Adhyaya 26
Purūravā’s Song of Renunciation and the Glory of Sādhu-saṅga
উদ্ধৱক শ্ৰীকৃষ্ণই বৈৰাগ্য আৰু বিষয়-আসক্তিৰ পৰা মুক্তিৰ উপদেশ আগবঢ়াই যায়। ইন্দ্ৰিয়সুখভোগীৰ সঙ্গদোষ সতৰ্ক কৰি, সম্ৰাট পুৰূৰৱা (ঐল) আৰু উৰ্বশীৰ কাহিনিৰে বন্ধনৰ মনস্তত্ত্ব প্ৰকাশ কৰে। পুৰূৰৱাই নিজৰ বিলাপ-গীতত স্মৰণ কৰে—কামে তাৰ সময়বোধ, মৰ্যাদা, বিদ্যা আৰু ৰাজগৌৰৱ ঢাকি পেলাইছিল; পুনঃপুন ভোগেও তৃষ্ণা নুমাই নোৱাৰে—ঘৃত যেনেকৈ অগ্নিক অধিক জ্বলাই তোলে। পাছত বিবেক জাগি উঠে—দেহৰ অধিকাৰ অনিশ্চিত, আৰু দেহসৌন্দৰ্য ভিতৰৰ অশুচিতাৰ ওপৰত প্ৰতাৰণাময় আৱৰণ; সেয়ে দেহাসক্তি অযৌক্তিক। অধ্যায়ৰ শেষত নিষেধৰ পৰা উপায়লৈ ঘূৰি—কুসঙ্গ ত্যাগ কৰি সাধুসঙ্গ গ্ৰহণ কৰাই মহৌষধ; সাধুৰ বাক্যই আসক্তি ছেদন কৰে। শ্ৰীকৃষ্ণ ভক্তসকলক সংসাৰত উদ্ধাৰকাৰী ‘নাও’, সত্য পৰিয়াল আৰু পূজ্য আশ্ৰয় বুলি প্ৰশংসা কৰে; শেষত পুৰূৰৱাই অন্তৰ্যামী প্ৰভুক উপলব্ধি কৰি শান্তি পায়, আৰু সাধুসেৱা-নামকীৰ্তনে পুষ্ট ভক্তিৰ দিশে গতি দৃঢ় হয়।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच मल्लक्षणमिमं कायं लब्ध्वा मद्धर्म आस्थित: । आनन्दं परमात्मानमात्मस्थं समुपैति माम् ॥ १ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—মোক উপলব্ধি কৰাৰ সুযোগ দিয়া এই মানৱদেহ লাভ কৰি, যি মোৰ ধৰ্ম অৰ্থাৎ ভক্তিত স্থিত হয়, সি হৃদয়স্থ পৰমাত্মা, আনন্দনিধি, মোক প্ৰাপ্ত হয়।
Verse 2
गुणमय्या जीवयोन्या विमुक्तो ज्ञाननिष्ठया । गुणेषु मायामात्रेषु दृश्यमानेष्ववस्तुत: । वर्तमानोऽपि न पुमान् युज्यतेऽवस्तुभिर्गुणै: ॥ २ ॥
জ্ঞানত নিষ্ঠ ব্যক্তি গুণজাত উৎপাদৰ সৈতে মিছা তাদাত্ম্য ত্যাগ কৰি বন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়। গুণৰ বিকাৰসমূহক কেৱল মায়া বুলি দেখি, সিহঁতৰ মাজত থাকিলেও গুণে জড়ায় নে, কিয়নো সিহঁত বাস্তৱতে অসৎ।
Verse 3
सङ्गं न कुर्यादसतां शिश्नोदरतृपां क्वचित् । तस्यानुगस्तमस्यन्धे पतत्यन्धानुगान्धवत् ॥ ३ ॥
যিসকল ভোগবাদী লোক জননেন্দ্ৰিয় আৰু উদৰৰ তৃপ্তিতেই মগ্ন, তেওঁলোকৰ সঙ্গ কেতিয়াও নকৰিবা। তেওঁলোকক অনুসৰণ কৰিলে অন্ধে অন্ধক অনুসৰণ কৰাৰ দৰে ঘোৰ অন্ধকাৰৰ গহ্বৰত পতিত হয়।
Verse 4
ऐल: सम्राडिमां गाथामगायत बृहच्छ्रवा: । उर्वशीविरहान् मुह्यन् निर्विण्ण: शोकसंयमे ॥ ४ ॥
প্ৰসিদ্ধ সম্ৰাট ঐল (পুৰূৰবা) এই গাথা গাইছিল। উৰ্বশীৰ বিৰহত তেওঁ প্ৰথমে মোহিত হৈছিল, কিন্তু শোক সংযম কৰি পাছত বৈৰাগ্য লাভ কৰিলে।
Verse 5
त्यक्त्वात्मानं व्रजन्तीं तां नग्न उन्मत्तवन्नृप: । विलपन्नन्वगाज्जाये घोरे तिष्ठेति विक्लव: ॥ ५ ॥
তাই তেওঁক ত্যাগ কৰি যেতিয়া গৈ আছিল, তেতিয়া ৰজা নগ্ন হৈও উন্মত্তৰ দৰে তাইৰ পিছে পিছে দৌৰিলে। ব্যাকুল হৈ বিলাপ কৰি ক’লে—“হে পত্নী! হে কঠোৰা! থামা!”
Verse 6
कामानतृप्तोऽनुजुषन् क्षुल्लकान् वर्षयामिनी: । न वेद यान्तीर्नायान्तीरुर्वश्याकृष्टचेतन: ॥ ६ ॥
বহু বছৰ সন্ধিয়াৰ সময়ত কামসুখ ভোগ কৰিও তেওঁ তৃপ্ত নহ’ল, কিয়নো সেয়া তুচ্ছ আনন্দ। উৰ্বশীৰ প্ৰতি মন ইমান আকৃষ্ট আছিল যে ৰাতিবোৰ আহে-যায়—সেয়া তেওঁ লক্ষ্যই নকৰিলে।
Verse 7
ऐल उवाच अहो मे मोहविस्तार: कामकश्मलचेतस: । देव्या गृहीतकण्ठस्य नायु:खण्डा इमे स्मृता: ॥ ७ ॥
ৰজা ঐলে ক’লে—হায়! মোৰ মোহ কিমান বিস্তৃত! কামমলিন চিত্তৰ মই, যেতিয়া এই দেবীয়ে মোৰ গল ধৰি আলিঙ্গন কৰিছিল, তেতিয়া মোৰ জীৱনৰ ক্ষণবোৰ কেনেকৈ পাৰ হৈ গৈছিল সেয়া মোৰ মনতেই নাছিল।
Verse 8
नाहं वेदाभिनिर्मुक्त: सूर्यो वाभ्युदितोऽमुया । मूषितो वर्षपूगानां बताहानि गतान्युत ॥ ८ ॥
সেই নাৰীয়ে মোক এনেকৈ ঠগিলে যে সূৰ্যৰ উদয়-অস্তও মই দেখা নাপালোঁ। হায়, বহু বছৰৰ দিনবোৰ বৃথাই পাৰ হৈ গ’ল।
Verse 9
अहो मे आत्मसम्मोहो येनात्मा योषितां कृत: । क्रीडामृगश्चक्रवर्ती नरदेवशिखामणि: ॥ ९ ॥
হায়, মোৰ আত্মমোহ! যাৰ ফলত মই নাৰীৰ হাতত খেলনাৰ জন্তু হৈ পৰিলোঁ। মই তো চক্রৱৰ্তী, ৰজাসকলৰ শিৰোমণি বুলি গণ্য আছিলোঁ!
Verse 10
सपरिच्छदमात्मानं हित्वा तृणमिवेश्वरम् । यान्तीं स्त्रियं चान्वगमं नग्न उन्मत्तवद् रुदन् ॥ १० ॥
ঐশ্বৰ্যসহ প্ৰভুসম মোক তাই নাৰীয়ে তৃণৰ দৰে ত্যাগ কৰিলে; তথাপি মই নগ্ন, উন্মত্তৰ দৰে কান্দি কান্দি তাইৰ পিছে পিছে গ’লোঁ।
Verse 11
कुतस्तस्यानुभाव: स्यात् तेज ईशत्वमेव वा । योऽन्वगच्छंस्त्रियं यान्तीं खरवत् पादताडित: ॥ ११ ॥
মোৰ প্ৰভাৱ, তেজ আৰু অধিপত্য ক’ত গ’ল? যি নাৰী মোক ত্যাগ কৰি গৈছিল, তাইৰ পিছে মই গাধীৰ লাথি খোৱা গাধাৰ দৰে দৌৰিলোঁ।
Verse 12
किं विद्यया किं तपसा किं त्यागेन श्रुतेन वा । किं विविक्तेन मौनेन स्त्रीभिर्यस्य मनो हृतम् ॥ १२ ॥
ডাঙৰ বিদ্যা, তপস্যা, ত্যাগ বা শাস্ত্ৰশ্ৰৱণ—ইয়াৰ কি লাভ? একান্তবাস আৰু মৌনো কিয়, যদি শেষত মন নাৰীৰ দ্বাৰা হৰণ হয়?
Verse 13
स्वार्थस्याकोविदं धिङ् मां मूर्खं पण्डितमानिनम् । योऽहमीश्वरतां प्राप्य स्त्रीभिर्गोखरवज्जित: ॥ १३ ॥
ধিক্ মোক! মই নিজৰ মঙ্গল নাজনা মূৰ্খ, পণ্ডিত বুলি গৰ্ব কৰা আছিলোঁ। ঈশ্বৰপদ পাইও নাৰীৰ হাতত গৰু-গাধাৰ দৰে পৰাজিত হ’লোঁ।
Verse 14
सेवतो वर्षपूगान् मे उर्वश्या अधरासवम् । न तृप्यत्यात्मभू: कामो वह्निराहुतिभिर्यथा ॥ १४ ॥
উৰ্বশীৰ অধৰৰ তথাকথিত অমৃত বহু বছৰ সেবন কৰিলেও মোৰ হৃদয়ত কামনা বাৰে বাৰে উঠিল; সি তৃপ্ত নহ’ল, যেন ঘৃতাহুতি দিলে অগ্নি নেভে নে।
Verse 15
पुंश्चल्यापहृतं चित्तं को न्वन्यो मोचितुं प्रभु: । आत्मारामेश्वरमृते भगवन्तमधोक्षजम् ॥ १५ ॥
বেশ্যাই হৰণ কৰা মোৰ চিত্তক, ইন্দ্ৰিয়াতীত ভগৱান অধোক্ষজ—আত্মাৰামসকলৰ ঈশ্বৰ—তেওঁক বাদ দি আন কোনে উদ্ধাৰ কৰিব পাৰে?
Verse 16
बोधितस्यापि देव्या मे सूक्तवाक्येन दुर्मते: । मनोगतो महामोहो नापयात्यजितात्मन: ॥ १६ ॥
দেৱী উৰ্বশীয়ে সুকথিত বাক্যৰে মোক বুজাই দিলেও মোৰ বুদ্ধি মন্দ আছিল আৰু ইন্দ্ৰিয় দমন নাছিল; সেয়ে মনত থকা মহামোহ নাহিল।
Verse 17
किमेतया नोऽपकृतं रज्ज्वा वा सर्पचेतस: । द्रष्टु: स्वरूपाविदुषो योऽहं यदजितेन्द्रिय: ॥ १७ ॥
তাই মোৰ কি অপকাৰ কৰিলে? মই নিজ স্বৰূপ নাজনা আৰু ইন্দ্ৰিয় জয় নকৰা; যেন সাপ-চেতনা থকা মানুহে ৰছীক সাপ বুলি ভুল দেখে।
Verse 18
क्वायं मलीमस: कायो दौर्गन्ध्याद्यात्मकोऽशुचि: । क्व गुणा: सौमनस्याद्या ह्यध्यासोऽविद्यया कृत: ॥ १८ ॥
এই কলুষিত, দুৰ্গন্ধময় আৰু অশুচি দেহটো আচলতে কি? নাৰীৰ দেহৰ সুগন্ধি আৰু সৌন্দৰ্য বুলি যি আকর্ষণীয় গুণ দেখা যায়, সেয়া অবিদ্যাই সৃষ্টি কৰা মায়াৰ মিথ্যা আৱৰণ মাত্ৰ।
Verse 19
पित्रो: किं स्वं नु भार्याया: स्वामिनोऽग्ने: श्वगृध्रयो: । किमात्मन: किं सुहृदामिति यो नावसीयते ॥ १९ ॥ तस्मिन् कलेवरेऽमेध्ये तुच्छनिष्ठे विषज्जते । अहो सुभद्रं सुनसं सुस्मितं च मुखं स्त्रिय: ॥ २० ॥
এই দেহটো আচলতে কাৰ—জন্ম দিয়া পিতৃ-মাতৃৰ, সুখ দিয়া পত্নীৰ, আদেশ দিয়া স্বামীৰ, চিতাৰ অগ্নিৰ, নে শেষত ভক্ষণ কৰা কুকুৰ-গৃধ্ৰৰ? ভিতৰত থকা আত্মাৰ, নে সুহৃদৰ? নিৰ্ণয় নোহোৱাতো মানুহ এই দেহতেই আসক্ত হয়।
Verse 20
पित्रो: किं स्वं नु भार्याया: स्वामिनोऽग्ने: श्वगृध्रयो: । किमात्मन: किं सुहृदामिति यो नावसीयते ॥ १९ ॥ तस्मिन् कलेवरेऽमेध्ये तुच्छनिष्ठे विषज्जते । अहो सुभद्रं सुनसं सुस्मितं च मुखं स्त्रिय: ॥ २० ॥
অশুচি আৰু তুচ্ছ অন্তলৈ ধাৱিত এই দেহতেই মানুহ আসক্ত হয়। আৰু নাৰীৰ মুখ দেখি কয়—“আহা, কিমান সুন্দৰ! কিমান মনোহৰ নাক, কিমান মধুৰ হাঁহি!”
Verse 21
त्वङ्मांसरुधिरस्नायुमेदोमज्जास्थिसंहतौ । विण्मूत्रपूये रमतां कृमीणां कियदन्तरम् ॥ २१ ॥
ছাল, মাংস, ৰক্ত, স্নায়ু, মেদ, মজ্জা, হাড়—আৰু বিষ্ঠা, মূত্ৰ, পুঁজে গঠিত এই দেহত যিসকলে ভোগ বিচাৰে, তেওঁলোক আৰু কৃমিৰ মাজত কিমান তফাৎ?
Verse 22
अथापि नोपसज्जेत स्त्रीषु स्त्रैणेषु चार्थवित् । विषयेन्द्रियसंयोगान्मन: क्षुभ्यति नान्यथा ॥ २२ ॥
তথাপি দেহৰ সত্য স্বৰূপ বুজা জনে নাৰীৰ সৈতে আৰু নাৰী-আসক্ত পুৰুষৰ সৈতে সঙ্গ নকৰিব; কিয়নো ইন্দ্ৰিয়ৰ বিষয়-সংযোগে মন অনিবার্যভাৱে ক্ষুব্ধ হয়।
Verse 23
अदृष्टादश्रुताद् भावान्न भाव उपजायते । असम्प्रयुञ्जत: प्राणान् शाम्यति स्तिमितं मन: ॥ २३ ॥
যি দেখা নহয়, শুনা নহয়, সেয়া মনক অশান্ত নকৰে। যি ইন্দ্ৰিয়সমূহ সংযম কৰে, তাৰ মন বিষয়-কৰ্মৰ পৰা আপোনা-আপুনি নিবৃত্ত হৈ শান্ত হয়।
Verse 24
तस्मात् सङ्गो न कर्तव्य: स्त्रीषु स्त्रैणेषु चेन्द्रियै: । विदुषां चाप्यविस्रब्ध: षड्वर्ग: किमु मादृशाम् ॥ २४ ॥
সেয়ে, ইন্দ্ৰিয়সমূহক নাৰীৰ সৈতে বা নাৰী-আসক্ত পুৰুষৰ সৈতে স্বেচ্ছা সঙ্গ কৰিবলৈ দিয়া উচিত নহয়। বিদ্বানসকলেও মনৰ ছয় শত্রুক বিশ্বাস নকৰে; তেন্তে মোৰ দৰে মূৰ্খৰ কথা কি।
Verse 25
श्रीभगवानुवाच एवं प्रगायन् नृपदेवदेव: स उर्वशीलोकमथो विहाय । आत्मानमात्मन्यवगम्य मां वै उपारमज्ज्ञानविधूतमोह: ॥ २५ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে: এইদৰে গীত গাই দেৱ-মানৱৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ মহাৰাজ পুৰূৰৱাই উৰ্বশীলোকত লাভ কৰা পদ ত্যাগ কৰিলে। জ্ঞানদ্বাৰা মোহ দূৰ হৈ, হৃদয়ত মোক পৰমাত্মা বুলি উপলব্ধি কৰি শেষত শান্তি লাভ কৰিলে।
Verse 26
ततो दु:सङ्गमुत्सृज्य सत्सु सज्जेत बुद्धिमान् । सन्त एवास्य छिन्दन्ति मनोव्यासङ्गमुक्तिभि: ॥ २६ ॥
সেয়ে, বুদ্ধিমান লোকে কুসঙ্গ ত্যাগ কৰি সৎসঙ্গ গ্ৰহণ কৰা উচিত। সন্তসকলেই মুক্তিদায়ক বাক্যৰে মনৰ অতিশয় আসক্তি ছিন্ন কৰে।
Verse 27
सन्तोऽनपेक्षा मच्चित्ता: प्रशान्ता: समदर्शिन: । निर्ममा निरहङ्कारा निर्द्वन्द्वा निष्परिग्रहा: ॥ २७ ॥
মোৰ ভক্তসকল কোনো ভৌতিক আশ্ৰয়ত নিৰ্ভৰ নকৰে; তেওঁলোকে চিত্ত মোকেই নিবদ্ধ কৰে। তেওঁলোক সদায় প্রশান্ত, সমদৰ্শী, মমতা-অহংকাৰহীন, দ্বন্দ্ব আৰু লোভ-পরিগ্ৰহৰ পৰা মুক্ত।
Verse 28
तेषु नित्यं महाभाग महाभागेषु मत्कथा: । सम्भवन्ति हि ता नृणां जुषतां प्रपुनन्त्यघम् ॥ २८ ॥
হে মহাভাগ উদ্ধৱ, তেনে মহাভাগ সাধুভক্তৰ সঙ্গত মোৰ কথা সদায় হয়; যিসকলে শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰৱণ-কিৰ্তন কৰে, তেওঁলোক নিশ্চয়েই সকলো পাপৰ পৰা পবিত্ৰ হয়।
Verse 29
ता ये शृण्वन्ति गायन्ति ह्यनुमोदन्ति चादृता: । मत्परा: श्रद्दधानाश्च भक्तिं विन्दन्ति ते मयि ॥ २९ ॥
যিসকলে মোৰ এই কথাসমূহ শ্ৰৱণ কৰে, গায় আৰু আদৰেৰে অন্তৰত গ্ৰহণ কৰে, তেওঁলোক শ্ৰদ্ধাৱান হৈ মোকেই পৰম আশ্ৰয় মানি মোৰ ভক্তি লাভ কৰে।
Verse 30
भक्तिं लब्धवत: साधो: किमन्यदवशिष्यते । मय्यनन्तगुणे ब्रह्मण्यानन्दानुभवात्मनि ॥ ३० ॥
হে সাধু, অনন্ত গুণে বিভূষিত পৰব্ৰহ্ম আৰু আনন্দানুভৱৰ স্বৰূপ মোৰ ভিতৰত ভক্তি লাভ কৰিলে সিদ্ধ ভক্তৰ বাবে আৰু কি সাধ্য বাকী থাকে?
Verse 31
यथोपश्रयमाणस्य भगवन्तं विभावसुम् । शीतं भयं तमोऽप्येति साधून् संसेवतस्तथा ॥ ३१ ॥
যেনেকৈ যজ্ঞাগ্নিৰূপ ভগৱান বিভাৱসুৰ আশ্ৰয় ল’লে শীত, ভয় আৰু অন্ধকাৰ দূৰ হয়, তেনেকৈ প্ৰভুৰ সাধুভক্তসকলক সেৱা কৰিলে জড়তা, ভয় আৰু অজ্ঞান নাশ হয়।
Verse 32
निमज्ज्योन्मज्जतां घोरे भवाब्धौ परमायणम् । सन्तो ब्रह्मविद: शान्ता नौर्दृढेवाप्सु मज्जताम् ॥ ३२ ॥
ভয়ংকৰ ভবসাগৰত বাৰে বাৰে ডুবি উঠা জীৱসকলৰ বাবে ব্ৰহ্মজ্ঞানত স্থিৰ শান্ত সন্তসকলেই পৰম আশ্ৰয়; তেওঁলোক ডুবন্তক উদ্ধাৰ কৰা দৃঢ় নাওৰ দৰে।
Verse 33
अन्नं हि प्राणिनां प्राण आर्तानां शरणं त्वहम् । धर्मो वित्तं नृणां प्रेत्य सन्तोऽर्वाग् बिभ्यतोऽरणम् ॥ ३३ ॥
যেনে অন্ন সকলো প্ৰাণীৰ প্ৰাণ, তেনে মই আৰ্তজনৰ পৰম আশ্ৰয়। যেনে পৰলোকগমনকালে ধৰ্মই মানুহৰ ধন, তেনে দুঃখময় অৱস্থালৈ পতনৰ ভয় থকা লোকৰ বাবে মোৰ ভক্ত সান্তসকলেই একমাত্ৰ শৰণ।
Verse 34
सन्तो दिशन्ति चक्षूंषि बहिरर्क: समुत्थित: । देवता बान्धवा: सन्त: सन्त आत्माहमेव च ॥ ३४ ॥
মোৰ ভক্ত সান্তসকলে দিব্য দৃষ্টি দিয়ে; সূৰ্যই কেৱল বাহ্য দৃষ্টি দিয়ে, সেয়াও উদিত হ’লে। সান্তসকলেই সত্য পূজ্য দেৱতা আৰু সত্য আত্মীয়; তেওঁলোকেই নিজৰ আত্মা, আৰু পৰমাৰ্থত তেওঁলোক মোৰ পৰা অভিন্ন।
Verse 35
वैतसेनस्ततोऽप्येवमुर्वश्या लोकनिष्पृह: । मुक्तसङ्गो महीमेतामात्मारामश्चचार ह ॥ ३५ ॥
এইদৰে উৰ্বশীৰ লোকত থাকিবলৈ ইচ্ছাও ত্যাগ কৰি, মহাৰাজ পুৰূৰবা সকলো ভৌতিক সংগৰ পৰা মুক্ত হৈ আৰু আত্মাতেই পৰিতৃপ্ত হৈ পৃথিৱীত বিচৰণ কৰিবলৈ ধৰিলে।
Frequently Asked Questions
The chapter frames asat-saṅga as spiritually lethal because it normalizes sense-centered goals (genitals and belly) and reinforces deha-abhimāna, pulling the mind into guṇa-driven habits. The Bhāgavata’s logic is causal: association shapes desire, desire shapes action, and action deepens bondage. Hence the ‘blind following blind’ image—without tattva-jñāna and sādhu guidance, one’s trajectory is toward deeper ignorance rather than liberation.
Purūravā’s song is a confessional case study: despite royal power and prolonged enjoyment, he remains unsatisfied and becomes humiliated, revealing kāma’s insatiable nature. His reflections convert narrative into sādhana: he diagnoses lust, recognizes bodily beauty as māyā’s covering, and turns toward inner realization of the Paramātmā. The episode demonstrates that even elevated status cannot protect one from sense bondage without restraint and saintly association.
Kṛṣṇa identifies His devotees—peaceful, non-possessive, equal-visioned, fixed in Him—as the rescuing boat. This is not mere metaphor: devotees transmit divine vision through śravaṇa-kīrtana, cut attachments through truthful speech, and embody the Lord’s shelter (āśraya) in lived practice. Serving such devotees destroys fear and ignorance just as fire removes cold and darkness.
The repetition underscores a contemplative dismantling of deha-abhimāna: if the body’s proprietor cannot be decisively established—parents, spouse, employer, fire, animals, friends, or even the indwelling self—then obsessive attachment is irrational. The point is not nihilism but vairāgya grounded in discernment, redirecting identity from body to ātmā and devotion to the indwelling Lord.