Adhyaya 20
Karma, Jñāna, and Bhakti: Vedic Dharma, Piety and Sin, and the Boat of Human Life
এই অধ্যায়ত উদ্ধৱে সোধে—বেদে বিধি-নিষেধে পুণ্য-পাপ, স্বৰ্গ-নৰক আৰু বৰ্ণাশ্ৰম ধৰ্ম স্থাপন কৰে; তেন্তে একে বেদ-প্ৰমাণে কেনেকৈ এই দ্বৈততা অতিক্ৰম কৰায়, বিভ্ৰান্তি নোহোৱাকৈ? শ্ৰীকৃষ্ণে সাধনাৰ ক্ৰম বুজায়—কামনাপ্ৰবণৰ বাবে কৰ্মযোগ, বৈৰাগ্যযুক্তৰ বাবে জ্ঞানযোগ, আৰু ভাগ্যৱানৰ বাবে ভগৱানৰ গুণলীলা শ্ৰৱণ-কীৰ্তনত শ্ৰদ্ধাযুক্ত ভক্তি। নিষ্কাম কৰ্তব্যকৰ্মে ন স্বৰ্গলৈ তোলে ন নৰকলৈ পেলায়। মানৱজন্ম দেৱলোক আৰু নৰকবাসীয়েও আকাঙ্ক্ষা কৰে, কিয়নো ইয়াতেই জ্ঞান আৰু ভগৱৎপ্ৰেম লাভ হয়। কাল সময়ে আয়ু কাটি লৈছে; সেয়ে আসক্তি ত্যাগ কৰি মন-ইন্দ্ৰিয় সংযম কৰিব লাগে; গুৰু আৰু কৃষ্ণোপদেশ মানৱ-নাওঁৰ ‘কৰ্ণধাৰ’ আৰু ‘অনুকূল বতাহ’ সদৃশ। শেষত ভক্তিৰ শ্ৰেষ্ঠত্ব—ই বাসনা নাশ কৰে, কৰ্মবন্ধন ছিন্ন কৰে আৰু ভক্তক পুণ্য-পাপাতীত কৰে।
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच विधिश्च प्रतिषेधश्च निगमो हीश्वरस्य ते । अवेक्षतेऽरविन्दाक्ष गुणं दोषं च कर्मणाम् ॥ १ ॥
শ্ৰী উদ্ধৱে ক’লে— হে পদ্মনয়ন কৃষ্ণ, আপুনি পৰমেশ্বৰ; সেয়ে বিধি আৰু নিষেধযুক্ত বেদশাস্ত্ৰ আপোনাৰেই আজ্ঞা। সেই শাস্ত্ৰে কৰ্মৰ গুণ আৰু দোষ বিচাৰ কৰি উপদেশ দিয়ে।
Verse 2
वर्णाश्रमविकल्पं च प्रतिलोमानुलोमजम् । द्रव्यदेशवय:कालान् स्वर्गं नरकमेव च ॥ २ ॥
বেদ অনুসাৰে বৰ্ণাশ্ৰমৰ শ্ৰেষ্ঠ-কৰিষ্ঠ ভেদ আৰু প্ৰতিলোম-অনুলোমজন্য বৈচিত্ৰ্য কোৱা হৈছে। দ্ৰব্য, দেশ, বয়স আৰু কালৰ বিশ্লেষণতো পুণ্য-পাপেই মানদণ্ড; আৰু বেদে স্বৰ্গ আৰু নৰকৰ কথাও প্ৰকাশ কৰে।
Verse 3
गुणदोषभिदादृष्टिमन्तरेण वचस्तव । नि:श्रेयसं कथं नृणां निषेधविधिलक्षणम् ॥ ३ ॥
পুণ্য-পাপৰ ভেদ নেদেখিলে, বিধি-নিষেধৰূপ আপোনাৰ বেদবচন মানুহে কেনেকৈ বুজিব? আৰু যি প্ৰমাণ শাস্ত্ৰে শেষত মোক্ষৰূপ পৰম শ্ৰেয় দিয়ে, সেই শাস্ত্ৰ নাথাকিলে জীৱনসিদ্ধি কেনেকৈ হ’ব?
Verse 4
पितृदेवमनुष्याणां वेदश्चक्षुस्तवेश्वर । श्रेयस्त्वनुपलब्धेऽर्थे साध्यसाधनयोरपि ॥ ४ ॥
হে ঈশ্বৰ, পিতৃ, দেব আৰু মানুহৰ বাবে বেদ আপোনাৰেই চক্ষু। প্ৰত্যক্ষ অভিজ্ঞতাৰ অতীত বিষয়—মোক্ষ, স্বৰ্গ আদি—আৰু সাধ্য-সাধন বুজিবলৈ বেদশাস্ত্ৰেই পৰম প্ৰমাণ, কিয়নো ই আপোনাৰেই বিধান আৰু প্ৰকাশ।
Verse 5
गुणदोषभिदादृष्टिर्निगमात्ते न हि स्वत: । निगमेनापवादश्च भिदाया इति ह भ्रम: ॥ ५ ॥
হে প্ৰভু, পুণ্য আৰু পাপৰ যি ভেদদৃষ্টি দেখা যায় সেয়া আপোনাৰেই বৈদিক জ্ঞানৰ পৰা; নিজে নিজে নহয়। আৰু যদি সেই বেদে পিছত এই ভেদ নাকচ কৰে, তেন্তে নিশ্চয় বিভ্ৰান্তি হ’ব।
Verse 6
श्रीभगवानुवाच योगास्त्रयो मया प्रोक्ता नृणां श्रेयोविधित्सया । ज्ञानं कर्म च भक्तिश्च नोपायोऽन्योऽस्ति कुत्रचित् ॥ ६ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে উদ্ধৱ, মানুহৰ পৰম মঙ্গল সাধনৰ ইচ্ছাৰে মই তিনিটা যোগ কৈছোঁ: জ্ঞান, কৰ্ম আৰু ভক্তি। এই তিনিটাৰ বাহিৰে আন কোনো উপায় ক’তো নাই।
Verse 7
निर्विण्णानां ज्ञानयोगो न्यासिनामिह कर्मसु । तेष्वनिर्विण्णचित्तानां कर्मयोगस्तु कामिनाम् ॥ ७ ॥
যিসকল ভৌতিক জীৱনত বিৰক্ত হৈ কৰ্মৰ পৰা ন্যাসলৈ ঢাল খাইছে, তেওঁলোকৰ বাবে জ্ঞানযোগ। আৰু যিসকলৰ চিত্ত এতিয়াও বিৰক্ত নহয়, যিসকলৰ কামনা বাকী, তেওঁলোকৰ বাবে কৰ্মযোগ।
Verse 8
यदृच्छया मत्कथादौ जातश्रद्धस्तु य: पुमान् । न निर्विण्णो नातिसक्तो भक्तियोगोऽस्य सिद्धिद: ॥ ८ ॥
যি মানুহে কোনো সুভাগ্যবশত মোৰ কথাৰ শ্ৰৱণ-কিীৰ্তনত শ্ৰদ্ধা লাভ কৰে, সি ন অতিশয় বিৰক্ত ন অতিশয় আসক্ত; তাৰ বাবে মোৰ প্ৰেমভক্তিৰ পথেই সিদ্ধিদায়ক।
Verse 9
तावत् कर्माणि कुर्वीत न निर्विद्येत यावता । मत्कथाश्रवणादौ वा श्रद्धा यावन्न जायते ॥ ९ ॥
যেতিয়ালৈকে কৰ্মফলত বিৰক্তি নাহে, বা মোৰ কথাৰ শ্ৰৱণ-কিীৰ্তন আদিত শ্ৰদ্ধা নাজাগে, তেতিয়ালৈকে বেদবিধি অনুসাৰে কৰ্ম কৰি থাকিব লাগে।
Verse 10
स्वधर्मस्थो यजन् यज्ञैरनाशी:काम उद्धव । न याति स्वर्गनरकौ यद्यन्यन्न समाचरेत् ॥ १० ॥
হে উদ্ধৱ! যি ব্যক্তি নিজৰ স্বধৰ্মত স্থিত হৈ বৈদিক যজ্ঞে যথাযথ পূজা কৰে, কিন্তু ফলৰ কামনা নকৰে, সি স্বৰ্গলৈ নাযায়; আৰু নিষিদ্ধ কৰ্ম নকৰিলে নৰকলৈও নাযায়।
Verse 11
अस्मिंल्लोके वर्तमान: स्वधर्मस्थोऽनघ: शुचि: । ज्ञानं विशुद्धमाप्नोति मद्भक्तिं वा यदृच्छया ॥ ११ ॥
এই লোকতেই থাকি যি স্বধৰ্মত স্থিত, পাপৰহিত আৰু শুচি, সি বিশুদ্ধ জ্ঞান লাভ কৰে; অথবা সৌভাগ্যবশত মোৰ ভক্তি লাভ কৰে।
Verse 12
स्वर्गिणोऽप्येतमिच्छन्ति लोकं निरयिणस्तथा । साधकं ज्ञानभक्तिभ्यामुभयं तदसाधकम् ॥ १२ ॥
স্বৰ্গবাসীও নৰকবাসীও এই মনুষ্যলোক কামনা কৰে; কিয়নো ইয়াত জ্ঞান আৰু ভক্তি—দুয়োটাই সাধন কৰিব পাৰি, কিন্তু স্বৰ্গীয় বা নৰকীয় দেহে সেয়া ভালদৰে সম্ভৱ নহয়।
Verse 13
न नर: स्वर्गतिं काङ्क्षेन्नारकीं वा विचक्षण: । नेमं लोकं च काङ्क्षेत देहावेशात् प्रमाद्यति ॥ १३ ॥
বিবেকী মানুহে স্বৰ্গগতি কামনা নকৰিব, নৰকবাসো নকৰিব; আৰু দেহাসক্তিত মুগ্ধ হৈ এই লোকত স্থায়ী বাসৰ ইচ্ছাও নকৰিব।
Verse 14
एतद् विद्वान् पुरा मृत्योरभवाय घटेत स: । अप्रमत्त इदं ज्ञात्वा मर्त्यमप्यर्थसिद्धिदम् ॥ १४ ॥
মৃত্যু অহাৰ আগতেই পৰম শ্ৰেয়সৰ বাবে চেষ্টা কৰিব লাগে—এই কথা জানি জ্ঞানী মানুহে প্ৰমাদ নকৰিব; কিয়নো এই মৰ্ত্য দেহেও জীৱন-সিদ্ধি দিব পাৰে।
Verse 15
छिद्यमानं यमैरेतै: कृतनीडं वनस्पतिम् । खग: स्वकेतमुत्सृज्य क्षेमं याति ह्यलम्पट: ॥ १५ ॥
যমসদৃশ নিষ্ঠুৰ লোকে যেতিয়া তাৰ বাহ সাজোৱা গছ কাটি পেলায়, তেতিয়া আসক্তিহীন পখী নিজৰ আশ্ৰয় ত্যাগ কৰি অন্য ঠাইত ক্ষেম-সুখ লাভ কৰে।
Verse 16
अहोरात्रैश्छिद्यमानं बुद्ध्वायुर्भयवेपथु: । मुक्तसङ्ग: परं बुद्ध्वा निरीह उपशाम्यति ॥ १६ ॥
দিন-ৰাতি পাৰ হোৱাত আয়ু কাটি গৈছে বুলি জানি ভয়ে কঁপা উচিত। তাৰপিছত আসক্তি আৰু কামনা ত্যাগ কৰি পৰম প্ৰভুক চিনে নিৰীহ হৈ পৰম শান্তি লাভ কৰে।
Verse 17
नृदेहमाद्यं सुलभं सुदुर्लभं प्लवं सुकल्पं गुरुकर्णधारम् । मयानुकूलेन नभस्वतेरितं पुमान् भवाब्धिं न तरेत् स आत्महा ॥ १७ ॥
মানৱদেহ সকলো মঙ্গল দানকাৰী হলেও অতি দুৰ্লভ, তথাপি প্ৰকৃতি-নিয়মে লাভ হয়। ই এক সুগঠিত নাও; গুৰু কৰ্ণধাৰ, আৰু ভগৱানৰ উপদেশ অনুকূল বতাহ; যিয়ে ইয়াৰে ভবসাগৰ নাপাৰে, সি আত্মহন্তা।
Verse 18
यदारम्भेषु निर्विण्णो विरक्त: संयतेन्द्रिय: । अभ्यासेनात्मनो योगी धारयेदचलं मन: ॥ १८ ॥
যেতিয়া সাধক ভৌতিক সুখৰ সকলো প্ৰচেষ্টাত নিৰাশ হৈ বৈৰাগ্য লাভ কৰি ইন্দ্ৰিয় সংযত কৰে, তেতিয়া অভ্যাসে যোগীয়ে মনক আত্মিক স্তৰত অচলভাৱে স্থিৰ কৰিব লাগে।
Verse 19
धार्यमाणं मनो यर्हि भ्राम्यदश्वनवस्थितम् । अतन्द्रितोऽनुरोधेन मार्गेणात्मवशं नयेत् ॥ १९ ॥
স্থিৰ কৰা মন যেতিয়া অস্থিৰ ঘোঁৰাৰ দৰে হঠাৎ বিচ্যুত হয়, তেতিয়া অলস নোহোৱাকৈ নিৰ্ধাৰিত উপায়-মাৰ্গেৰে সাৱধানে তাক আত্মবশলৈ আনিব লাগে।
Verse 20
मनोगतिं न विसृजेज्जितप्राणो जितेन्द्रिय: । सत्त्वसम्पन्नया बुद्ध्या मन आत्मवशं नयेत् ॥ २० ॥
মনোৰ ক্ৰিয়াৰ প্ৰকৃত লক্ষ্য কেতিয়াও নাছাড়িব। প্ৰাণবায়ু আৰু ইন্দ্ৰিয় জয় কৰি, সত্ত্বগুণে বলীয়ান বুদ্ধিৰে মনক আত্মাৰ অধীন কৰ।
Verse 21
एष वै परमो योगो मनस: सङ्ग्रह: स्मृत: । हृदयज्ञत्वमन्विच्छन् दम्यस्येवार्वतो मुहु: ॥ २१ ॥
মনক সংযম কৰি একাগ্ৰ কৰাই পৰম যোগ বুলি কোৱা হৈছে। যেন দক্ষ অশ্বাৰোহীয়ে জেদী ঘোঁৰাক ক্ষণিক ঢিল দি পাছত লাগাম টানি পথত আনে, তেনেদৰে মনৰ গতি লক্ষ্য কৰি ধীৰে ধীৰে বশ কৰিব।
Verse 22
साङ्ख्येन सर्वभावानां प्रतिलोमानुलोमत: । भवाप्ययावनुध्यायेन्मनो यावत् प्रसीदति ॥ २२ ॥
যেতিয়ালৈকে মন আধ্যাত্মিক প্ৰসন্নতাত স্থিৰ নহয়, তেতিয়ালৈকে সাঙ্কখ্য-বিশ্লেষণে সকলো ভৌতিক বস্তুৰ অনিত্যতা প্ৰতিলোম-অনুলোম ক্ৰমে ধ্যান কৰিব—সৃষ্টিৰ প্ৰগতিশীল ক্ৰম আৰু লয়ৰ প্ৰতিগামী ক্ৰম সদায় লক্ষ্য কৰিব।
Verse 23
निर्विण्णस्य विरक्तस्य पुरुषस्योक्तवेदिन: । मनस्त्यजति दौरात्म्यं चिन्तितस्यानुचिन्तया ॥ २३ ॥
এই জগতৰ ক্ষণভঙ্গুৰ মায়াত বিমুখ হৈ যি পুৰুষ বৈৰাগ্য লাভ কৰে, সি গুৰুৰ উপদেশ বুজি সংসাৰৰ স্বভাৱক বাৰে বাৰে চিন্তা কৰে; তেতিয়া তাৰ মন পদাৰ্থৰ সৈতে মিছা আত্মপরিচয় ত্যাগ কৰে।
Verse 24
यमादिभिर्योगपथैरान्वीक्षिक्या च विद्यया । ममार्चोपासनाभिर्वा नान्यैर्योग्यं स्मरेन्मन: ॥ २४ ॥
যমাদি যোগপথ, তৰ্ক-আন্বীক্ষিকী আৰু আধ্যাত্মিক বিদ্যাৰ দ্বাৰা, অথবা মোৰ অৰ্চনা-উপাসনাৰ দ্বাৰা—মনক সদায় যোগৰ লক্ষ্য ভগৱানক স্মৰণত নিয়োজিত কৰিব; এই উদ্দেশ্যে অন্য উপায় গ্ৰহণ নকৰিব।
Verse 25
यदि कुर्यात् प्रमादेन योगी कर्म विगर्हितम् । योगेनैव दहेदंहो नान्यत्तत्र कदाचन ॥ २५ ॥
যদি যোগী ক্ষণিক অসাৱধানতাত নিন্দিত কৰ্ম কৰি পেলায়, তেন্তে যোগাভ্যাসেৰে সেই পাপফল দগ্ধ কৰক; অন্য কোনো উপায় কেতিয়াও নলওক।
Verse 26
स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुण: परिकीर्तित: । कर्मणां जात्यशुद्धानामनेन नियम: कृत: । गुणदोषविधानेन सङ्गानां त्याजनेच्छया ॥ २६ ॥
নিজ নিজ অধিকাৰ অনুসৰি যি দৃঢ় নিষ্ঠা, সেয়াই প্ৰকৃত গুণ (পুণ্য) বুলি কোৱা হৈছে। স্বভাৱত অশুদ্ধ কৰ্মসমূহৰ বিষয়ে এই নিয়ম স্থাপন—গুণ-দোষৰ বিধান মানি আৰু ইন্দ্ৰিয়ভোগৰ সঙ্গ ত্যাগ কৰাৰ আন্তৰিক ইচ্ছাৰে।
Verse 27
जातश्रद्धो मत्कथासु निर्विण्ण: सर्वकर्मसु । वेद दु:खात्मकान् कामान् परित्यागेऽप्यनीश्वर: ॥ २७ ॥ ततो भजेत मां प्रीत: श्रद्धालुर्दृढनिश्चय: । जुषमाणश्च तान् कामान् दु:खोदर्कांश्च गर्हयन् ॥ २८ ॥
মোৰ মহিমা-কথাত শ্ৰদ্ধা জাগি, সকলো কৰ্মত নিৰ্বেদ হৈ, ইন্দ্ৰিয়ভোগ দুখময় বুলি জানিও, তথাপি সম্পূৰ্ণ ত্যাগ কৰিবলৈ অক্ষম মোৰ ভক্ত—আনন্দেৰে, দৃঢ় বিশ্বাসেৰে প্ৰেমভাৱে মোক ভজনা কৰক। কেতিয়াবা ভোগত লিপ্ত হ’লেও, তাৰ দুখদ পৰিণাম জানি তাক নিন্দা কৰি আন্তৰিক অনুতাপ কৰক।
Verse 28
जातश्रद्धो मत्कथासु निर्विण्ण: सर्वकर्मसु । वेद दु:खात्मकान् कामान् परित्यागेऽप्यनीश्वर: ॥ २७ ॥ ततो भजेत मां प्रीत: श्रद्धालुर्दृढनिश्चय: । जुषमाणश्च तान् कामान् दु:खोदर्कांश्च गर्हयन् ॥ २८ ॥
মোৰ মহিমা-কথাত শ্ৰদ্ধা জাগি, সকলো কৰ্মত নিৰ্বেদ হৈ, ইন্দ্ৰিয়ভোগ দুখময় বুলি জানিও, তথাপি সম্পূৰ্ণ ত্যাগ কৰিবলৈ অক্ষম মোৰ ভক্ত—আনন্দেৰে, দৃঢ় বিশ্বাসেৰে প্ৰেমভাৱে মোক ভজনা কৰক। কেতিয়াবা ভোগত লিপ্ত হ’লেও, তাৰ দুখদ পৰিণাম জানি তাক নিন্দা কৰি আন্তৰিক অনুতাপ কৰক।
Verse 29
प्रोक्तेन भक्तियोगेन भजतो मासकृन्मुने: । कामा हृदय्या नश्यन्ति सर्वे मयि हृदि स्थिते ॥ २९ ॥
মই কোৱা ভক্তিযোগে যি বুদ্ধিমান নিত্য মোক ভজনা কৰে, তাৰ হৃদয় মোৰ মাজত দৃঢ়ভাৱে স্থিত হয়; তেতিয়া হৃদয়ৰ সকলো ভৌতিক কামনা নাশ হয়।
Verse 30
भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशया: । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि मयि दृष्टेऽखिलात्मनि ॥ ३० ॥
যেতিয়া মোক অখিলাত্মা পৰম পুৰুষ ৰূপে দৰ্শন কৰা হয়, তেতিয়া হৃদয়-গ্ৰন্থি ভেদ হয়, সকলো সংশয় ছিন্ন হয় আৰু কৰ্মবন্ধন ক্ষয় হয়।
Verse 31
तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मन: । न ज्ञानं न च वैराग्यं प्राय: श्रेयो भवेदिह ॥ ३१ ॥
সেয়ে, মোৰ প্ৰেমভক্তিসেৱাত যুক্ত আৰু মন মোকেই স্থিৰ কৰা যোগীৰ বাবে এই জগতত সাধাৰণতে জ্ঞান বা বৈৰাগ্য পৰম শ্ৰেয়ৰ উপায় নহয়।
Verse 32
यत् कर्मभिर्यत्तपसा ज्ञानवैराग्यतश्च यत् । योगेन दानधर्मेण श्रेयोभिरितरैरपि ॥ ३२ ॥ सर्वं मद्भक्तियोगेन मद्भक्तो लभतेऽञ्जसा । स्वर्गापवर्गं मद्धाम कथञ्चिद् यदि वाञ्छति ॥ ३३ ॥
কৰ্ম, তপস্যা, জ্ঞান-বৈৰাগ্য, যোগ, দান, ধৰ্ম আৰু আন উপায়ে যি শ্ৰেয় লাভ হয়, সেয়া সকলো মোৰ ভক্তে মোৰ ভক্তিযোগে সহজেই লাভ কৰে।
Verse 33
यत् कर्मभिर्यत्तपसा ज्ञानवैराग्यतश्च यत् । योगेन दानधर्मेण श्रेयोभिरितरैरपि ॥ ३२ ॥ सर्वं मद्भक्तियोगेन मद्भक्तो लभतेऽञ्जसा । स्वर्गापवर्गं मद्धाम कथञ्चिद् यदि वाञ्छति ॥ ३३ ॥
আৰু যদি কোনোভাৱে মোৰ ভক্তে স্বৰ্গ, মোক্ষ বা মোৰ ধামত বাস কামনা কৰে, তেন্তে সেয়াও সি মোৰ ভক্তিযোগে সহজেই লাভ কৰে।
Verse 34
न किञ्चित् साधवो धीरा भक्ता ह्येकान्तिनो मम । वाञ्छन्त्यपि मया दत्तं कैवल्यमपुनर्भवम् ॥ ३४ ॥
মোৰ একান্ত ভক্তসকল সাধুস্বভাৱী আৰু ধীৰবুদ্ধিসম্পন্ন; তেওঁলোকে মোক বাদ দি আন একো নাচায়। সঁচাকৈ, মই জন্ম-মৃত্যুৰ পৰা মুক্ত কৰা কৈবল্য দিলেও তেওঁলোকে তাক গ্ৰহণ নকৰে।
Verse 35
नैरपेक्ष्यं परं प्राहुर्नि:श्रेयसमनल्पकम् । तस्मान्निराशिषो भक्तिर्निरपेक्षस्य मे भवेत् ॥ ३५ ॥
কোৱা হয় যে সম্পূৰ্ণ নিৰপেক্ষতাই পৰম শ্ৰেয়সৰ সৰ্বোচ্চ অৱস্থা। সেয়ে যি নিষ্কাম আৰু নিৰপেক্ষ, তাৰ মোৰ প্ৰতি ভক্তি হওক।
Verse 36
न मय्येकान्तभक्तानां गुणदोषोद्भवा गुणा: । साधूनां समचित्तानां बुद्धे: परमुपेयुषाम् ॥ ३६ ॥
মোৰ একান্ত ভক্তসকলৰ মাজত—যিসকল সাধু, সমচিত্ত আৰু বুদ্ধিৰ অতীত পৰম পদ প্ৰাপ্ত—জগতৰ গুণদোষজাত পুণ্য-পাপ নাথাকে।
Verse 37
एवमेतान् मया दिष्टाननुतिष्ठन्ति मे पथ: । क्षेमं विन्दन्ति मत्स्थानं यद् ब्रह्म परमं विदु: ॥ ३७ ॥
যিসকলে মোৰ দ্বাৰা নিৰ্দেশিত এই পথসমূহ গম্ভীৰভাৱে পালন কৰে, তেওঁলোকে মোহ-ভ্ৰমৰ পৰা ক్షেম পায় আৰু মোৰ ধামত উপনীত হৈ পৰম ব্ৰহ্মক সম্পূৰ্ণৰূপে জানে।
Frequently Asked Questions
Uddhava raises a classical hermeneutic problem: the Vedas first establish moral and ritual dualities (puṇya/pāpa) through injunctions and prohibitions, organizing varṇāśrama and the destinations of svarga and naraka. If the same Vedic authority later teaches transcendence beyond these dualities, Uddhava asks how confusion is avoided. The chapter answers by showing gradation (adhikāra): dualities regulate the conditioned, while transcendence is reached through purified duty, knowledge, and ultimately bhakti.
Kṛṣṇa states He has given three routes for human perfection: karma-yoga for those with remaining material desires, jñāna-yoga for those disgusted with material life, and bhakti for one who develops faith in hearing and chanting His glories—often while being neither fully detached nor fully attached. The chapter frames these as tailored medicines, not competing absolutes, with bhakti presented as the culminating and most powerful means.
Kṛṣṇa teaches that when prescribed duties are performed as worship without fruitive craving, the action is purified of karmic binding potency. Such worship is not aimed at svarga, and thus does not generate the specific merit that propels one to heaven; similarly, abstaining from forbidden acts prevents degradation. The net result is inner purification that opens the door to jñāna or, by special fortune, devotion.
The chapter states that human life uniquely supports deliberate sādhana: reflective intelligence, voluntary restraint, and conscious devotion. Heavenly enjoyment and hellish suffering consume attention and limit the balanced agency needed for cultivating transcendental knowledge and prema-bhakti. Therefore, the human condition—mixed happiness and distress—is optimal for liberation-oriented practice.
Human life is compared to a well-built boat; the spiritual master is the captain, and the Lord’s instructions are favorable winds. With these advantages, failing to cross the ocean of saṁsāra is described as self-destruction—because the rare opportunity of embodied agency and guidance is wasted despite being specifically suited for liberation.
Kṛṣṇa recommends detachment born of disappointment in material happiness, restraint of senses, and steady practice to fix the mind on the spiritual platform. When deviation occurs, one should reapply prescribed methods—using buddhi strengthened by sattva—and gradually train the mind like a horseman taming a headstrong horse. Analytical observation of the temporary nature of objects and the cycles of creation and annihilation further stabilizes vairāgya.
The verse emphasizes the purifying potency of sincere, continuous spiritual practice. For one genuinely situated in yoga (steady discipline and remembrance of the Lord), accidental lapses are rectified by intensified absorption and purification within the same sādhana framework, rather than by adopting unrelated atonements that may not reform the underlying consciousness.
Kṛṣṇa declares that for advanced practitioners, piety is steadiness in one’s authentic spiritual position and prescribed discipline, while sin is neglect of that duty. This redefinition shifts morality from external calculation to fidelity of consciousness and commitment, aimed at severing prior habits of sense gratification.
Because bhakti directly fixes the mind and heart on the Supreme Person, it naturally produces the fruits that jñāna and vairāgya seek—clarity, detachment, and freedom from karma—without requiring them as separate, independent practices. The chapter’s logic is not anti-knowledge, but hierarchical: devotion is the direct cause, while knowledge and renunciation often arise as concomitants.
Material puṇya and pāpa operate within the guṇas and are tied to personal reward, fear, and identity as an enjoyer. Unalloyed devotees, free from material hankering and fixed in spiritual consciousness, are described as transcending this duality because their actions are centered on Bhagavān (āśraya) rather than on karmic self-interest; thus the moral calculus of worldly merit/demerit no longer defines their spiritual status.