Adhyaya 23

Verse 1

श्रीबादरायणिरुवाच स एवमाशंसित उद्धवेन भागवतमुख्येन दाशार्हमुख्य: । सभाजयन् भृत्यवचो मुकुन्द- स्तमाबभाषे श्रवणीयवीर्य: ॥ १ ॥

শ্ৰী বাদৰায়ণিয়ে ক’লে—শ্ৰেষ্ঠ ভাগৱত শ্ৰী উদ্ধৱে এইদৰে সন্মানসহ অনুৰোধ কৰাত, দাশাৰ্হসকলৰ মুখ্য মুকুন্দে ভৃত্যৰ বাক্যক আদৰ দিলে; তাৰ পাছত শ্ৰৱণীয় বীৰ্যসম্পন্ন প্ৰভুৱে তেওঁক উত্তৰ দিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।

Verse 2

श्रीभगवानुवाच बार्हस्पत्य स नास्त्यत्र साधुर्वै दुर्जनेरितै: । दुरक्तैर्भिन्नमात्मानं य: समाधातुमीश्वर: ॥ २ ॥

শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে বৃহস্পতিৰ শিষ্য, এই জগতত দুষ্ট লোকৰ কটু আৰু অপমানজনক কথাৰে বিচলিত হোৱা নিজৰ মনক পুনৰ নিজে স্থিৰ কৰিব পৰা সাধু প্ৰায় নাই।

Verse 3

न तथा तप्यते विद्ध: पुमान् बाणैस्तु मर्मगै: । यथा तुदन्ति मर्मस्था ह्यसतां परुषेषव: ॥ ३ ॥

বক্ষ ভেদ কৰি হৃদয়লৈকে পোৱা তীক্ষ্ণ বাণে বিদ্ধ মানুহ তেনেকৈ দুখ নাপায়; যিদৰে অসভ্য লোকৰ কঠোৰ, অপমানজনক বাক্যৰূপ বাণ হৃদয়ত গাঁথি বেদনাৰে চুবাই থাকে।

Verse 4

कथयन्ति महत्पुण्यमितिहासमिहोद्धव । तमहं वर्णयिष्यामि निबोध सुसमाहित: ॥ ४ ॥

হে উদ্ধৱ, এই বিষয়ে এক মহাপুণ্যময় ইতিবৃত্ত কোৱা হয়। মই সেইটো তোমাক বৰ্ণনা কৰিম; তুমি একাগ্ৰচিত্তে শুনা।

Verse 5

केनचिद् भिक्षुणा गीतं परिभूतेन दुर्जनै: । स्मरता धृतियुक्तेन विपाकं निजकर्मणाम् ॥ ५ ॥

এজন ভিক্ষুকক দুষ্ট লোকে নানা ধৰণে অপমান কৰিছিল। তথাপি ধৈৰ্য ধৰি সি স্মৰণ কৰিলে—এইটো তাৰ নিজৰ কৰ্মফল।

Verse 6

अवन्तिषु द्विज: कश्चिदासीदाढ्यतम: श्रिया । वार्तावृत्ति: कदर्यस्तु कामी लुब्धोऽतिकोपन: ॥ ६ ॥

অৱন্তী দেশত এজন ব্ৰাহ্মণ আছিল; সি অতি ধনী আৰু সকলো ঐশ্বৰ্যৰে সমৃদ্ধ, বাণিজ্যবৃত্তিত নিযুক্ত। কিন্তু সি কৃপণ, কামুক, লোভী আৰু অতিশয় ক্ৰোধপ্ৰবণ আছিল।

Verse 7

ज्ञातयोऽतिथयस्तस्य वाङ्‍मात्रेणापि नार्चिता: । शून्यावसथ आत्मापि काले कामैरनर्चित: ॥ ७ ॥

তাৰ ঘৰত ধৰ্ম আৰু বিধিসন্মত ভোগৰ অভাৱ আছিল। আত্মীয় আৰু অতিথিসকলক সি কথামাত্ৰেও সন্মান নকৰিছিল; আৰু উপযুক্ত সময়ত নিজৰ দেহকো প্ৰয়োজনীয় সুখ দিয়া নাছিল।

Verse 8

दु:शीलस्य कदर्यस्य द्रुह्यन्ते पुत्रबान्धवा: । दारा दुहितरो भृत्या विषण्णा नाचरन् प्रियम् ॥ ८ ॥

তাৰ দুষ্ট স্বভাৱ আৰু কৃপণতাৰ বাবে পুত্ৰ, বান্ধৱ, পত্নী, কন্যা আৰু ভৃত্যসকল তাৰ প্ৰতি বৈৰী হৈ উঠিল। বিতৃষ্ণ হৈ তেওঁলোকে স্নেহেৰে আচৰণ নকৰিলে।

Verse 9

तस्यैवं यक्षवित्तस्य च्युतस्योभयलोकत: । धर्मकामविहीनस्य चुक्रुधु: पञ्चभागिन: ॥ ९ ॥

এইদৰে যক্ষৰ দৰে ধন আগলি ৰখা সেই কৃপণ ব্ৰাহ্মণৰ ওপৰত—যি ইহলোক আৰু পৰলোক দুয়োটাতে গতি হেৰাই ধৰ্ম-কামবিহীন হৈছিল—পঞ্চযজ্ঞৰ অধিদেৱতাসকল ক্ৰুদ্ধ হ’ল।

Verse 10

तदवध्यानविस्रस्तपुण्यस्कन्धस्य भूरिद । अर्थोऽप्यगच्छन्निधनं बह्वायासपरिश्रम: ॥ १० ॥

হে মহাদানী উদ্ধৱ! সেই দেৱতাসকলক অৱহেলা কৰাৰ ফলত তাৰ পুণ্যসঞ্চয় ক্ষয় হ’ল; তাৰ সকলো ধনো নষ্ট হ’ল। বাৰে বাৰে কৰা কঠোৰ পৰিশ্ৰমৰ সঞ্চয় সম্পূৰ্ণ ব্যৰ্থ হৈ গ’ল।

Verse 11

ज्ञातयो जगृहु: किञ्चित् किञ्चिद् दस्यव उद्धव । दैवत: कालत: किञ्चिद् ब्रह्मबन्धोर्नृपार्थिवात् ॥ ११ ॥

প্ৰিয় উদ্ধৱ! সেই নাম-মাত্ৰ ব্ৰাহ্মণৰ কিছুমান ধন আত্মীয়সকলে লৈ গ’ল, কিছুমান চোৰে, কিছুমান বিধিৰ ইচ্ছাত, কিছুমান কালৰ প্ৰভাৱত, কিছুমান সাধাৰণ মানুহে আৰু কিছুমান ৰাজকৰ্মচাৰীয়ে কেঢ়ি নিলে।

Verse 12

स एवं द्रविणे नष्टे धर्मकामविवर्जित: । उपेक्षितश्च स्वजनैश्चिन्तामाप दुरत्ययाम् ॥ १२ ॥

শেষত যেতিয়া তাৰ সকলো সম্পদ নষ্ট হ’ল, তেতিয়া—যি ন ধৰ্মত লাগিছিল ন কামভোগত—স্বজনসকলে তাক উপেক্ষা কৰিলে; আৰু সি অসহনীয় চিন্তাত পৰিল।

Verse 13

तस्यैवं ध्यायतो दीर्घं नष्टरायस्तपस्विन: । खिद्यतो बाष्पकण्ठस्य निर्वेद: सुमहानभूत् ॥ १३ ॥

সকলো ধন হেৰুৱাই সেই তপস্বী গভীৰ দুখত বিলাপ কৰিলে; চকুপানীত তাৰ কণ্ঠ ৰুদ্ধ হ’ল আৰু সি দীঘল সময় নিজৰ ভাগ্যৰ কথা ধ্যান কৰিলে। তাৰ পিছত তাৰ ভিতৰত অতি মহান বৈৰাগ্য জাগিল।

Verse 14

स चाहेदमहो कष्टं वृथात्मा मेऽनुतापित: । न धर्माय न कामाय यस्यार्थायास ईद‍ृश: ॥ १४ ॥

ব্ৰাহ্মণে ক’লে— হায়, কিমান ডাঙৰ দুর্ভাগ্য! মই বৃথাই নিজকে কষ্ট দিলোঁ; যি ধনৰ বাবে ইমান পৰিশ্ৰম, সেয়া ন ধৰ্মৰ বাবে, ন ভোগৰ বাবে।

Verse 15

प्रायेणार्था: कदर्याणां न सुखाय कदाचन । इह चात्मोपतापाय मृतस्य नरकाय च ॥ १५ ॥

কৃপণৰ ধন সাধাৰণতে কেতিয়াও সুখ নেদিয়ে; এই জীৱনত ই আত্ম-যন্ত্ৰণা আনে, আৰু মৃত্যুৰ পাছত নৰকলৈ লৈ যায়।

Verse 16

यशो यशस्विनां शुद्धं श्लाघ्या ये गुणिनां गुणा: । लोभ: स्वल्पोऽपि तान् हन्ति श्वित्रो रूपमिवेप्सितम् ॥ १६ ॥

যশস্বীৰ শুদ্ধ যশ আৰু গুণীৰ প্ৰশংসনীয় গুণ— অলপ লোভেও সেয়া নষ্ট কৰে; যেন শ্বেত কুষ্ঠৰ সৰু দাগে আকাঙ্ক্ষিত সৌন্দৰ্য নষ্ট কৰে।

Verse 17

अर्थस्य साधने सिद्धे उत्कर्षे रक्षणे व्यये । नाशोपभोग आयासस्‍‍‍‍‍त्रासश्चिन्ता भ्रमो नृणाम् ॥ १७ ॥

ধন উপাৰ্জন, লাভ, বৃদ্ধি, ৰক্ষা, ব্যয়, ক্ষতি আৰু ভোগ— এই সকলোতে মানুহৰ পৰিশ্ৰম, ভয়, চিন্তা আৰু মোহ হয়।

Verse 18

स्तेयं हिंसानृतं दम्भ: काम: क्रोध: स्मयो मद: । भेदो वैरमविश्वास: संस्पर्धा व्यसनानि च ॥ १८ ॥ एते पञ्चदशानर्था ह्यर्थमूला मता नृणाम् । तस्मादनर्थमर्थाख्यं श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत् ॥ १९ ॥

চুৰি, হিংসা, মিছা কথা, দম্ভ, কাম, ক্ৰোধ, মোহ, অহংকাৰ, ভেদ, বৈৰ, অবিশ্বাস, ঈৰ্ষ্যা/স্পৰ্ধা, আৰু নাৰী, জুৱা, মদ্যপানজনিত ব্যসন— এই পন্ধৰ অনর্থ ধনলোভৰ মূলত জন্মে। সেয়ে যি সত্য শ্ৰেয় বিচাৰে, সি ‘অর্থ’ নামে এই অনর্থকাৰী ধনৰ পৰা দূৰে থাকক।

Verse 19

स्तेयं हिंसानृतं दम्भ: काम: क्रोध: स्मयो मद: । भेदो वैरमविश्वास: संस्पर्धा व्यसनानि च ॥ १८ ॥ एते पञ्चदशानर्था ह्यर्थमूला मता नृणाम् । तस्मादनर्थमर्थाख्यं श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत् ॥ १९ ॥

চুৰি, হিংসা, মিছা কথা, দম্ভ, কাম, ক্ৰোধ, মোহ, অহংকাৰ, বিবাদ, বৈৰ, অবিশ্বাস, ঈৰ্ষ্যা আৰু নাৰী‑আসক্তি, জুৱা, মদ্যপানজনিত ব্যসন—এই পনৰটা অনৰ্থ ধনলোভে মানুহক কলুষিত কৰে। সেয়ে যি পৰম মঙ্গল বিচাৰে, সি অনৰ্থকৰ ‘অৰ্থ’ৰ পৰা দূৰত থাকক।

Verse 20

भिद्यन्ते भ्रातरो दारा: पितर: सुहृदस्तथा । एकास्‍निग्धा: काकिणिना सद्य: सर्वेऽरय: कृता: ॥ २० ॥

এটা মাত্ৰ এটা মুদ্ৰাৰ বাবেই স্নেহে একেলগে থকা ভাতৃ, পত্নী, পিতৃ‑মাতৃ আৰু বন্ধু তৎক্ষণাৎ ভাঙি শত্রু হৈ পৰে।

Verse 21

अर्थेनाल्पीयसा ह्येते संरब्धा दीप्तमन्यव: । त्यजन्त्याशु स्पृधो घ्नन्ति सहसोत्सृज्य सौहृदम् ॥ २१ ॥

অল্প ধনৰ বাবেও ইহঁতে অতি উত্তেজিত হৈ উঠে, ক্ৰোধ জ্বলি উঠে। প্ৰতিদ্বন্দ্বী হৈ সিহঁতে সোনকালে সকলো সৌহাৰ্দ্য ত্যাগ কৰে আৰু মুহূর্ততে পৰিত্যাগ কৰে—হত্যালৈকেও গৈ পৰে।

Verse 22

लब्ध्वा जन्मामरप्रार्थ्यं मानुष्यं तद्द्विजाग्र्‍यताम् । तदनाद‍ृत्य ये स्वार्थं घ्नन्ति यान्त्यशुभां गतिम् ॥ २२ ॥

যিসকল লোকে দেবতাসকলেও প্ৰাৰ্থনা কৰা মানৱজন্ম লাভ কৰি, তাতো শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণত্ব পায়ো এই সুযোগক অৱজ্ঞা কৰে—সিহঁতে নিজৰ স্বাৰ্থকেই নাশ কৰে আৰু নিশ্চয় অশুভ গতিলৈ যায়।

Verse 23

स्वर्गापवर्गयोर्द्वारं प्राप्य लोकमिमं पुमान् । द्रविणे कोऽनुषज्जेत मर्त्योऽनर्थस्य धामनि ॥ २३ ॥

স্বৰ্গ আৰু মুক্তি—উভয়ৰ দ্বাৰস্বরূপ এই মানৱলোক লাভ কৰি কোন মর্ত্য মানুহ অনৰ্থৰ ধাম, জড় ধনসম্পদত আসক্ত হ’ব?

Verse 24

देवर्षिपितृभूतानि ज्ञातीन् बन्धूंश्च भागिन: । असंविभज्य चात्मानं यक्षवित्त: पतत्यध: ॥ २४ ॥

যি দেৱতা, ঋষি, পিতৃগণ, জীৱ-ভূত, আত্মীয়-স্বজন, বন্ধু আৰু অংশীদাৰসকলক আৰু নিজকো উচিত ভাগ নিদিয়ে, সি যক্ষৰ দৰে ধন আগলি ৰাখে আৰু অধঃপতিত হয়।

Verse 25

व्यर्थयार्थेहया वित्तं प्रमत्तस्य वयो बलम् । कुशला येन सिध्यन्ति जरठ: किं नु साधये ॥ २५ ॥

বিবেকীসকলে ধন, যৌৱন আৰু বল সিধ্দিৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰে; কিন্তু মই মোহগ্ৰস্ত হৈ অধিক ধনৰ ব্যৰ্থ চেষ্টা কৰি এই সকলো নষ্ট কৰিলোঁ। এতিয়া মই বৃদ্ধ—কি সাধন কৰিম?

Verse 26

कस्मात् सङ्‍‍क्लिश्यते विद्वान् व्यर्थयार्थेहयासकृत् । कस्यचिन्मायया नूनं लोकोऽयं सुविमोहित: ॥ २६ ॥

বিদ্বান মানুহে ধনৰ বাবে বাৰে বাৰে ব্যৰ্থ চেষ্টা কৰি কিয় ক্লেশ ভোগ কৰিব? নিশ্চয় কোনো এজনৰ মায়াশক্তিয়ে এই জগতক গভীৰভাৱে মোহিত কৰিছে।

Verse 27

किं धनैर्धनदैर्वा किं कामैर्वा कामदैरुत । मृत्युना ग्रस्यमानस्य कर्मभिर्वोत जन्मदै: ॥ २७ ॥

যাক মৃত্যু গ্ৰাস কৰি আছে, তাৰ বাবে ধন বা ধনদাতা, ভোগ বা ভোগদাতা—ইয়াৰ কি উপকাৰ? আৰু সেই কৰ্মৰো কি লাভ, যিয়ে পুনৰ সংসাৰত জন্ম দিয়ে?

Verse 28

नूनं मे भगवांस्तुष्ट: सर्वदेवमयो हरि: । येन नीतो दशामेतां निर्वेदश्चात्मन: प्लव: ॥ २८ ॥

নিশ্চয় সৰ্বদেৱময় ভগৱান হৰি মোৰ ওপৰত সন্তুষ্ট; সেয়েহে তেওঁ মোক এই দুঃখদ অৱস্থালৈ নি বৈৰাগ্যৰ অনুভৱ কৰালে, যি সংসাৰ-সাগৰ পাৰ কৰোৱা নাও।

Verse 29

सोऽहं कालावशेषेण शोषयिष्येऽङ्गमात्मन: । अप्रमत्तोऽखिलस्वार्थे यदि स्यात् सिद्ध आत्मनि ॥ २९ ॥

মোৰ জীৱনৰ অৱশিষ্ট সময়খিনিত মই তপস্যাৰ দ্বাৰা শৰীৰক শুষ্ক কৰিম আৰু সাৱধান হৈ আত্ম-কল্যাণত নিমগ্ন থাকিম।

Verse 30

तत्र मामनुमोदेरन् देवात्रिभुवनेश्वरा: । मुहूर्तेन ब्रह्मलोकं खट्‍वाङ्ग: समसाधयत् ॥ ३० ॥

ত্ৰিভুবনৰ অধীশ্বৰ দেৱতাসকলে মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক। মহাৰাজ খট্ৱাঙ্গই এক মুহূৰ্ততে পৰমগতি লাভ কৰিছিল।

Verse 31

श्रीभगवानुवाच इत्यभिप्रेत्य मनसा ह्यावन्त्यो द्विजसत्तम: । उन्मुच्य हृदयग्रन्थीन् शान्तो भिक्षुरभून्मुनि: ॥ ३१ ॥

ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণই ক’লে: মনত এনে সংকল্প লৈ সেই অৱন্তী ব্ৰাহ্মণজনে হৃদয়ৰ গাঁঠি মুকলি কৰি শান্ত সন্ন্যাসী হ’ল।

Verse 32

स चचार महीमेतां संयतात्मेन्द्रियानिल: । भिक्षार्थं नगरग्रामानसङ्गोऽलक्षितोऽविशत् ॥ ३२ ॥

তেওঁ নিজৰ ইন্দ্ৰিয় আৰু প্ৰাণক বশ কৰি পৃথিৱী ভ্ৰমণ কৰিলে। ভিক্ষাৰ বাবে তেওঁ অনাসক্ত আৰু অলক্ষিতভাৱে নগৰ আৰু গাঁৱত প্ৰৱেশ কৰিছিল।

Verse 33

तं वै प्रवयसं भिक्षुमवधूतमसज्जना: । द‍ृष्ट्वा पर्यभवन् भद्र बह्वीभि: परिभूतिभि: ॥ ३३ ॥

হে উদ্ধৱ, সেই বৃদ্ধ আৰু অৱধূত ভিক্ষুজনক দেখি দুষ্ট লোকসকলে নানা ধৰণে তেওঁক অপমান কৰিছিল।

Verse 34

केचित्‍त्रिवेणुं जगृहुरेके पात्रं कमण्डलुम् । पीठं चैकेऽक्षसूत्रं च कन्थां चीराणि केचन । प्रदाय च पुनस्तानि दर्शितान्याददुर्मुने: ॥ ३४ ॥

কিছুমানে তেওঁৰ ত্ৰিবেণু দণ্ড কেঢ়ি লয়, কিছুমানে ভিক্ষাপাত্ৰৰূপ কমণ্ডলু। কিছুমানে মৃগচর্ম আসন, কিছুমানে জপমালা, আৰু কিছুমানে তেওঁৰ ফটা-কঁথা বস্ত্ৰ চুৰি কৰে। সেইবোৰ দেখুৱাই যেন ঘূৰাই দিব বুলি ভাও ধৰি পুনৰ লুকুৱাই পেলায়।

Verse 35

अन्नं च भैक्ष्यसम्पन्नं भुञ्जानस्य सरित्तटे । मूत्रयन्ति च पापिष्ठा: ष्ठीवन्त्यस्य च मूर्धनि ॥ ३५ ॥

নদীৰ পাৰত ভিক্ষাৰে পোৱা অন্ন খাবলৈ বহোঁতে, সেই মহাপাপীসকলে অন্নৰ ওপৰত মূত্ৰত্যাগ কৰিছিল আৰু তেওঁৰ মূৰৰ ওপৰত থু পেলাবলৈও সাহস কৰিছিল।

Verse 36

यतवाचं वाचयन्ति ताडयन्ति न वक्ति चेत् । तर्जयन्त्यपरे वाग्भि: स्तेनोऽयमिति वादिन: । बध्नन्ति रज्ज्वा तं केचिद् बध्यतां बध्यतामिति ॥ ३६ ॥

মৌনব্ৰত ধৰা সেই মুনিক তেওঁলোকে কথা কোৱাবলৈ চেষ্টা কৰিছিল; নক’লে লাঠিৰে মাৰিছিল। আন কিছুমানে কথাৰে ধমক দিছিল—“এইজন চোৰ।” আৰু কিছুমানে ৰছীৰে বান্ধি “বান্ধা, বান্ধা!” বুলি চিঞৰি উঠিছিল।

Verse 37

क्षिपन्त्येकेऽवजानन्त एष धर्मध्वज: शठ: । क्षीणवित्त इमां वृत्तिमग्रहीत् स्वजनोज्झित: ॥ ३७ ॥

তেওঁলোকে তেওঁক অপমান কৰি ক’লে—“এইজন ধৰ্মৰ পতাকা তুলি ধৰা ভণ্ড আৰু শঠ। ধন ক্ষয় হ’ল, স্বজনেও ত্যাগ কৰিলে, সেয়ে ধৰ্মক পেশা কৰি লৈছে।”

Verse 38

अहो एष महासारो धृतिमान् गिरिराडिव । मौनेन साधयत्यर्थं बकवद् द‍ृढनिश्चय: ॥ ३८ ॥ इत्येके विहसन्त्येनमेके दुर्वातयन्ति च । तं बबन्धुर्निरुरुधुर्यथा क्रीडनकं द्विजम् ॥ ३९ ॥

কিছুমানে হাঁহি মাৰি ক’লে—“আহা, এইজন কিমান ‘মহাসাৰ’! হিমালয়ৰ দৰে ধৈৰ্যবান। মৌনেৰে লক্ষ্য সাধে, বকৰ দৰে দৃঢ়নিশ্চয়!” আন কিছুমানে তেওঁৰ ওপৰত দুৰ্গন্ধ বতাহ এৰি দিত। আৰু কেতিয়াবা কিছুমানে সেই দ্বিজ ব্ৰাহ্মণক শৃঙ্খলে বান্ধি খেলনাৰ পোহনীয়া জন্তুৰ দৰে বন্দী কৰি ৰাখিছিল।

Verse 39

अहो एष महासारो धृतिमान् गिरिराडिव । मौनेन साधयत्यर्थं बकवद् द‍ृढनिश्चय: ॥ ३८ ॥ इत्येके विहसन्त्येनमेके दुर्वातयन्ति च । तं बबन्धुर्निरुरुधुर्यथा क्रीडनकं द्विजम् ॥ ३९ ॥

কিছুমানে তেওঁক উপহাস কৰি ক’লে—“চোৱা, এই মহাশক্তিমান ঋষি হিমালয়ৰ দৰে অচল ধৈৰ্যবান; বকৰ দৰে দৃঢ় সংকল্পে মৌন সাধনা কৰি লক্ষ্য সাধে।” আন কিছুমানে তেওঁৰ ওপৰত দুৰ্গন্ধ বতাহ এৰি দিত; আৰু কেতিয়াবা কিছুমানে সেই দ্বিজ ব্ৰাহ্মণক শৃঙ্খলে বান্ধি পোহনীয়া জন্তুৰ দৰে বন্দী কৰি ৰাখিছিল।

Verse 40

एवं स भौतिकं दु:खं दैविकं दैहिकं च यत् । भोक्तव्यमात्मनो दिष्टं प्राप्तं प्राप्तमबुध्यत ॥ ४० ॥

এইদৰে সেই ব্ৰাহ্মণে বুজিলে যে অন্য জীৱৰ পৰা, দেৱীয় শক্তিৰ পৰা আৰু নিজৰ দেহৰ পৰা যি দুখ আহে, সেয়া বিধাতাই তেওঁৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত; সেয়ে যি যি প্ৰাপ্ত হয়, তাক অনিবার্যভাৱে ভোগ কৰিবই লাগে।

Verse 41

परिभूत इमां गाथामगायत नराधमै: । पातयद्भ‍ि: स्व धर्मस्थो धृतिमास्थाय सात्त्विकीम् ॥ ४१ ॥

সেই নীচ লোকসকলে তেওঁক অপমান কৰি পতিত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলেও, তেওঁ নিজৰ ধৰ্মত অচল থাকিল। সত্ত্বগুণীয় ধৈৰ্যত সংকল্প স্থাপন কৰি তেওঁ তলৰ গাথা গাবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।

Verse 42

द्विज उवाच नायं जनो मे सुखदु:खहेतु- र्न देवतात्मा ग्रहकर्मकाला: । मन: परं कारणमामनन्ति संसारचक्रं परिवर्तयेद् यत् ॥ ४२ ॥

ব্ৰাহ্মণে ক’লে—এই লোকসকল মোৰ সুখ-দুখৰ কাৰণ নহয়; দেৱতা নহয়, মোৰ দেহ নহয়, গ্ৰহ নহয়, কৰ্ম নহয়, কালো নহয়। প্ৰকৃততে মনেই পৰম কাৰণ বুলি কোৱা হয়; সেই মনেই সংসাৰচক্ৰ ঘূৰাই ৰাখে।

Verse 43

मनो गुणान् वै सृजते बलीय- स्ततश्च कर्माणि विलक्षणानि । शुक्लानि कृष्णान्यथ लोहितानि तेभ्य: सवर्णा: सृतयो भवन्ति ॥ ४३ ॥

প্ৰবল মনেই গুণসমূহৰ প্ৰবৃত্তি সৃষ্টি কৰে; তাৰ পৰা নানা ধৰণৰ কৰ্ম জন্মে—সত্ত্বৰ শ্বেত, তমসৰ কৃষ্ণ, আৰু ৰজসৰ লোহিত। প্ৰতিটো গুণৰ কৰ্মৰ পৰা তদনুৰূপ জীৱন-অৱস্থা গঢ় লৈ উঠে।

Verse 44

अनीह आत्मा मनसा समीहता हिरण्मयो मत्सख उद्विचष्टे । मन: स्वलिङ्गं परिगृह्य कामान् जुषन् निबद्धो गुणसङ्गतोऽसौ ॥ ४४ ॥

ভৌতিক দেহৰ ভিতৰত সংগ্ৰামী মনৰ সৈতে উপস্থিত থাকিলেও পৰমাত্মা কোনো চেষ্টা নকৰে, কিয়নো তেওঁ দিব্য জ্ঞান-প্ৰভাৰে পূৰ্ণ। মোৰ সখা ৰূপে তেওঁ নিজৰ অতীন্দ্ৰিয় অৱস্থানৰ পৰা কেৱল সাক্ষী হৈ থাকে। মই অণু জীৱাত্মা এই মনক—জগতৰ প্ৰতিবিম্ব দেখুওৱা দৰ্পণ—আলিঙ্গন কৰি কাম্য বিষয় ভোগত লিপ্ত হৈ গুণসঙ্গৰ বন্ধনত আবদ্ধ হ’লোঁ।

Verse 45

दानं स्वधर्मो नियमो यमश्च श्रुतं च कर्माणि च सद्‍व्रतानि । सर्वे मनोनिग्रहलक्षणान्ता: परो हि योगो मनस: समाधि: ॥ ४५ ॥

দান, স্বধৰ্ম পালন, নিয়ম-যম, শাস্ত্ৰশ্ৰৱণ, পুণ্যকৰ্ম আৰু শুদ্ধিকাৰী ব্ৰত—এই সকলোৰে অন্তিম লক্ষ্য মনক সংযত কৰা। সঁচাকৈ পৰমেশ্বৰত মনৰ সমাধি হোৱাই পৰম যোগ।

Verse 46

समाहितं यस्य मन: प्रशान्तं दानादिभि: किं वद तस्य कृत्यम् । असंयतं यस्य मनो विनश्यद् दानादिभिश्चेदपरं किमेभि: ॥ ४६ ॥

যাৰ মন সম্পূৰ্ণ সমাহিত আৰু প্ৰশান্ত, তাক দানাদি আচার-কর্মৰ কি প্ৰয়োজন? আৰু যাৰ মন অসংযত হৈ অজ্ঞানে নষ্ট হৈছে, তাক দানাদি কৰিলেও কি লাভ—ইয়াৰ কি ফল?

Verse 47

मनोवशेऽन्ये ह्यभवन् स्म देवा मनश्च नान्यस्य वशं समेति । भीष्मो हि देव: सहस: सहीयान् युञ्ज्याद वशे तं स हि देवदेव: ॥ ४७ ॥

অনাদি কালৰ পৰা অন্য ‘দেৱ’ অৰ্থাৎ ইন্দ্ৰিয়সমূহ মনৰ অধীন, কিন্তু মন কেতিয়াও আনৰ অধীন নহয়। সি সৰ্বশক্তিমানতকৈও শক্তিশালী, দেৱতুল্য আৰু ভয়ংকৰ ক্ষমতাসম্পন্ন। সেয়ে যিয়ে মনক বশ কৰিব পাৰে, সিয়েই সকলো ইন্দ্ৰিয়ৰ অধিপতি হয়।

Verse 48

तं दुर्जयं शत्रुमसह्यवेग- मरुन्तुदं तन्न विजित्य केचित् । कुर्वन्त्यसद्विग्रहमत्र मर्त्यै- र्मित्राण्युदासीनरिपून् विमूढा: ॥ ४८ ॥

এই দুর্জয় শত্রু—মন—ৰ অসহ্য তাড়না আৰু হৃদয়ক কষ্ট দিয়া চুবন জয় কৰিব নোৱাৰি বহু লোক মোহগ্ৰস্ত হৈ আনৰ সৈতে নিষ্ফল বিবাদ কৰে। তেতিয়া তেওঁলোকে ভ্ৰমত পৰি লোকক বন্ধু, শত্রু বা উদাসীন পক্ষ বুলি ধৰে।

Verse 49

देहं मनोमात्रमिमं गृहीत्वा ममाहमित्यन्धधियो मनुष्या: । एषोऽहमन्योऽयमिति भ्रमेण दुरन्तपारे तमसि भ्रमन्ति ॥ ४९ ॥

যিসকলে এই দেহক—যি কেৱল ভৌতিক মনৰ উৎপন্ন—‘মই’ আৰু ‘মোৰ’ বুলি ধৰে, তেওঁলোকৰ বুদ্ধি অন্ধ হয়। ‘এইটো মই, সিটো আন’ এই ভ্ৰমে তেওঁলোক অন্তহীন অন্ধকাৰত ভ্ৰমি থাকে।

Verse 50

जनस्तु हेतु: सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनश्चात्र हि भौमयोस्तत् । जिह्वां क्व‍‍चित् सन्दशति स्वदद्भ‍ि- स्तद्वेदनायां कतमाय कुप्येत् ॥ ५० ॥

যদি কোৱা হয় যে মানুহেই মোৰ সুখ-দুখৰ কাৰণ, তেন্তে এই ধাৰণাত আত্মাৰ স্থান ক’ত? সুখ-দুখ আত্মাৰ নহয়; ই ভৌতিক দেহৰ পৰস্পৰ স্পৰ্শৰ ফল। নিজৰ দাঁতে কেতিয়াবা জিভ কামুৰিলে, তেতিয়া বেদনাত কাৰ ওপৰত খং কৰিব?

Verse 51

दु:खस्य हेतुर्यदि देवतास्तु किमात्मनस्तत्र विकारयोस्तत् । यदङ्गमङ्गेन निहन्यते क्व‍‍चित् क्रुध्येत कस्मै पुरुष: स्वदेहे ॥ ५१ ॥

যদি কোৱা হয় যে ইন্দ্ৰিয়ৰ অধিষ্ঠাতা দেৱতাসকল দুখৰ কাৰণ, তথাপি সেয়া আত্মাত কেনেকৈ লাগিব? কৰা-ভোগা ই হৈছে পৰিবর্তনশীল ইন্দ্ৰিয় আৰু সিহঁতৰ অধিষ্ঠাতাৰ পৰস্পৰ ব্যৱহাৰমাত্ৰ। যেতিয়া দেহৰ এটা অংগে আন এটা অংগক আঘাত কৰে, তেতিয়া দেহস্থ পুৰুষে কাৰ ওপৰত খং কৰিব?

Verse 52

आत्मा यदि स्यात् सुखदु:खहेतु: किमन्यतस्तत्र निजस्वभाव: । न ह्यात्मनोऽन्यद् यदि तन्मृषा स्यात् क्रुध्येत कस्मान्न सुखं न दु:खम् ॥ ५२ ॥

যদি আত্মাই সুখ-দুখৰ কাৰণ হয়, তেন্তে আনক দোষ দিয়াৰ কি আছে? তেতিয়া সুখ-দুখ আত্মাৰ স্বভাৱেই হ’ব। এই মতত আত্মাৰ বাহিৰে একো নাই; আৰু আত্মাৰ বাহিৰে কিবা দেখা গ’লে সেয়া মায়া। সেয়ে যেতিয়া সুখ-দুখেই নাই, তেতিয়া নিজৰ বা আনৰ ওপৰত খং কিয়?

Verse 53

ग्रहानिमित्तं सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनोऽजस्य जनस्य ते वै । ग्रहैर्ग्रहस्यैववदन्तिपीडां क्रुध्येत कस्मैपुरुषस्ततोऽन्य: ॥ ५३ ॥

যদি গ্ৰহবোৰেই সুখ-দুখৰ তৎক্ষণাৎ কাৰণ হয়, তেন্তে অজ, নিত্য আত্মাৰ সৈতে সিহঁতৰ সম্পৰ্ক কি? গ্ৰহপ্ৰভাৱ জন্ম লোৱা বস্তুতহে পৰে। আৰু জ্যোতিষীসকলেও কয় যে গ্ৰহে গ্ৰহকেই পীড়া দিয়ে। সেয়ে গ্ৰহ আৰু দেহৰ পৰা পৃথক জীৱে কাৰ ওপৰত খং উজাৰে?

Verse 54

कर्मास्तुहेतु: सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनस्तद्धिजडाजडत्वे । देहस्त्वचित् पुरुषोऽयं सुपर्ण: क्रुध्येत कस्मै न हि कर्ममूलम् ॥ ५४ ॥

যদি সুখ-দুখৰ কাৰণ কৰ্ম বুলি ধৰা হয়, তথাপি সেয়া আত্মাৰ বিষয় নহয়। চেতন কৰ্তা আৰু জড় দেহৰ সংযোগত কৰ্মৰ ধাৰণা উঠে। দেহ অচেতন, আত্মা পৰম; কৰ্মৰ মূল ন দেহত ন আত্মাত—তেন্তে কাক লৈ ক্ৰোধ?

Verse 55

कालस्तुहेतु: सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनस्तत्रतदात्मकोऽसौ । नाग्नेर्हि तापो न हिमस्य तत् स्यात् क्रुध्येत कस्मै न परस्य द्वन्द्वम् ॥ ५५ ॥

যদি সুখ-দুখৰ কাৰণ কাল বুলি ধৰা হয়, তথাপি সেয়া আত্মাৰ ওপৰত প্ৰযোজ্য নহয়। কাল ভগৱানৰ শক্তিৰ প্ৰকাশ, আৰু জীৱো সেই শক্তিৰ অংশ। অগ্নি নিজৰ শিখাক নাজ্বলাই, হিমে নিজৰ শীতৰে নিজকে আঘাত নকৰে। আত্মা দ্বন্দ্বাতীত; তেন্তে কাক লৈ ক্ৰোধ?

Verse 56

न केनचित् क्व‍ापि कथञ्चनास्य द्वन्द्वोपराग: परत: परस्य । यथाहम: संसृतिरूपिण: स्या- देवं प्रबुद्धो न बिभेति भूतै: ॥ ५६ ॥

পৰম আত্মাৰ ওপৰত ক’তো, কোনোভাৱে, কাৰো দ্বাৰা দ্বন্দ্বৰ ৰঙ নালাগে। অহংকাৰেই সংসাৰ-ৰূপ ধৰি সুখ-দুখ অনুভৱ কৰে। এই কথা বুজি যি প্ৰবুদ্ধ হয়, সি সৃষ্টিজগতৰ একোতেই ভয় নকৰে।

Verse 57

एतां स आस्थाय परात्मनिष्ठा- मध्यासितां पूर्वतमैर्महर्षिभि: । अहं तरिष्यामि दुरन्तपारं तमो मुकुन्दाङ्‍‍घ्रिनिषेवयैव ॥ ५७ ॥

পূৰ্বতন মহর্ষি-আচাৰ্যসকলে আচৰিত এই পৰমাত্মনিষ্ঠা আশ্ৰয় কৰি মই কেৱল মুকুন্দ শ্ৰীকৃষ্ণৰ পদ্মচৰণ-সেৱাৰ দ্বাৰাই অজ্ঞানৰ দুৰন্ত সাগৰ পাৰ হ’ম।

Verse 58

श्रीभगवानुवाच निर्विद्य नष्टद्रविणे गतक्लम: प्रव्रज्य गां पर्यटमान इत्थम् । निराकृतोऽसद्भ‍िरपि स्वधर्मा- दकम्पितोऽमूं मुनिराह गाथाम् ॥ ५८ ॥

শ্ৰীভগৱানে ক’লে—ধন নষ্ট হোৱাত বৈৰাগ্য লাভ কৰি সেই মুনিয়ে ক্লান্তি আৰু বিষণ্ণতা ত্যাগ কৰিলে। তেওঁ সন্ন্যাস গ্ৰহণ কৰি গৃহত্যাগ কৰি পৃথিৱীত পৰিভ্ৰমণ কৰিবলৈ ধৰিলে। দুষ্ট মূৰ্খে অপমান কৰিলেও তেওঁ স্বধৰ্মৰ পৰা নডলিল আৰু এই গাথা গালে।

Verse 59

सुखदु:खप्रदो नान्य: पुरुषस्यात्मविभ्रम: । मित्रोदासीनरिपव: संसारस्तमस: कृत: ॥ ५९ ॥

জীৱক সুখ-দুখ দিয়া অন্য একো নহয়; নিজৰ আত্ম-বিভ্ৰমেই কাৰণ। বন্ধু, উদাসীন আৰু শত্রু বুলি ধাৰণা আৰু সেই ধাৰণাৰ ওপৰত গঢ়া সংসাৰ অজ্ঞতাৰ তমসৰ সৃষ্টি।

Verse 60

तस्मात् सर्वात्मना तात निगृहाण मनो धिया । मय्यावेशितया युक्त एतावान् योगसङ्ग्रह: ॥ ६० ॥

সেয়ে, হে তাত, বুদ্ধিক মোৰ ভিতৰত স্থিৰ কৰি সম্পূৰ্ণভাৱে মনক সংযত কৰা। এইয়েই যোগশাস্ত্ৰৰ সাৰসঙ্গ্ৰহ।

Verse 61

य एतां भिक्षुणा गीतां ब्रह्मनिष्ठां समाहित: । धारयञ्छ्रावयञ्छृण्वन्द्वन्द्वैर्नैवाभिभूयते ॥ ६१ ॥

যি একাগ্ৰচিত্তে এই ভিক্ষুৰ ব্রহ্মনিষ্ঠ গীত ধাৰণ কৰে, আনক শুনুৱায় বা নিজে শুনে, সি সুখ-দুখৰ দ্বন্দ্বে কেতিয়াও অভিভূত নহয়।