু বনোৱাৰ আগতে কেৱল সোণেই থাকে, বস্তু নষ্ট হ’লে পুনৰ কেৱল সোণেই থাকে, আৰু মাজত নানা নামে ব্যৱহাৰ হ’লেও সাৰ সত্য সোণেই; তেনেকৈ এই জগতৰ সৃষ্টিৰ আগতে, প্ৰলয়ৰ পিছত আৰু পালনকালতো কেৱল মইয়েই আছোঁ।
Verse 20
विज्ञानमेतत्त्रियवस्थमङ्ग गुणत्रयं कारणकार्यकर्तृ । समन्वयेन व्यतिरेकतश्च येनैव तुर्येण तदेव सत्यम् ॥ २० ॥
হে প্ৰিয়! এই বিজ্ঞান মতে মন চেতনাৰ তিন অৱস্থা—জাগ্ৰত, স্বপ্ন আৰু সুষুপ্তি—ত প্ৰকাশ পায়; এইবোৰ প্ৰকৃতিৰ ত্ৰিগুণৰ ফল। একে মনেই গ্ৰাহক, গ্ৰাহ্য আৰু গ্ৰহণ-নিয়ন্তা—এই তিন ভূমিকাতো দেখা যায়; সমন্বয় আৰু ব্যতিৰেকৰ দ্বাৰা ই ত্ৰিবিধ ৰূপে ধৰা পৰে। কিন্তু এই সকলোৰ পৰা পৃথক থকা চতুৰ্থ তত্ত্ব (তুৰীয়) হে পৰম সত্য।
Verse 21
न यत् पुरस्तादुत यन्न पश्चा- न्मध्ये च तन्न व्यपदेशमात्रम् । भूतं प्रसिद्धं च परेण यद् यत् तदेव तत् स्यादिति मे मनीषा ॥ २१ ॥
যি অতীতত নাছিল আৰু ভৱিষ্যততো নাথাকিব, সি স্থিতিকালতো নিজে নিজে সত্যসিদ্ধ নহয়; সি কেৱল নাম-ৰূপৰ ওপৰচাপা উপাধি। মোৰ মতে, যি কিবা অন্য কিছুৰ দ্বাৰা সৃষ্টি আৰু প্ৰকাশিত, সি অন্তত সেই অন্য তত্ত্বই।
Verse 22
अविद्यमानोऽप्यवभासते यो वैकारिको राजससर्ग एष: । ब्रह्म स्वयंज्योतिरतो विभाति ब्रह्मेन्द्रियार्थात्मविकारचित्रम् ॥ २२ ॥
যদিও ৰজোগুণজাত এই বিকাৰসৃষ্টি বাস্তৱতে অসৎ, তথাপি ই সত্য যেন লাগে; কিয়নো স্বয়ংজ্যোতি ব্ৰহ্ম—স্বপ্ৰকাশ পৰম সত্য—ইন্দ্ৰিয়, বিষয়, মন আৰু ভূততত্ত্বৰ বিচিত্ৰ ৰূপে নিজকে প্ৰকাশ কৰে।
Verse 23
एवं स्फुटं ब्रह्मविवेकहेतुभि: परापवादेन विशारदेन । छित्त्वात्मसन्देहमुपारमेत स्वानन्दतुष्टोऽखिलकामुकेभ्य: ॥ २३ ॥
এইদৰে ব্ৰহ্ম-বিবেকৰ স্পষ্ট যুক্তিৰে পৰম সত্যৰ অনন্য অৱস্থান বুজি, দেহক আত্মা বুলি ধৰা ভ্ৰান্তি দক্ষভাৱে খণ্ডন কৰি আত্ম-স্বৰূপ সম্পৰ্কীয় সকলো সন্দেহ ছিন্ন কৰিব লাগে। আত্মানন্দত তৃপ্ত হৈ ইন্দ্ৰিয়ৰ কামময় কৰ্মৰ পৰা বিৰত হওক।
Verse 24
नात्मा वपु: पार्थिवमिन्द्रियाणि देवा ह्यसुर्वायुर्जलम् हुताश: । मनोऽन्नमात्रं धिषणा च सत्त्व- महङ्कृति: खं क्षितिरर्थसाम्यम् ॥ २४ ॥
পৃথিৱী-তত্ত্বে গঠিত এই ভৌতিক দেহ আত্মা নহয়; ন ইন্দ্ৰিয়সমূহ, ন সিহঁতৰ অধিষ্ঠাতা দেৱতা, ন প্ৰাণবায়ু; ন বাহ্য বায়ু, জল বা অগ্নি, ন মন—এই সকলো জড় পদাৰ্থ। তদ্ৰূপ বুদ্ধি, ভৌতিক চেতনা, অহংকাৰ, আকাশ বা পৃথিৱী, ইন্দ্ৰিয়বিষয়, আৰু প্ৰকৃতিৰ আদিম সম্যাৱস্থাও আত্মাৰ প্ৰকৃত পৰিচয় নহয়।
Verse 25
समाहितै: क: करणैर्गुणात्मभि-र्गुणो भवेन्मत्सुविविक्तधाम्न: । विक्षिप्यमाणैरुत किं नु दूषणंघनैरुपेतैर्विगतै रवे: किम् ॥ २५ ॥
যিয়ে মোৰ পৰম, সম্পূৰ্ণ শুদ্ধ ব্যক্তিগত স্বৰূপক যথাৰ্থভাবে উপলব্ধি কৰিছে, তেওঁৰ বাবে গুণজাত ইন্দ্ৰিয়সমূহ ধ্যানত সম্পূৰ্ণ একাগ্ৰ হ’লে তাত কি বিশেষ কৃতিত্ব? আৰু যদি সিহঁত কেতিয়াবা বিচলিত হয়, তেন্তে কি দোষ? সঁচাকৈ, সূৰ্যৰ বাবে মেঘৰ আহা-যোৱা কি অৰ্থ বহন কৰে?
Verse 26
यथा नभो वाय्वनलाम्बुभूगुणै- र्गतागतैर्वर्तुगुणैर्न सज्जते । तथाक्षरं सत्त्वरजस्तमोमलै- रहंमते: संसृतिहेतुभि: परम् ॥ २६ ॥
যেনেকৈ আকাশত বায়ু, অগ্নি, জল আৰু পৃথিৱীৰ গুণসমূহ আহে-যায়, আৰু ঋতুৰ সৈতে উষ্ণ-শীত আদি গুণো প্ৰকাশ-অপ্ৰকাশ হয়, তথাপি আকাশ তাত লিপ্ত নহয়। তেনেকৈ পৰম, অক্ষৰ ব্রহ্ম সত্ত্ব-ৰজ-তমৰ মলিনতাৰে—যি অহংকাৰৰ সংসাৰ-কাৰণ—কেতিয়াও লিপ্ত নহয়।
Verse 27
तथापि सङ्ग: परिवर्जनीयो गुणेषु मायारचितेषु तावत् । मद्भक्तियोगेन दृढेन यावद् रजो निरस्येत मन:कषाय: ॥ २७ ॥
তথাপি, যেতিয়ালৈকে মোৰ প্ৰতি দৃঢ় ভক্তিযোগৰ সাধনাৰে মনৰ ৰজোগুণজনিত কষায় (মলিনতা) সম্পূৰ্ণৰূপে দূৰ নহয়, তেতিয়ালৈকে মায়াৰে ৰচিত গুণসমূহৰ সৈতে সঙ্গ অতি সাৱধানতাৰে পৰিহাৰ কৰিব লাগে।
Verse 28
यथामयोऽसाधुचिकित्सितो नृणां पुन: पुन: सन्तुदति प्ररोहन् । एवं मनोऽपक्वकषायकर्म कुयोगिनं विध्यति सर्वसङ्गम् ॥ २८ ॥
যেনে ভুল চিকিৎসা কৰা ৰোগ পুনৰ পুনৰ উফৰি ৰোগীক কষ্ট দিয়ে, তেনে বিকৃত বাসনাৰ পৰা সম্পূৰ্ণ শুদ্ধ নোহোৱা মন কু-যোগীক বিষয়াসক্তিত বেঁধি বাৰে বাৰে যন্ত্ৰণা দিয়ে।
Verse 29
कुयोगिनो ये विहितान्तरायै- र्मनुष्यभूतैस्त्रिदशोपसृष्टै: । ते प्राक्तनाभ्यासबलेन भूयो युञ्जन्ति योगं न तु कर्मतन्त्रम् ॥ २९ ॥
কেতিয়াবা ঈৰ্ষ্যাপৰায়ণ দেৱতাই পঠোৱা পৰিয়ালজন, শিষ্য আদি মানুহ-ৰূপ বাধাই কু-যোগীৰ অগ্ৰগতি থামায়; কিন্তু পূৰ্বাভ্যাসৰ বলত সি পৰজন্মত পুনৰ যোগ সাধে আৰু কৰ্মজালত আকৌ নপৰে।
Verse 30
करोति कर्म क्रियते च जन्तु: केनाप्यसौ चोदित आनिपातात् । न तत्र विद्वान् प्रकृतौ स्थितोऽपि निवृत्ततृष्ण: स्वसुखानुभूत्या ॥ ३० ॥
সাধাৰণ জীৱে কৰ্ম কৰে আৰু কৰ্মফলত পৰিৱর্তিত হয়; নানা কামনাই ঠেলি লৈ গৈ মৃত্যুমুহূৰ্তলৈকে ফললোভে কৰ্মত লিপ্ত থাকে। কিন্তু নিজৰ স্বৰূপ-সুখ অনুভৱ কৰা জ্ঞানী তৃষ্ণা ত্যাগ কৰি ফলকর্মত নালাগে।
Verse 31
तिष्ठन्तमासीनमुत व्रजन्तं शयानमुक्षन्तमदन्तमन्नम् । स्वभावमन्यत् किमपीहमान- मात्मानमात्मस्थमतिर्न वेद ॥ ३१ ॥
যাৰ চেতনা আত্মাত স্থিৰ, সি নিজৰ দেহৰ ক্ৰিয়াবোৰো বিশেষকৈ লক্ষ্য নকৰে। থিয়, বহা, খোজ কঢ়া, শুৱা, মূত্ৰত্যাগ, আহাৰ বা আন কাম কৰোঁতে সি বুজে—দেহে নিজৰ স্বভাৱ অনুসাৰেই কাম কৰি আছে।
Verse 32
यदि स्म पश्यत्यसदिन्द्रियार्थं नानानुमानेन विरुद्धमन्यत् । न मन्यते वस्तुतया मनीषी स्वाप्नं यथोत्थाय तिरोदधानम् ॥ ३२ ॥
আত্মসাক্ষাৎকাৰী কেতিয়াবা অশুদ্ধ বিষয় বা ক্ৰিয়া দেখিলেও তাক বাস্তৱ বুলি নধৰে। ইন্দ্ৰিয়বিষয় মায়াজনিত দ্বৈতৰ ওপৰত আধাৰিত বুলি যুক্তিৰে বুজি, বুদ্ধিমান সেয়া সত্যৰ বিপৰীত আৰু পৃথক বুলি দেখে—যেনে জাগি উঠা মানুহে ম্লান হৈ যোৱা সপোনক দেখে।
Verse 33
पूर्वं गृहीतं गुणकर्मचित्र- मज्ञानमात्मन्यविविक्तमङ्ग । निवर्तते तत् पुनरीक्षयैव न गृह्यते नापि विसृज्य आत्मा ॥ ३३ ॥
হে অঙ্গ! গুণ আৰু কৰ্মৰ বিচিত্ৰ বিস্তাৰে বৃদ্ধি পোৱা যি অজ্ঞান বদ্ধজীৱে আগতে আত্মাৰ সৈতে এক বুলি ভুলকৈ গ্ৰহণ কৰিছিল, সেয়া আধ্যাত্মিক জ্ঞানৰ পুনঃদৰ্শনে মুক্তিৰ সময়ত নিবৃত্ত হয়। কিন্তু নিত্য আত্মা কেতিয়াও গ্ৰহণীয় নহয়, কেতিয়াও ত্যাজ্যও নহয়।
Verse 34
यथा हि भानोरुदयो नृचक्षुषां तमो निहन्यान्न तु सद् विधत्ते । एवं समीक्षा निपुणा सती मे हन्यात्तमिस्रं पुरुषस्य बुद्धे: ॥ ३४ ॥
যেনেকৈ সূৰ্যোদয়ে মানুহৰ চকুত ঢাকি থকা অন্ধকাৰ নাশ কৰে, কিন্তু তেতিয়া দেখা বস্তুবোৰ সৃষ্টি নকৰে—সেইবোৰ আগতেই আছিল। তেনেকৈ মোৰ নিপুণ আৰু সত্য উপলব্ধিয়ে পুৰুষৰ বুদ্ধিত আৱৃত তমসা বিনাশ কৰে।
Verse 35
एष स्वयंज्योतिरजोऽप्रमेयो महानुभूति: सकलानुभूति: । एकोऽद्वितीयो वचसां विरामे येनेषिता वागसवश्चरन्ति ॥ ३५ ॥
পৰমেশ্বৰ স্বয়ংজ্যোতি, অজাত আৰু অপ্ৰমেয়। তেওঁ শুদ্ধ চৈতন্য, সকলো অনুভৱৰ সাক্ষী। তেওঁ এক, অদ্বিতীয়; সাধাৰণ বাক্য থমকি গ’লে তেতিয়াহে তেওঁৰ সাক്ഷাৎ উপলব্ধি হয়। তেওঁৰ দ্বাৰাই বাক্শক্তি আৰু প্ৰাণবায়ু চলমান।
Verse 36
एतावानात्मसम्मोहो यद् विकल्पस्तु केवले । आत्मनृते स्वमात्मानमवलम्बो न यस्य हि ॥ ३६ ॥
আত্মাত দেখা যিকোনো দ্বৈতসদৃশ বিকল্প কেৱল মনৰ মোহ। প্ৰকৃততে, নিজৰ আত্মা বাদে সেই কল্পিত দ্বৈতৰ কোনো আশ্ৰয় নাই।
Verse 37
यन्नामाकृतिभिर्ग्राह्यं पञ्चवर्णमबाधितम् । व्यर्थेनाप्यर्थवादोऽयं द्वयं पण्डितमानिनाम् ॥ ३७ ॥
পাঁচ ভৌতিক তত্ত্বৰ দ্বৈততা কেৱল নাম আৰু ৰূপৰ দ্বাৰাই গ্ৰাহ্য। যিসকলে এই দ্বৈততাক বাস্তৱ বুলি কয়, তেওঁলোক পণ্ডিতমানী; তেওঁলোকে ভিত্তিহীন কল্পনাক ব্যৰ্থভাৱে তত্ত্ব বুলি প্ৰচাৰ কৰে।
Verse 38
योगिनोऽपक्वयोगस्य युञ्जत: काय उत्थितै: । उपसर्गैर्विहन्येत तत्रायं विहितो विधि: ॥ ३८ ॥
অপক্ব যোগত নিয়োজিত যোগীৰ দেহ কেতিয়াবা নানা উপসৰ্গে আক্ৰান্ত হয়; সেয়ে ইয়াত এই বিধান নিৰ্দিষ্ট কৰা হৈছে।
Verse 39
योगधारणया कांश्चिदासनैर्धारणान्वितै: । तपोमन्त्रौषधै: कांश्चिदुपसर्गान् विनिर्दहेत् ॥ ३९ ॥
কিছুমান উপসৰ্গ যোগধাৰণাৰে, কিছুমান ধাৰণা-যুক্ত আসনেৰে; আৰু কিছুমান তপ, মন্ত্ৰ আৰু ঔষধি দ্বাৰা দগ্ধ কৰি নাশ কৰিব লাগে।
Verse 40
कांश्चिन्ममानुध्यानेन नामसङ्कीर्तनादिभि: । योगेश्वरानुवृत्त्या वा हन्यादशुभदान् शनै: ॥ ४० ॥
এই অশুভ উপসৰ্গসমূহ মোৰ নিৰন্তৰ স্মৰণে, মোৰ পবিত্ৰ নামৰ শ্ৰৱণ-সংকীৰ্তনে, অথবা মহা যোগেশ্বৰসকলৰ পদাঙ্ক অনুসৰণে ধীৰে ধীৰে নাশ হয়।
Verse 41
केचिद् देहमिमं धीरा: सुकल्पं वयसि स्थिरम् । विधाय विविधोपायैरथ युञ्जन्ति सिद्धये ॥ ४१ ॥
কিছুমান ধীৰ যোগীয়ে বিভিন্ন উপায়ে এই দেহক ৰোগ আৰু জৰাৰ পৰা মুক্ত কৰি চিৰযৌৱনত স্থিৰ ৰাখে; তাৰ পিছত ভৌতিক সিদ্ধি লাভৰ উদ্দেশ্যে যোগত নিয়োজিত হয়।
Verse 42
न हि तत् कुशलादृत्यं तदायासो ह्यपार्थक: । अन्तवत्त्वाच्छरीरस्य फलस्येव वनस्पते: ॥ ४२ ॥
এই দেহ-সিদ্ধিক পৰমাৰ্থ-জ্ঞানত নিপুণসকলে বেছি মূল্য নিদিয়ে। দেহ নশ্বৰ হোৱাৰ বাবে ইয়াৰ বাবে কৰা পৰিশ্ৰম অপাৰ্থক—যেনেকৈ গছ স্থায়ী, কিন্তু তাৰ ফল বিনাশী।
Verse 43
योगं निषेवतो नित्यं कायश्चेत् कल्पतामियात् । तच्छ्रद्दध्यान्न मतिमान्योगमुत्सृज्य मत्पर: ॥ ४३ ॥
যোগৰ নিত্য অনুশীলনে দেহ কিছু উন্নত হ’ব পাৰে; কিন্তু যি বুদ্ধিমান মোৰ পৰায়ণ, সি যোগে দেহ-সিদ্ধিৰ আশাত বিশ্বাস নকৰে; সি সেই পদ্ধতি ত্যাগ কৰি মোকেই ভজে।
Verse 44
योगचर्यामिमां योगी विचरन् मदपाश्रय: । नान्तरायैर्विहन्येत नि:स्पृह: स्वसुखानुभू: ॥ ४४ ॥
যি যোগী মোৰ আশ্ৰয় লৈ এই যোগচৰ্যা পালন কৰে, সি অন্তৰাত্মাৰ সুখ অনুভৱ কৰি নিৰাসক্ত থাকে; সেয়ে কোনো অন্তৰায়ে তাক পৰাস্ত কৰিব নোৱাৰে।
Frequently Asked Questions
Because praise and blame entangle the mind in illusory dualities (dvandva) and divert one from self-realization. When one evaluates others through material qualities and activities, one strengthens identification with guṇas and bodily designations. The chapter teaches a higher vision: see the world as prakṛti and jīvas resting on the one Absolute Truth, and thus remain equipoised, unattached, and inwardly fixed.
The experience of saṁsāra pertains to false identification (ahaṅkāra) sustained by attraction to body, senses, and prāṇa. The pure ātmā is self-luminous and untouched; the body is unconscious. But when consciousness is misdirected through egoic appropriation—“I am this body/mind”—then emotions and conditions such as fear, lamentation, greed, birth, and death are attributed to the self. Thus bondage is a superimposition that ends when discrimination and devotion remove the mistaken identity.