Adhyaya 27
Arcana-vidhi: The Method of Deity Worship (Vedic, Tantric, and Mixed)
উদ্ধৱক দৈনন্দিন জীৱনক ভক্তিত ৰূপান্তৰ কৰা নিৰ্ভৰযোগ্য আচাৰসমূহ শিকাই থাকোঁতে ভগৱানে এই অধ্যায়ত সাধাৰণ সাধনাৰ পৰা আগবাঢ়ি অর্চনা (দেৱপূজা)ৰ স্পষ্ট বিধান বৰ্ণনা কৰে। উদ্ধৱে যোগ্যতা, শাস্ত্ৰপ্ৰমাণ আৰু পদ্ধতি সোধে আৰু কয় যে নাৰদ-ব্যাস আদি ঋষিসকলে দেৱপূজাক পৰম হিতকাৰী আৰু সৰ্বসাধাৰণৰ বাবে সুলভ বুলি প্ৰশংসা কৰিছে। শ্ৰীকৃষ্ণে নিয়ম বিস্তৃত বুলি কৈ ধাপে ধাপে সংক্ষিপ্ত পদ্ধতি দিয়ে—বৈদিক/তান্ত্ৰিক/মিশ্ৰ পূজা বাছনি, দেহশুদ্ধি, পূজাস্থানসমূহ (বিগ্ৰহ, অগ্নি, সূৰ্য, জল, হৃদয়), আৰু বিগ্ৰহৰ দ্ৰব্য-প্ৰতিষ্ঠা (অস্থায়ী/স্থায়ী)। তাৰ পিছত প্ৰস্তুতি, ন্যাস, পাত্ৰশুদ্ধি, আহ্বান, পাদ্য-আচমনীয়-অৰ্ঘ্য, আয়ুধ আৰু পৰিষদ-পূজন, নিত্য স্নান-অলংকাৰ-নৈবেদ্য, উৎসৱ, গীত-নৃত্য-কথা, হোম-ক্রম, প্ৰাৰ্থনা, প্ৰসাদ গ্ৰহণ আৰু প্ৰয়োজন হ’লে বিসৰ্জনৰ কথা কোৱা হয়। শেষত মন্দিৰ, উদ্যান, দান-নিধি আদি দ্বাৰা পূজাক সমৰ্থন কৰাৰ ফল আৰু দেৱদ্ৰব্য চুৰিৰ ওপৰত কঠোৰ নিষেধে নৈতিক সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰে।
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच क्रियायोगं समाचक्ष्व भवदाराधनं प्रभो । यस्मात्त्वां ये यथार्चन्ति सात्वता: सात्वतर्षभ ॥ १ ॥
শ্ৰী উদ্ধৱে ক’লে—প্ৰভু, ভক্তসকলৰ অধিপতি, অনুগ্ৰহ কৰি আপোনাৰ বিগ্ৰহ-আৰাধনাৰ নিৰ্দিষ্ট ক্ৰিয়াযোগ মোক কওক। হে সাত্বতশ্ৰেষ্ঠ, সাত্বত ভক্তসকলে কোন যোগ্যতাৰে, কোন ভিত্তিত, আৰু কোন বিশেষ বিধিৰে আপোনাক অৰ্চনা কৰে?
Verse 2
एतद् वदन्ति मुनयो मुहुर्नि:श्रेयसं नृणाम् । नारदो भगवान् व्यास आचार्योऽङ्गिरस: सुत: ॥ २ ॥
মহামুনিসকলে বাৰে বাৰে কয় যে এনে আৰাধনাই মানুহৰ জীৱনত পৰম শ্ৰেয়স আনে। এইটো নাৰদ মুনিৰ মত, ভগৱান ব্যাসদেৱৰ মত, আৰু মোৰ নিজৰ আচার্য বৃহস্পতিৰো মত।
Verse 3
नि:सृतं ते मुखाम्भोजाद् यदाह भगवानज: । पुत्रेभ्यो भृगुमुख्येभ्यो देव्यै च भगवान् भव: ॥ ३ ॥ एतद् वै सर्ववर्णानामाश्रमाणां च सम्मतम् । श्रेयसामुत्तमं मन्ये स्त्रीशूद्राणां च मानद ॥ ४ ॥
হে মানদ প্ৰভু, দেৱমূৰ্তি-আৰাধনাৰ এই বিধি প্ৰথমে আপোনাৰ পদ্মমুখৰ পৰা নিঃসৃত হৈছিল। পাছত ভগৱান অজ ব্ৰহ্মাই ভৃগু-প্ৰমুখ পুত্ৰসকলক ক’লে, আৰু ভগৱান শিৱে দেৱী পাৰ্বতীক উপদেশ দিলে। এই পদ্ধতি সকলো বৰ্ণ আৰু আশ্ৰমৰ বাবে স্বীকৃত আৰু উপযুক্ত; সেয়ে স্ত্ৰী আৰু শূদ্ৰৰ বাবেও আপোনাৰ অর্চামূৰ্তিৰ পূজাই সকলো সাধনাৰ ভিতৰত সৰ্বোত্তম কল্যাণকাৰী বুলি মই মানোঁ।
Verse 4
नि:सृतं ते मुखाम्भोजाद् यदाह भगवानज: । पुत्रेभ्यो भृगुमुख्येभ्यो देव्यै च भगवान् भव: ॥ ३ ॥ एतद् वै सर्ववर्णानामाश्रमाणां च सम्मतम् । श्रेयसामुत्तमं मन्ये स्त्रीशूद्राणां च मानद ॥ ४ ॥
হে মানদ প্ৰভু, দেৱমূৰ্তি-আৰাধনাৰ এই বিধি প্ৰথমে আপোনাৰ পদ্মমুখৰ পৰা নিঃসৃত হৈছিল। পাছত ভগৱান অজ ব্ৰহ্মাই ভৃগু-প্ৰমুখ পুত্ৰসকলক ক’লে, আৰু ভগৱান শিৱে দেৱী পাৰ্বতীক উপদেশ দিলে। এই পদ্ধতি সকলো বৰ্ণ আৰু আশ্ৰমৰ বাবে স্বীকৃত আৰু উপযুক্ত; সেয়ে স্ত্ৰী আৰু শূদ্ৰৰ বাবেও আপোনাৰ অর্চামূৰ্তিৰ পূজাই সকলো সাধনাৰ ভিতৰত সৰ্বোত্তম কল্যাণকাৰী বুলি মই মানোঁ।
Verse 5
एतत् कमलपत्राक्ष कर्मबन्धविमोचनम् । भक्ताय चानुरक्ताय ब्रूहि विश्वेश्वरेश्वर ॥ ५ ॥
হে কমলপত্ৰনয়ন, হে বিশ্বেশ্বৰেশ্বৰ, কৰ্মবন্ধনৰ পৰা মুক্তিৰ এই উপায়টো আপোনাৰ ভক্ত আৰু অনুৰক্ত সেৱকক কৃপা কৰি যথাযথভাৱে কওক।
Verse 6
श्रीभगवानुवाच न ह्यन्तोऽनन्तपारस्य कर्मकाण्डस्य चोद्धव । सङ्क्षिप्तं वर्णयिष्यामि यथावदनुपूर्वश: ॥ ६ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে উদ্ধৱ, অর্চা-আৰাধনাৰ বৈদিক কৰ্মকাণ্ডৰ বিধান অনন্ত আৰু অপাৰ; সেয়ে মই তোমাক যথাযথভাৱে, ক্ৰমে ক্ৰমে, সংক্ষিপ্তকৈ বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 7
वैदिकस्तान्त्रिको मिश्र इति मे त्रिविधो मख: । त्रयाणामीप्सितेनैव विधिना मां समर्चरेत् ॥ ७ ॥
মোৰ যজ্ঞ-গ্ৰহণৰ তিনিধৰণৰ পদ্ধতি আছে—বৈদিক, তান্ত্ৰিক আৰু মিশ্ৰ। এই তিনিটাৰ ভিতৰত যি পদ্ধতি অভীষ্ট, সেই বিধি অনুসৰেই মোক যত্নসহকাৰে সম্যক্ আৰাধনা কৰিব লাগে।
Verse 8
यदा स्वनिगमेनोक्तं द्विजत्वं प्राप्य पूरुष: । यथा यजेत मां भक्त्या श्रद्धया तन्निबोध मे ॥ ८ ॥
এতিয়া শ্ৰদ্ধাৰে শুনা—বৈদিক বিধানৰ দ্বাৰা দ্বিজত্ব লাভ কৰা পুৰুষে ভক্তি আৰু বিশ্বাসেৰে মোক কেনেকৈ পূজা কৰিব, সেয়া মই স্পষ্টকৈ ক’ম।
Verse 9
अर्चायां स्थण्डिलेऽग्नौ वा सूर्ये वाप्सु हृदि द्विज: । द्रव्येण भक्तियुक्तोऽर्चेत् स्वगुरुं माममायया ॥ ९ ॥
দ্বিজে কপট নকৰাকৈ, ভক্তিযুক্ত হৈ, উপযুক্ত দ্ৰব্য অৰ্পণ কৰি মোক—নিজৰ আৰাধ্য প্ৰভু আৰু স্বগুৰু-স্বৰূপ—অৰ্চনা কৰিব লাগে: অর্চামূৰ্তিত, ভূমিত, অগ্নিত, সূৰ্যত, জলে বা নিজৰ হৃদয়ত।
Verse 10
पूर्वं स्नानं प्रकुर्वीत धौतदन्तोऽङ्गशुद्धये । उभयैरपि च स्नानं मन्त्रैर्मृद्ग्रहणादिना ॥ १० ॥
প্ৰথমে দাঁত ধুই স্নান কৰি দেহশুদ্ধি কৰিব লাগে। তাৰ পিছত মাটি আদি লেপি, বৈদিক আৰু তান্ত্ৰিক—উভয় মন্ত্র জপ কৰি—দ্বিতীয় শুদ্ধি আচার কৰিব লাগে।
Verse 11
सन्ध्योपास्त्यादिकर्माणि वेदेनाचोदितानि मे । पूजां तै: कल्पयेत् सम्यक् सङ्कल्प: कर्मपावनीम् ॥ ११ ॥
মনক মোৰ ভিতৰত স্থিৰ কৰি, বেদে বিধেয় সন্ধ্যোপাসনা আদি কৰ্মৰ দ্বাৰা মোৰ পূজাৰ সম্যক সংকল্প কৰিব লাগে। এই কৰ্মসমূহ ফলাসক্তিজনিত প্ৰতিক্ৰিয়া শুদ্ধ কৰে।
Verse 12
शैली दारुमयी लौही लेप्या लेख्या च सैकती । मनोमयी मणिमयी प्रतिमाष्टविधा स्मृता ॥ १२ ॥
প্ৰভুৰ প্ৰতিমা আঠ প্ৰকাৰ বুলি স্মৃত—শিলাময়ী, দাৰুময়ী, লৌহময়ী, মৃণ্ময়ী, লেপ্যময়ী (ৰং/লেপ), লেখ্যময়ী (চিত্ৰিত), সাইকতী (বালিৰ), মনোময়ী বা মণিময়ী (ৰত্নময়ী)।
Verse 13
चलाचलेति द्विविधा प्रतिष्ठा जीवमन्दिरम् । उद्वासावाहने न स्त: स्थिरायामुद्धवार्चने ॥ १३ ॥
সকলো জীৱৰ আশ্ৰয় ভগৱানৰ দেৱমূৰ্তিৰ প্ৰতিষ্ঠা দুবিধ—চল (অস্থায়ী) আৰু অচল (স্থায়ী)। হে উদ্ধৱ, স্থায়ীভাৱে আহ্বানিত দেৱতাক কেতিয়াও বিদায় দিয়া নহয়।
Verse 14
अस्थिरायां विकल्प: स्यात् स्थण्डिले तु भवेद् द्वयम् । स्नपनं त्वविलेप्यायामन्यत्र परिमार्जनम् ॥ १४ ॥
অস্থায়ী প্ৰতিষ্ঠাত আহ্বান আৰু বিদায় (উদ্বাসন) ইচ্ছামতে হ’ব পাৰে; কিন্তু মাটিত অঙ্কিত দেৱতাৰ ক্ষেত্ৰত এই দুয়োটা কৰ্ম অৱশ্য। স্নান পানীৰে কৰিব লাগে; কিন্তু মাটি, ৰং বা কাঠৰ মূৰ্তিত পানী নেদি কেৱল ভালদৰে পৰিমাৰ্জন (শুদ্ধি) কৰাই বিধি।
Verse 15
द्रव्यै: प्रसिद्धैर्मद्याग: प्रतिमादिष्वमायिन: । भक्तस्य च यथालब्धैर्हृदि भावेन चैव हि ॥ १५ ॥
মোৰ প্ৰতিমা আদি ৰূপত প্ৰসিদ্ধ আৰু উত্তম দ্ৰব্য অৰ্ঘ্য কৰি নিষ্কপটভাৱে মোৰ পূজা কৰা উচিত। কিন্তু যি ভক্ত ভৌতিক কামনাৰ পৰা মুক্ত, সি যি পায় সেইটাৰে মোৰ আৰাধনা কৰিব পাৰে, আৰু হৃদয়ত ভাৱে মানসিক উপচাৰেৰেো মোৰ পূজা কৰিব পাৰে।
Verse 16
स्नानालङ्करणं प्रेष्ठमर्चायामेव तूद्धव । स्थण्डिले तत्त्वविन्यासो वह्नावाज्यप्लुतं हवि: ॥ १६ ॥ सूर्ये चाभ्यर्हणं प्रेष्ठं सलिले सलिलादिभि: । श्रद्धयोपाहृतं प्रेष्ठं भक्तेन मम वार्यपि ॥ १७ ॥
হে উদ্ধৱ, মন্দিৰৰ অর্চামূৰ্তি পূজাত স্নান আৰু অলংকাৰ মোৰ আটাইতকৈ প্ৰিয়। পবিত্ৰ মাটিত অঙ্কিত দেৱতাৰ বাবে তত্ত্ব-বিন্যাস অতি প্ৰিয়। অগ্নিত ঘৃতসিক্ত তিল-যৱৰ হৱিষ্য প্ৰিয়। সূৰ্যোপাসনাত উপস্থান আৰু অৰ্ঘ্যাদি প্ৰিয়। জলৰূপে মোৰ পূজা জলেই কৰা উচিত। সত্যই ভক্তে শ্ৰদ্ধাৰে যি কিছু অৰ্পণ কৰে—অল্প পানী হলেও—সেয়া মোৰ অতি প্ৰিয়।
Verse 17
स्नानालङ्करणं प्रेष्ठमर्चायामेव तूद्धव । स्थण्डिले तत्त्वविन्यासो वह्नावाज्यप्लुतं हवि: ॥ १६ ॥ सूर्ये चाभ्यर्हणं प्रेष्ठं सलिले सलिलादिभि: । श्रद्धयोपाहृतं प्रेष्ठं भक्तेन मम वार्यपि ॥ १७ ॥
হে উদ্ধৱ, মন্দিৰৰ অর্চামূৰ্তি পূজাত স্নান আৰু অলংকাৰ মোৰ আটাইতকৈ প্ৰিয়। পবিত্ৰ মাটিত অঙ্কিত দেৱতাৰ বাবে তত্ত্ব-বিন্যাস অতি প্ৰিয়। অগ্নিত ঘৃতসিক্ত তিল-যৱৰ হৱিষ্য প্ৰিয়। সূৰ্যোপাসনাত উপস্থান আৰু অৰ্ঘ্যাদি প্ৰিয়। জলৰূপে মোৰ পূজা জলেই কৰা উচিত। সত্যই ভক্তে শ্ৰদ্ধাৰে যি কিছু অৰ্পণ কৰে—অল্প পানী হলেও—সেয়া মোৰ অতি প্ৰিয়।
Verse 18
भूर्यप्यभक्तोपाहृतं न मे तोषाय कल्पते । गन्धो धूप: सुमनसो दीपोऽन्नाद्यं च किं पुन: ॥ १८ ॥
অভক্তে আগবঢ়োৱা অতি ঐশ্বৰ্যশালী উপহাৰো মোক সন্তুষ্ট নকৰে। কিন্তু মোৰ প্ৰেমভক্তে আগবঢ়োৱা সৰু-সৰু নিবেদনো মোৰ প্ৰীতিকৰ; আৰু সুগন্ধি তেল, ধূপ, ফুল, দীপ আৰু সুস্বাদু নৈবেদ্য প্ৰেমেৰে অৰ্পণ কৰিলে মই বিশেষভাৱে প্ৰসন্ন হওঁ।
Verse 19
शुचि: सम्भृतसम्भार: प्राग्दर्भै: कल्पितासन: । आसीन: प्रागुदग् वार्चेदर्चायां त्वथ सम्मुख: ॥ १९ ॥
শুচি হৈ সকলো পূজা-সামগ্ৰী সংগ্ৰহ কৰি উপাসকে কুশা ঘাঁহৰ আগ পুৱালৈ (পূৰ্বমুখী) কৰি নিজৰ আসন সাজিব। তাৰ পিছত পূৰ্ব বা উত্তৰমুখে বহি আৰাধনা কৰিব; অথবা বিগ্ৰহ একে ঠাইত স্থিৰ থাকিলে, বিগ্ৰহৰ সন্মুখতে বহিব।
Verse 20
कृतन्यास: कृतन्यासां मदर्चां पाणिना मृजेत् । कलशं प्रोक्षणीयं च यथावदुपसाधयेत् ॥ २० ॥
ন্যাস সম্পন্ন কৰি ভক্তে মন্ত্ৰোচ্চাৰসহ দেহৰ অংগসমূহ স্পৰ্শ কৰি পবিত্ৰ কৰিব। তেনেদৰে মোৰ অর্চা-বিগ্ৰহতো ন্যাস কৰি, হাতে পুৰণি ফুল আৰু পূৰ্ব নিবেদনৰ অৱশিষ্ট আঁতৰাই বিগ্ৰহ শুচি কৰিব। তাৰ পিছত কলশ আৰু প্ৰোক্ষণীয় পাত্ৰ বিধিমতে সাজিব।
Verse 21
तदद्भिर्देवयजनं द्रव्याण्यात्मानमेव च । प्रोक्ष्य पात्राणि त्रीण्यद्भिस्तैस्तैर्द्रव्यैश्च साधयेत् ॥ २१ ॥
তাৰ পিছত সেই প্ৰোক্ষণীয় পাত্ৰৰ পানীৰে দেৱ-আৰাধনাৰ স্থান, নিবেদন কৰিবলগীয়া দ্ৰব্যসমূহ আৰু নিজৰ দেহো ছিটিয়াই পবিত্ৰ কৰিব। তাৰ পাছত পানীৰে ভৰা তিনিটা পাত্ৰক নানাবিধ মঙ্গল দ্ৰব্যেৰে বিধিমতে সজাব।
Verse 22
पाद्यार्घ्याचमनीयार्थं त्रीणि पात्राणि देशिक: । हृदा शीर्ष्णाथ शिखया गायत्र्या चाभिमन्त्रयेत् ॥ २२ ॥
পাদ্য, অৰ্ঘ্য আৰু আচমনীয়ৰ বাবে উপাসকে তিনিটা পাত্ৰ ৰাখিব। পাদ্য-পাত্ৰক ‘হৃদয়ায় নমঃ’, অৰ্ঘ্য-পাত্ৰক ‘শিরসে স্বাহা’ আৰু আচমনীয়-পাত্ৰক ‘শিখায়ৈ বষট্’ মন্ত্ৰেৰে অভিমন্ত্ৰিত কৰিব; লগতে তিনিটাৰ বাবেই গায়ত্ৰী মন্ত্ৰো জপ কৰিব।
Verse 23
पिण्डे वाय्वग्निसंशुद्धे हृत्पद्मस्थां परां मम । अण्वीं जीवकलां ध्यायेन्नादान्ते सिद्धभाविताम् ॥ २३ ॥
বায়ু আৰু অগ্নিৰে শুদ্ধ কৰা নিজৰ দেহৰ হৃদয়-পদ্মত অৱস্থিত মোৰ পৰম সূক্ষ্ম ৰূপ—যি সকলো জীৱচৈতন্যৰ মূল—তাৰ ধ্যান কৰিব; ওঁকাৰ-নাদৰ অন্তিম ভাগত সিদ্ধসকলে ইয়াক অনুভৱ কৰে।
Verse 24
तयात्मभूतया पिण्डे व्याप्ते सम्पूज्य तन्मय: । आवाह्यार्चादिषु स्थाप्य न्यस्ताङ्गं मां प्रपूजयेत् ॥ २४ ॥
আত্মৰূপে ভক্তৰ দেহত ব্যাপ্ত পৰমাত্মাক নিজৰ উপলব্ধি অনুসাৰে ধাৰণ কৰি ভক্তে যথাশক্তি পূজা কৰি তন্ময় হ’ব। তাৰ পাছত মন্ত্রসহ দেৱমূৰ্তিৰ অঙ্গ স্পৰ্শ কৰি পৰমাত্মাক আহ্বান কৰি অর্চা-ৰূপত স্থাপন কৰি মোক পূজা কৰিব।
Verse 25
पाद्योपस्पर्शार्हणादीनुपचारान् प्रकल्पयेत् । धर्मादिभिश्च नवभि: कल्पयित्वासनं मम ॥ २५ ॥ पद्ममष्टदलं तत्र कर्णिकाकेसरोज्ज्वलम् । उभाभ्यां वेदतन्त्राभ्यां मह्यं तूभयसिद्धये ॥ २६ ॥
পূজকে পাদ্য, আচমনীয়, অর্ঘ্য আদি উপচাৰ সাজু কৰিব। ধৰ্ম, জ্ঞান, বৈৰাগ্য, ঐশ্বৰ্য আদি দেৱতাময় ৰূপ আৰু মোৰ নৱ আধ্যাত্মিক শক্তিৰে অলংকৃত মোৰ আসন কল্পনা কৰিব। সেয়া কেশৰ-তন্তুৰ দীপ্তিত উজ্জ্বল অষ্টদল পদ্ম বুলি ধ্যান কৰিব। তাৰ পাছত বেদ আৰু তন্ত্র—উভয়ৰ বিধি মতে পাদ্য, আচমনীয়, অর্ঘ্য আদি নিবেদন কৰিব; ইয়াৰ দ্বাৰা ভোগ আৰু মোক্ষ দুয়ো সিদ্ধ হয়।
Verse 26
पाद्योपस्पर्शार्हणादीनुपचारान् प्रकल्पयेत् । धर्मादिभिश्च नवभि: कल्पयित्वासनं मम ॥ २५ ॥ पद्ममष्टदलं तत्र कर्णिकाकेसरोज्ज्वलम् । उभाभ्यां वेदतन्त्राभ्यां मह्यं तूभयसिद्धये ॥ २६ ॥
পূজকে পাদ্য, আচমনীয়, অর্ঘ্য আদি উপচাৰ সাজু কৰিব। ধৰ্ম, জ্ঞান, বৈৰাগ্য, ঐশ্বৰ্য আদি দেৱতাময় ৰূপ আৰু মোৰ নৱ আধ্যাত্মিক শক্তিৰে অলংকৃত মোৰ আসন কল্পনা কৰিব। সেয়া কেশৰ-তন্তুৰ দীপ্তিত উজ্জ্বল অষ্টদল পদ্ম বুলি ধ্যান কৰিব। তাৰ পাছত বেদ আৰু তন্ত্র—উভয়ৰ বিধি মতে পাদ্য, আচমনীয়, অর্ঘ্য আদি নিবেদন কৰিব; ইয়াৰ দ্বাৰা ভোগ আৰু মোক্ষ দুয়ো সিদ্ধ হয়।
Verse 27
सुदर्शनं पाञ्चजन्यं गदासीषुधनुर्हलान् । मुषलं कौस्तुभं मालां श्रीवत्सं चानुपूजयेत् ॥ २७ ॥
তাৰ পাছত ক্ৰমে ভগৱানৰ সুদৰ্শন চক্ৰ, পাঞ্চজন্য শঙ্খ, গদা, খড়্গ, ধনু, বাণ আৰু হাল, মুষল অস্ত্ৰ, কৌস্তুভ মণি, পুষ্পমালা আৰু বক্ষস্থলৰ শ্রীবৎস-চিহ্নৰ পূজা কৰিব।
Verse 28
नन्दं सुनन्दं गरुडं प्रचण्डं चण्डमेव च । महाबलं बलं चैव कुमुदं कमुदेक्षणम् ॥ २८ ॥
ভগৱানৰ পাৰ্ষদ নন্দ, সুনন্দ, গৰুড়, প্রচণ্ড আৰু চণ্ড, মহাবল আৰু বল, লগতে কুমুদ আৰু কুমুদেক্ষণকো পূজা কৰা উচিত।
Verse 29
दुर्गां विनायकं व्यासं विष्वक्सेनं गुरून्सुरान् । स्वे स्वे स्थाने त्वभिमुखान् पूजयेत् प्रोक्षणादिभि: ॥ २९ ॥
প্ৰোক্ষণ আদি অৰ্ঘ্যৰে দুৰ্গা, বিনায়ক, ব্যাস, বিষ্বক্সেন, গুৰুসকল আৰু বিভিন্ন দেৱতাক পূজা কৰা উচিত; তেওঁলোক নিজ নিজ স্থানত থাকি ভগৱদ্বিগ্ৰহৰ ফালে মুখ কৰি থাকিব।
Verse 30
चन्दनोशीरकर्पूरकुङ्कुमागुरुवासितै: । सलिलै: स्नापयेन्मन्त्रैर्नित्यदा विभवे सति ॥ ३० ॥ स्वर्णघर्मानुवाकेन महापुरुषविद्यया । पौरुषेणापि सूक्तेन सामभी राजनादिभि: ॥ ३१ ॥
সামৰ্থ্য থাকিলে উপাসকে নিত্য চন্দন, উশীৰ, কৰ্পূৰ, কুঙ্কুম আৰু অগৰু-সুগন্ধিত জলে মন্ত্রসহ ভগৱদ্বিগ্ৰহক স্নান কৰাব; লগতে স্বৰ্ণ-ঘৰ্ম অনুবাক, মহাপুৰুষ-বিদ্যা, পুৰুষসূক্ত আৰু সামবেদৰ ৰাজন আদি গান জপ-গান কৰিব।
Verse 31
चन्दनोशीरकर्पूरकुङ्कुमागुरुवासितै: । सलिलै: स्नापयेन्मन्त्रैर्नित्यदा विभवे सति ॥ ३० ॥ स्वर्णघर्मानुवाकेन महापुरुषविद्यया । पौरुषेणापि सूक्तेन सामभी राजनादिभि: ॥ ३१ ॥
সামৰ্থ্য থাকিলে উপাসকে নিত্য চন্দন, উশীৰ, কৰ্পূৰ, কুঙ্কুম আৰু অগৰু-সুগন্ধিত জলে মন্ত্রসহ ভগৱদ্বিগ্ৰহক স্নান কৰাব; লগতে স্বৰ্ণ-ঘৰ্ম অনুবাক, মহাপুৰুষ-বিদ্যা, পুৰুষসূক্ত আৰু সামবেদৰ ৰাজন আদি গান জপ-গান কৰিব।
Verse 32
वस्त्रोपवीताभरणपत्रस्रग्गन्धलेपनै: । अलङ्कुर्वीत सप्रेम मद्भक्तो मां यथोचितम् ॥ ३२ ॥
তাৰপিছত মোৰ ভক্তে প্ৰেমসহ বিধি অনুসাৰে মোক বস্ত্ৰ, উপবীত, বিভিন্ন অলংকাৰ, তিলক-চিহ্ন আৰু মালাৰে সজাই, সুগন্ধি লেপনে মোৰ দেহ অনুলেপন কৰিব।
Verse 33
पाद्यमाचमनीयं च गन्धं सुमनसोऽक्षतान् । धूपदीपोपहार्याणि दद्यान्मे श्रद्धयार्चक: ॥ ३३ ॥
আৰাধকে যেন শ্ৰদ্ধাৰে মোক পাদ্য আৰু আচমনীয় জল, সুগন্ধি, ফুল আৰু অক্ষত, লগতে ধূপ-দীপ আদি উপহাৰ অৰ্পণ কৰে।
Verse 34
गुडपायससर्पींषि शष्कुल्यापूपमोदकान् । संयावदधिसूपांश्च नैवेद्यं सति कल्पयेत् ॥ ३४ ॥
ভক্তে নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে মোক নৈবেদ্যত গুড়, পায়স, ঘী, শষ্কুলী, আপূপ, মোদক, সংযাৱ, দধি, সূপ আদি সুস্বাদু আহাৰ অৰ্পণ কৰিব।
Verse 35
अभ्यङ्गोन्मर्दनादर्शदन्तधावाभिषेचनम् । अन्नाद्यगीतनृत्यानि पर्वणि स्युरुतान्वहम् ॥ ३५ ॥
বিশেষ পৰ্বত, আৰু সম্ভৱ হ’লে দৈনিকো, দেৱতাক অভ্যংগ-উন্মৰ্দন কৰোৱা, দৰ্পণ দেখুওৱা, দন্তধাৱনৰ বাবে দাতুন অৰ্পণ, পঞ্চামৃত অভিষেক, নানাবিধ অন্ন-ভোগ, আৰু গীত-নৃত্যৰে আনন্দ দিয়া উচিত।
Verse 36
विधिना विहिते कुण्डे मेखलागर्तवेदिभि: । अग्निमाधाय परित: समूहेत् पाणिनोदितम् ॥ ३६ ॥
শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে নিৰ্মিত কুণ্ডত, মেখলা, গৰ্ত আৰু বেদিসহ, ভক্তে অগ্নি স্থাপন কৰিব; আৰু নিজৰ হাতে কাঠ গোটাই চাৰিওফালে ৰখি অগ্নিক জ্বলাই তুলিব।
Verse 37
परिस्तीर्याथ पर्युक्षेदन्वाधाय यथाविधि । प्रोक्षण्यासाद्य द्रव्याणि प्रोक्ष्याग्नौ भावयेत माम् ॥ ३७ ॥
ভূমিত কুশ পাৰি জল ছিটাই শুদ্ধ কৰি, বিধি অনুসাৰে অন্বাধান সম্পন্ন কৰিব। তাৰপিছত আহুতিৰ দ্ৰব্য সাজি, প্ৰোক্ষণী পাত্ৰৰ জলেৰে সিহঁত পবিত্ৰ কৰি, অগ্নিত মোক ধ্যান কৰিব।
Verse 38
तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजै: । लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ ३८ ॥ स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ३९ ॥ ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हवि: ॥ ४० ॥ जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानत: । धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रै: स्विष्टिकृतं बुध: ॥ ४१ ॥
বুদ্ধিমান ভক্তে গলিত সোণৰ দৰে বৰ্ণৰ, শঙ্খ-চক্ৰ-গদা-পদ্মধাৰী, দীপ্ত চতুৰ্ভুজ, সদা শান্ত আৰু পদ্মকেশৰবৰ্ণ বসনধাৰী প্ৰভুৰ ধ্যান কৰিব লাগে।
Verse 39
तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजै: । लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ ३८ ॥ स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ३९ ॥ ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हवि: ॥ ४० ॥ जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानत: । धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रै: स्विष्टिकृतं बुध: ॥ ४१ ॥
সেই হৰিৰ ধ্যান কৰিব—যাঁৰ মুকুট, কঙ্কণ, কটিসূত্ৰ আৰু উৎকৃষ্ট বাহুভূষণ ঝলমল কৰে; বক্ষে শ্ৰীৱৎসচিহ্ন, দীপ্ত কৌস্তুভমণি আৰু বনমালা শোভা পায়।
Verse 40
तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजै: । लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ ३८ ॥ स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ३९ ॥ ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हवि: ॥ ४० ॥ जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानत: । धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रै: स्विष्टिकृतं बुध: ॥ ४१ ॥
এদৰে ধ্যান আৰু পূজা কৰি, ঘৃতসিক্ত সমিধা অগ্নিত নিক্ষেপ কৰিব; তাৰপিছত আজ্যভাগ আৰু আঘাৰ বিধি সম্পন্ন কৰি, ঘৃতমিশ্ৰিত হবি যথাবিধি অৰ্পণ কৰিব।
Verse 41
तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजै: । लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम् ॥ ३८ ॥ स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम् ॥ ३९ ॥ ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च । प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हवि: ॥ ४० ॥ जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानत: । धर्मादिभ्यो यथान्यायं मन्त्रै: स्विष्टिकृतं बुध: ॥ ४१ ॥
বুদ্ধিমান সাধকে মূলমন্ত্ৰে ষোড়শ-অর্চা বিধি অনুসাৰে হোম কৰিব; আৰু ধৰ্ম আদি দেৱতালৈ যথাবিধি মন্ত্ৰসহ ‘স্বিষ্টিকৃত্’ হবি অৰ্পণ কৰিব।
Verse 42
अभ्यर्च्याथ नमस्कृत्य पार्षदेभ्यो बलिं हरेत् । मूलमन्त्रं जपेद् ब्रह्म स्मरन्नारायणात्मकम् ॥ ४२ ॥
তাৰপিছত প্ৰভুক পূজা কৰি প্ৰণাম জনাই, তেওঁৰ পাৰ্ষদসকললৈ বলি অৰ্পণ কৰিব। তাৰপিছত নাৰায়ণস্বৰূপ পৰব্ৰহ্মক স্মৰণ কৰি দেৱতাৰ মূলমন্ত্ৰ নীৰৱে জপ কৰিব।
Verse 43
दत्त्वाचमनमुच्छेषं विष्वक्सेनाय कल्पयेत् । मुखवासं सुरभिमत् ताम्बूलाद्यमथार्हयेत् ॥ ४३ ॥
পুনৰায় দেৱতাক মুখশুদ্ধিৰ বাবে আচমন জল অৰ্পণ কৰিব আৰু প্ৰভুৰ অন্নৰ উচ্ছিষ্ট বিষ্বক্সেনক সমৰ্পণ কৰিব। তাৰ পিছত সুগন্ধিত মুখবাস আৰু প্ৰস্তুত তাম্বুল আদি দেৱতালৈ নিবেদন কৰিব।
Verse 44
उपगायन् गृणन् नृत्यन् कर्माण्यभिनयन् मम । मत्कथा: श्रावयन् शृण्वन् मुहूर्तं क्षणिको भवेत् ॥ ४४ ॥
আনসকলৰ সৈতে গাই, উচ্চস্বৰে কীৰ্তন কৰি, নৃত্য কৰি, মোৰ দিব্য লীলাৰ অভিনয় কৰি, আৰু মোৰ কথা শুনাই আৰু শুনি—ভক্তে কিছু সময়লৈ এই উৎসৱত সম্পূৰ্ণ লীন হ’ব।
Verse 45
स्तवैरुच्चावचै: स्तोत्रै: पौराणै: प्राकृतैरपि । स्तुत्वा प्रसीद भगवन्निति वन्देत दण्डवत् ॥ ४५ ॥
ভক্তে নানা ধৰণৰ স্তৱ-স্তোত্ৰে—পুৰাণৰ, অন্য প্ৰাচীন শাস্ত্ৰৰ, আৰু লোকপৰম্পৰাৰো—ভগৱানক স্তুতি কৰিব। তাৰ পিছত ‘হে ভগৱন, প্ৰসন্ন হওক’ বুলি প্ৰাৰ্থনা কৰি দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰিব।
Verse 46
शिरो मत्पादयो: कृत्वा बाहुभ्यां च परस्परम् । प्रपन्नं पाहि मामीश भीतं मृत्युग्रहार्णवात् ॥ ४६ ॥
দেৱতাৰ পদত মূৰ থৈ, তাৰ পিছত দুহাত জোৰ কৰি প্ৰভুৰ সন্মুখত থিয় হৈ প্ৰাৰ্থনা কৰিব—“হে ঈশ, মই তোমাৰ শৰণাগত; মোক ৰক্ষা কৰা। এই সংসাৰ-সাগৰৰ পৰা মই ভীত, যেন মৃত্যুৰ মুখত থিয় হৈ আছোঁ।”
Verse 47
इति शेषां मया दत्तां शिरस्याधाय सादरम् । उद्वासयेच्चेदुद्वास्यं ज्योतिर्ज्योतिषि तत् पुन: ॥ ४७ ॥
এইদৰে প্ৰাৰ্থনা কৰি, মোৰ দ্বাৰা দিয়া শেষ-প্ৰসাদ শ্ৰদ্ধাৰে মূৰত ধাৰণ কৰিব। আৰু যদি পূজাৰ অন্তত দেৱতাক উদ্বাসন কৰিবলগীয়া হয়, তেন্তে সেয়া কৰিব—দেৱ-সন্নিধিৰ জ্যোতি পুনৰ নিজৰ হৃদয়-কঁমলৰ জ্যোতিত স্থাপন কৰিব।
Verse 48
अर्चादिषु यदा यत्र श्रद्धा मां तत्र चार्चयेत् । सर्वभूतेष्वात्मनि च सर्वात्माहमवस्थित: ॥ ४८ ॥
যেতিয়া য’ত মোৰ অর্চা-মূৰ্তি বা অন্য প্ৰমাণ্য প্ৰকাশত মোৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা জাগে, তেতিয়া সেই ৰূপতেই মোৰ পূজা কৰিব। মই সকলো জীৱৰ আত্মাতো আৰু মোৰ মূল স্বৰূপত পৃথকভাৱেও, সৰ্বাত্মা ৰূপে অৱস্থিত।
Verse 49
एवं क्रियायोगपथै: पुमान् वैदिकतान्त्रिकै: । अर्चन्नुभयत: सिद्धिं मत्तो विन्दत्यभीप्सिताम् ॥ ४९ ॥
এইদৰে বেদ আৰু তন্ত্ৰত নিৰ্দিষ্ট ক্ৰিয়াযোগ-পথে মোৰ অর্চন কৰা মানুহে ইহলোক আৰু পৰলোক—উভয়তে—মোৰ পৰা কাম্য সিদ্ধি লাভ কৰে।
Verse 50
मदर्चां सम्प्रतिष्ठाप्य मन्दिरं कारयेद् दृढम् । पुष्पोद्यानानि रम्याणि पूजायात्रोत्सवाश्रितान् ॥ ५० ॥
মোৰ অর্চা-মূৰ্তিক সুপ্ৰতিষ্ঠিত কৰি দৃঢ় মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰাওক আৰু মনোৰম পুষ্প-উদ্যান স্থাপন কৰক, যিবোৰ নিত্যপূজা, দেৱযাত্ৰা আৰু উৎসৱৰ বাবে ফুল যোগাব।
Verse 51
पूजादीनां प्रवाहार्थं महापर्वस्वथान्वहम् । क्षेत्रापणपुरग्रामान् दत्त्वा मत्सार्ष्टितामियात् ॥ ५१ ॥
নিত্যপূজা আৰু মহাপৰ্বসমূহৰ ধাৰা অবিৰত চলি থাকিবলৈ যি দেৱতালৈ ভূমি, হাট-বজাৰ, নগৰ আৰু গাঁও দান কৰে, সি মোৰ সমান ঐশ্বৰ্য লাভ কৰে।
Verse 52
प्रतिष्ठया सार्वभौमं सद्मना भुवनत्रयम् । पूजादिना ब्रह्मलोकं त्रिभिर्मत्साम्यतामियात् ॥ ५२ ॥
ভগৱানৰ মূৰ্তি-প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে মানুহ সমগ্ৰ পৃথিৱীৰ সম্ৰাট হয়, মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিলে ত্ৰিভুৱনৰ অধিপতি হয়, পূজা-সেৱাৰে ব্ৰহ্মলোক লাভ কৰে, আৰু এই তিনিও কৰিলে মোৰ সমান দিব্য স্বৰূপ পায়।
Verse 53
मामेव नैरपेक्ष्येण भक्तियोगेन विन्दति । भक्तियोगं स लभत एवं य: पूजयेत माम् ॥ ५३ ॥
যি ফলৰ আশা নকৰাকৈ নিৰপেক্ষ ভক্তিযোগে কেৱল মোকেই লাভ কৰে, সি মোক পায়। মোৰ কোৱা বিধি অনুসাৰে যি মোৰ পূজা কৰে, সি শেষত মোৰ শুদ্ধ ভক্তি লাভ কৰে।
Verse 54
य: स्वदत्तां परैर्दत्तां हरेत सुरविप्रयो: । वृत्तिं स जायते विड्भुग् वर्षाणामयुतायुतम् ॥ ५४ ॥
যি দেৱতা বা ব্ৰাহ্মণৰ সম্পত্তি—নিজে দিয়া হওক বা আনৰ দিয়া—চুৰি কৰে, সি পৰলোকে বিষ্ঠাৰ কৃমি হৈ দহ কোটি বছৰ জীয়াই থাকে।
Verse 55
कर्तुश्च सारथेर्हेतोरनुमोदितुरेव च । कर्मणां भागिन: प्रेत्य भूयो भूयसि तत् फलम् ॥ ५५ ॥
কেৱল চোৰেই নহয়; সহায়ক, প্ৰৰোচক, বা কেৱল অনুমোদন কৰা লোকো—সকলোৱে পৰলোকে সেই কৰ্মফলৰ ভাগী হয়। অংশগ্ৰহণৰ পৰিমাণ অনুসাৰে তেওঁলোকে অনুপাতে ফল ভোগ কৰে।
Frequently Asked Questions
It presents a sequential arcana-vidhi: bodily purification and mantra-based sanctification; arranging seat and paraphernalia; prokṣaṇa (sprinkling) and preparing vessels for pādya, arghya, and ācamanīya; meditation and invocation of the Lord into the Deity; offering regulated upacāras (bath, dress, ornaments, incense, lamp, food); optional homa with prescribed hymns; concluding prayers, honoring prasāda, and (for temporary installations) respectful dismissal.
Because the Bhāgavata frames worship as a relationship grounded in bhakti (faith and loving intention). Material abundance without devotion is external display lacking surrender, whereas even a simple offering—such as water—offered with faith is accepted as the devotee’s love and thus reaches the Lord’s purpose in arcana.
The chapter acknowledges formal Vedic eligibility for detailed procedures (e.g., the twice-born following prescribed rites), yet it also emphasizes the broad appropriateness of Deity worship across social and spiritual orders when grounded in devotion, and it explicitly highlights that sincere worship is beneficial even for those traditionally restricted in other ritual domains.
A temporarily established Deity may be invoked and respectfully dismissed according to need, whereas a permanently installed Deity, once called, is not to be ‘sent away.’ The distinction safeguards the continuity and gravity of temple worship and defines when dismissal rites are appropriate.
Because sustaining arcana depends on protected sacred resources and ethical stewardship. The warning establishes a dharmic perimeter around temple assets and priestly endowments, indicating that violations harm both social order and the worshiper’s spiritual progress, leading to severe karmic reactions.