Adhyaya 2
Nārada’s Arrival, the Nine Yogendras, and the Foundations of Bhāgavata-dharma
একাদশ স্কন্ধত ভক্তিৰ তৎকালীন আৰু ব্যৱহাৰিক বিজ্ঞানক আগবঢ়াই শুকদেৱে দ্বাৰকাত নাৰদৰ অৱস্থান আৰু বসুদেৱৰ সৈতে তেওঁৰ সাক্ষাৎ বৰ্ণনা কৰে। বসুদেৱে মুকুন্দক সৰ্বাধিক প্ৰীতিকৰ আৰু ভয়-নাশক ধৰ্ম কি সুধিলে, নাৰদে ক’লে—জীৱৰ নিত্যধৰ্মেই ভগৱদ্ভক্তি। তাৰ পিছত তেওঁ প্ৰাচীন দৃষ্টান্ত আনে—বিদেহৰাজ নিমিয়ে ঋষভদেৱৰ নৱ পুত্ৰ যোগেন্দ্ৰসকলক প্ৰশ্ন কৰিছিল। ঋষভবংশত ভৰতৰ বৈৰাগ্য আৰু পুত্ৰসকলৰ বিভাজন (ৰাজা, ব্ৰাহ্মণ, পৰিব্ৰাজক সন্ন্যাসী) উল্লেখ কৰি নাৰদে কয় যে যোগেন্দ্ৰসকল নিমিৰ যজ্ঞলৈ আহি ভগৱানৰ দৰে সন্মানিত হ’ল। নিমিয়ে পৰম মঙ্গল আৰু ভক্তিমাৰ্গ সুধিলে, কবিয়ে বুজাই দিয়ে—মায়াৰ বাবে ভগৱানৰ পৰা বিমুখ হোৱাই ভয়ৰ মূল; গুৰুৰ পথপ্ৰদৰ্শনত নিৰ্মল ভক্তি, সকলো কৰ্ম নাৰায়ণলৈ অৰ্পণ, মনোনিগ্ৰহ আৰু নিৰন্তৰ নামকীৰ্তনে নিৰ্ভয়তা আৰু প্ৰেমোদয় জন্মায়। শেষত হৱিৰে বৈষ্ণৱৰ স্তৰ—উত্তম, মধ্যম, প্ৰাকৃত—ৰ প্ৰাৰম্ভিক নিৰূপণ কৰি পৰৱৰ্তী অধ্যায়ত ভক্তলক্ষণ-আচাৰৰ গভীৰ আলোচনাৰ ভূমি সাজে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच गोविन्दभुजगुप्तायां द्वारवत्यां कुरूद्वह । अवात्सीन्नारदोऽभीक्ष्णं कृष्णोपासनलालस: ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—হে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ! গোবিন্দৰ ভুজবলে সদা ৰক্ষিত দ্বাৰকাত, কৃষ্ণ-উপাসনাৰ লালসাৰে নাৰদ মুনি কিছু কাল বাৰে বাৰে অৱস্থান কৰিলে।
Verse 2
को नु राजन्निन्द्रियवान् मुकुन्दचरणाम्बुजम् । न भजेत् सर्वतोमृत्युरुपास्यममरोत्तमै: ॥ २ ॥
হে ৰাজন! এই সংসাৰত পদে পদে মৃত্যু; তেন্তে ইন্দ্ৰিয়বান কোনে মুকুন্দৰ চৰণকমল ভজনা নকৰিব—যি চৰণ দেবোত্তম মুক্তজনৰো উপাস্য?
Verse 3
तमेकदा तु देवर्षिं वसुदेवो गृहागतम् । अर्चितं सुखमासीनमभिवाद्येदमब्रवीत् ॥ ३ ॥
এদিনা দেৱৰ্ষি নাৰদ বসুদেৱৰ গৃহলৈ আহিল। বসুদেৱে যথাযথ উপচাৰে পূজা কৰি, সুখে বহুৱাই, প্ৰণাম কৰি এইদৰে ক’লে।
Verse 4
श्रीवसुदेव उवाच भगवन् भवतो यात्रा स्वस्तये सर्वदेहिनाम् । कृपणानां यथा पित्रोरुत्तमश्लोकवर्त्मनाम् ॥ ४ ॥
শ্ৰী বসুদেৱ ক’লে—ভগৱন, আপোনাৰ আগমন সকলো দেহধাৰীৰ মঙ্গলৰ বাবে; যেন পিতা সন্তানৰ হিতৰ বাবে আহে। বিশেষকৈ আপুনি দীনসকল আৰু উত্তমশ্লোকৰ পথত অগ্ৰসৰ লোকসকলৰ ওপৰত কৃপা কৰে।
Verse 5
भूतानां देवचरितं दु:खाय च सुखाय च । सुखायैव हि साधूनां त्वादृशामच्युतात्मनाम् ॥ ५ ॥
দেৱতাসকলৰ কাৰ্য্য জীৱসকলৰ বাবে কেতিয়াবা দুখ, কেতিয়াবা সুখ আনে; কিন্তু অচ্যুতক আত্মা ৰূপে গ্ৰহণ কৰা আপোনাৰ দৰে সাধুসকলৰ কাৰ্য্য সকলোৰে বাবে কেৱল সুখেই আনে।
Verse 6
भजन्ति ये यथा देवान् देवा अपि तथैव तान् । छायेव कर्मसचिवा: साधवो दीनवत्सला: ॥ ६ ॥
যেনে লোক দেৱতাসকলক ভজে, দেৱতাসকলেও তেনেদৰে প্ৰতিদান দিয়ে। দেৱতাসকল কৰ্মৰ সহচৰ—ছাঁয়াৰ দৰে; কিন্তু সাধুসকল দীন-পতিতৰ প্ৰতি সত্যই দয়ালু।
Verse 7
ब्रह्मंस्तथापि पृच्छामो धर्मान् भागवतांस्तव । यान् श्रुत्वा श्रद्धया मर्त्यो मुच्यते सर्वतोभयात् ॥ ७ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ, আপোনাৰ দৰ্শনমাত্ৰেই মই তৃপ্ত; তথাপি আপোনাৰ ভাগৱত ধৰ্মসমূহ বিষয়ে সুধিছোঁ। যিবোৰ শ্ৰদ্ধাৰে শুনিলে মর্ত্য সকলো ধৰণৰ ভয়ৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 8
अहं किल पुरानन्तं प्रजार्थो भुवि मुक्तिदम् । अपूजयं न मोक्षाय मोहितो देवमायया ॥ ८ ॥
পূৰ্বজন্মত এই পৃথিৱীত মই সন্তান লাভৰ কামনাৰে মুক্তিদাতা পৰমেশ্বৰ অনন্তক পূজা কৰিছিলোঁ; কিন্তু মোক্ষৰ বাবে নহয়। সেয়ে প্ৰভুৰ মায়াত মই মোহিত হৈছিলোঁ।
Verse 9
यथा विचित्रव्यसनाद् भवद्भिर्विश्वतोभयात् । मुच्येम ह्यञ्जसैवाद्धा तथा न: शाधि सुव्रत ॥ ९ ॥
হে সুব্ৰত প্ৰভু, অনুগ্ৰহ কৰি মোক স্পষ্ট উপদেশ দিয়ক, যাতে আপোনাৰ কৃপাৰে নানাবিধ বিপদেৰে ভৰা আৰু সদায় ভয়ত বেঁধি ৰখা এই সংসাৰবন্ধনৰ পৰা মই সহজে মুক্ত হ’ব পাৰোঁ।
Verse 10
श्रीशुक उवाच राजन्नेवं कृतप्रश्नो वसुदेवेन धीमता । प्रीतस्तमाह देवर्षिर्हरे: संस्मारितो गुणै: ॥ १० ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—হে ৰাজন, অতি বুদ্ধিমান বসুদেৱৰ এনে প্ৰশ্নত দেবর্ষি নাৰদ প্ৰসন্ন হ’ল। সেয়া হৰিৰ অতীন্দ্ৰিয় গুণ স্মৰণ কৰাই দিলে, আৰু নাৰদে বসুদেৱক এইদৰে উত্তৰ দিলে।
Verse 11
श्रीनारद उवाच सम्यगेतद् व्यवसितं भवता सात्वतर्षभ । यत् पृच्छसे भागवतान् धर्मांस्त्वं विश्वभावनान् ॥ ११ ॥
শ্ৰী নাৰদ ক’লে—হে সাত্বতশ্ৰেষ্ঠ, তুমি একেবাৰে ঠিককৈ স্থিৰ কৰিছা; কিয়নো তুমি ভগৱানৰ প্ৰতি জীৱৰ চিৰন্তন কৰ্তব্য—ভাগৱতধৰ্ম—বিষয়ে সুধিছা। এই ভক্তিধৰ্ম ইমান শক্তিশালী যে সমগ্ৰ বিশ্ব শুদ্ধ কৰিব পাৰে।
Verse 12
श्रुतोऽनुपठितो ध्यात आदृतो वानुमोदित: । सद्य: पुनाति सद्धर्मो देव विश्वद्रुहोऽपि हि ॥ १२ ॥
ভগৱানৰ প্ৰতি শুদ্ধ ভক্তিসেৱাৰ এই সদ্ধৰ্ম ইমান পবিত্ৰ যে কেৱল ইয়াৰ কথা শুনিলে, ইয়াৰ মহিমা কীৰ্তন কৰিলে, ইয়াত ধ্যান কৰিলে, আদৰেৰে বিশ্বাসসহ গ্ৰহণ কৰিলে বা আনৰ ভক্তিসেৱাৰ প্ৰশংসা কৰিলে—দেৱদ্বেষী আৰু সৰ্বজীৱদ্বেষী লোকো তৎক্ষণাৎ শুদ্ধ হয়।
Verse 13
त्वया परमकल्याण: पुण्यश्रवणकीर्तन: । स्मारितो भगवानद्य देवो नारायणो मम ॥ १३ ॥
আজি আপুনি মোক পৰমকল্যাণময় মোৰ প্ৰভু, ভগৱান নাৰায়ণক স্মৰণ কৰাই দিলে। যাঁৰ পুণ্য শ্ৰৱণ‑কীৰ্তনে মানুহ সম্পূৰ্ণ পৱিত্ৰ হয়।
Verse 14
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । आर्षभाणां च संवादं विदेहस्य महात्मन: ॥ १४ ॥
ইয়াতো প্ৰভুৰ ভক্তিসেৱা ব্যাখ্যা কৰিবলৈ ঋষিসকলে এক প্ৰাচীন ইতিহাস উদাহৰণ দিয়ে—মহাত্মা বিদেহ ৰজা আৰু ঋষভপুত্ৰসকলৰ সংলাপ।
Verse 15
प्रियव्रतो नाम सुतो मनो: स्वायम्भुवस्य य: । तस्याग्नीध्रस्ततो नाभिऋर्षभस्तत्सुत: स्मृत: ॥ १५ ॥
স্বায়ম্ভুৱ মনুৰ পুত্ৰৰ নাম আছিল প্ৰিয়ব্ৰত। প্ৰিয়ব্ৰতৰ পুত্ৰসকলৰ মাজত অগ্নীধ্ৰ; অগ্নীধ্ৰৰ পৰা নাভি জন্মিল, আৰু নাভিৰ পুত্ৰ ঋষভদেৱ বুলি খ্যাত।
Verse 16
तमाहुर्वासुदेवांशं मोक्षधर्मविवक्षया । अवतीर्णं सुतशतं तस्यासीद् ब्रह्मपारगम् ॥ १६ ॥
শ্ৰী ঋষভদেৱক বাসুদেৱৰ অংশ বুলি মানা হয়। মোক্ষলৈ নিবলৈ সক্ষম ধৰ্মৰ উপদেশ দিবলৈ তেওঁ অৱতীৰ্ণ হৈছিল। তেওঁৰ এশজন পুত্ৰ আছিল, সকলেই বৈদিক জ্ঞানত পৰিপূৰ্ণ।
Verse 17
तेषां वै भरतो ज्येष्ठो नारायणपरायण: । विख्यातं वर्षमेतद् यन्नाम्ना भारतमद्भुतम् ॥ १७ ॥
সেই এশজন পুত্ৰৰ মাজত জ্যেষ্ঠ ভৰত নাৰায়ণপৰায়ণ আছিল। ভৰতৰ খ্যাতিৰ বাবেই এই ভূমি আশ্চৰ্যভাৱে ‘ভাৰতবৰ্ষ’ নামে প্ৰসিদ্ধ হৈছে।
Verse 18
स भुक्तभोगां त्यक्त्वेमां निर्गतस्तपसा हरिम् । उपासीनस्तत्पदवीं लेभे वै जन्मभिस्त्रिभि: ॥ १८ ॥
ৰাজা ভৰত ভোগবোৰ ক্ষণস্থায়ী আৰু নিৰর্থক বুলি জানি সংসাৰ ত্যাগ কৰিলে। যুৱতী পত্নী আৰু পৰিয়াল এৰি কঠোৰ তপস্যাৰে শ্ৰীহৰিৰ উপাসনা কৰি তিনিটা জন্মৰ পাছত ভগৱদ্ধাম লাভ কৰিলে।
Verse 19
तेषां नव नवद्वीपपतयोऽस्य समन्तत: । कर्मतन्त्रप्रणेतार एकाशीतिर्द्विजातय: ॥ १९ ॥
অৱশিষ্ট নটা পুত্ৰ ভাৰতবৰ্ষৰ নৱদ্বীপৰ অধিপতি হ’ল আৰু সৰ্বত্ৰ পূৰ্ণ সার্বভৌমত্ব চলালে। একাশি পুত্ৰ দ্বিজ ব্ৰাহ্মণ হৈ কৰ্মকাণ্ড-ভিত্তিক বৈদিক যজ্ঞপথ প্ৰৱৰ্তনত সহায় কৰিলে।
Verse 20
नवाभवन् महाभागा मुनयो ह्यर्थशंसिन: । श्रमणा वातरसना आत्मविद्याविशारदा: ॥ २० ॥ कविर्हविरन्तरीक्ष: प्रबुद्ध: पिप्पलायन: । आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमस: करभाजन: ॥ २१ ॥
অৱশিষ্ট নটা পুত্ৰ মহাভাগ্যবান মুনি আছিল—পৰমাৰ্থ প্ৰচাৰক, শ্ৰমণ, দিগম্বৰ আৰু আত্মবিদ্যাত বিশাৰদ। তেওঁলোকৰ নাম: কবি, হবি, অন্তৰীক্ষ, প্ৰবুদ্ধ, পিপ্পলায়ন, আবিৰ্হোত্ৰ, দ্ৰুমিল, চমস আৰু কৰভাজন।
Verse 21
नवाभवन् महाभागा मुनयो ह्यर्थशंसिन: । श्रमणा वातरसना आत्मविद्याविशारदा: ॥ २० ॥ कविर्हविरन्तरीक्ष: प्रबुद्ध: पिप्पलायन: । आविर्होत्रोऽथ द्रुमिलश्चमस: करभाजन: ॥ २१ ॥
অৱশিষ্ট নটা পুত্ৰ মহাভাগ্যবান মুনি আছিল—পৰমাৰ্থ প্ৰচাৰক, শ্ৰমণ, দিগম্বৰ আৰু আত্মবিদ্যাত বিশাৰদ। তেওঁলোকৰ নাম: কবি, হবি, অন্তৰীক্ষ, প্ৰবুদ্ধ, পিপ্পলায়ন, আবিৰ্হোত্ৰ, দ্ৰুমিল, চমস আৰু কৰভাজন।
Verse 22
त एते भगवद्रूपं विश्वं सदसदात्मकम् । आत्मनोऽव्यतिरेकेण पश्यन्तो व्यचरन् महीम् ॥ २२ ॥
সেই ঋষিসকলে স্থূল-সূক্ষ্ম, সৎ-অসৎ স্বৰূপ সমগ্ৰ বিশ্বক ভগৱানৰ ৰূপ বুলি দেখি, তাক আত্মাৰ পৰা অভিন্ন বুলি জানি পৃথিৱীত বিচৰণ কৰিছিল।
Verse 23
अव्याहतेष्टगतय: सुरसिद्धसाध्य- गन्धर्वयक्षनरकिन्नरनागलोकान् । मुक्ताश्चरन्ति मुनिचारणभूतनाथ- विद्याधरद्विजगवां भुवनानि कामम् ॥ २३ ॥
সেই নৱ যোগেন্দ্ৰসকল মুক্তাত্মা; তেওঁলোকৰ ইচ্ছিত গতি কোনো লৌকিক শক্তিয়ে ৰোধ কৰিব নোৱাৰে। তেওঁলোকে দেব, সিদ্ধ, সাধ্য, গন্ধৰ্ব, যক্ষ, মানুহ, কিন্নৰ আৰু নাগলোক, লগতে মুনি, চাৰণ, ভূতনাথ (শিৱগণ), বিদ্যাধৰ, ব্ৰাহ্মণ আৰু গোৰ লোকসমূহত ইচ্ছামতে বিচৰণ কৰে।
Verse 24
त एकदा निमे: सत्रमुपजग्मुर्यदृच्छया । वितायमानमृषिभिरजनाभे महात्मन: ॥ २४ ॥
এবাৰ তেওঁলোক যদৃচ্ছাভাৱে অজনাভে (পৃথিৱীৰ পূৰ্ব নাম) মহাত্মা মহাৰাজ নিমিৰ সত্রযজ্ঞস্থলত উপস্থিত হ’ল; সেই যজ্ঞ উচ্চ ঋষিসকলৰ নিৰ্দেশনাত চলি আছিল।
Verse 25
तान् दृष्ट्वा सूर्यसङ्काशान् महाभागवतान् नृप । यजमानोऽग्नयो विप्रा: सर्व एवोपतस्थिरे ॥ २५ ॥
হে নৃপ, সূৰ্যসম দীপ্তিমান সেই মহাভাগৱতসকলক দেখি যজমান, ব্ৰাহ্মণসকল আৰু যজ্ঞাগ্নিসকলো—সকলোয়ে আদৰে উঠি দণ্ডায়মান হৈ উপস্থিৰ হ’ল।
Verse 26
विदेहस्तानभिप्रेत्य नारायणपरायणान् । प्रीत: सम्पूजयां चक्रे आसनस्थान् यथार्हत: ॥ २६ ॥
বিদেহৰাজ (নিমি) বুজিলে যে সেই নৱ ঋষি নাৰায়ণ-পরায়ণ মহাভক্ত। তেওঁলোকৰ শুভ আগমনত আনন্দিত হৈ তেওঁ যথোচিত আসন দিলে আৰু ভগৱানক পূজাৰ দৰে বিধিপূৰ্বক সন্মানসহ পূজা কৰিলে।
Verse 27
तान् रोचमानान् स्वरुचा ब्रह्मपुत्रोपमान् नव । पप्रच्छ परमप्रीत: प्रश्रयावनतो नृप: ॥ २७ ॥
সেই নৱ মহাত্মাসকল নিজস্ব দীপ্তিত উজ্জ্বল হৈ ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ চাৰি কুমাৰৰ সমান যেন লাগিছিল। পৰমানন্দে অভিভূত ৰজাই বিনয়ে মস্তক নত কৰি তেওঁলোকক প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 28
श्रीविदेह उवाच मन्ये भगवत: साक्षात् पार्षदान् वो मधुद्विष: । विष्णोर्भूतानि लोकानां पावनाय चरन्ति हि ॥ २८ ॥
শ্ৰীবিদেহে ক’লে—মই ভাবোঁ তোমালোক মধুদ্বিষ ভগৱানৰ সাক্ষাৎ পাৰ্ষদ। বিষ্ণুৰ শুদ্ধ ভক্তসকলে স্বাৰ্থৰ বাবে নহয়, লোকজীৱক পাৱন কৰিবলৈ জগতত বিচৰণ কৰে।
Verse 29
दुर्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षणभङ्गुर: । तत्रापि दुर्लभं मन्ये वैकुण्ठप्रियदर्शनम् ॥ २९ ॥
দেহধাৰীসকলৰ বাবে মানৱদেহ অতি দুষ্প্ৰাপ্য আৰু ক্ষণভংগুৰ। তথাপি মোৰ মতে বৈকুণ্ঠনাথৰ প্ৰিয় শুদ্ধ ভক্তসকলৰ দৰ্শন-সঙ্গ আৰু অধিক দুষ্প্ৰাপ্য।
Verse 30
अत आत्यन्तिकं क्षेमं पृच्छामो भवतोऽनघा: । संसारेऽस्मिन् क्षणार्धोऽपि सत्सङ्ग: शेवधिर्नृणाम् ॥ ३० ॥
সেয়েহে, হে নিষ্পাপ মহাত্মাসকল, মই তোমালোকক পৰম মঙ্গল কি সেয়া সুধিছোঁ। কিয়নো জন্ম-মৃত্যুৰ এই সংসাৰত সৎসঙ্গ অর্ধক্ষণো মানুহৰ বাবে অমূল্য ধন।
Verse 31
धर्मान् भागवतान् ब्रूत यदि न: श्रुतये क्षमम् । यै: प्रसन्न: प्रपन्नाय दास्यत्यात्मानमप्यज: ॥ ३१ ॥
যদি আপোনালোকৰ মতে মই শুনিবলৈ যোগ্য হওঁ, তেন্তে দয়া কৰি ভাগৱত-ধৰ্ম—ভগৱানৰ ভক্তিসেৱাৰ পথ—কওক। যাৰ দ্বাৰা প্ৰসন্ন হৈ অজ ভগৱানে শৰণাগতক নিজৰ আত্মাও দান কৰে।
Verse 32
श्रीनारद उवाच एवं ते निमिना पृष्टा वसुदेव महत्तमा: । प्रतिपूज्याब्रुवन् प्रीत्या ससदस्यर्त्विजं नृपम् ॥ ३२ ॥
শ্ৰী নাৰদে ক’লে—হে বসুদেৱ, মহাৰাজ নিমিয়ে এইদৰে নৱ যোগেন্দ্ৰক ভক্তিসেৱা বিষয়ে সুধিলে, তেতিয়া সেই মহাত্মাসকলে ৰজাৰ প্ৰশ্নক আদৰে সন্মান কৰি, যজ্ঞসভাৰ সদস্য আৰু ঋত্বিজসকলৰ সন্মুখত স্নেহেৰে ক’লে।
Verse 33
श्रीकविरुवाच मन्येऽकुतश्चिद्भयमच्युतस्य पादाम्बुजोपासनमत्र नित्यम् । उद्विग्नबुद्धेरसदात्मभावाद् विश्वात्मना यत्र निवर्तते भी: ॥ ३३ ॥
শ্ৰী কবিয়ে ক’লে—অসৎ দেহ-অভিমানত যাৰ বুদ্ধি সদায় উদ্বিগ্ন, সি অচ্যুত প্ৰভুৰ পদপদ্মৰ নিত্য উপাসনাৰে হে প্ৰকৃত নিৰ্ভয়তা লাভ কৰে; বিশ্বাত্মা ভগৱানৰ ভক্তিত সকলো ভয় সম্পূৰ্ণ নিবৃত্ত হয়।
Verse 34
ये वै भगवता प्रोक्ता उपाया ह्यात्मलब्धये । अञ्ज: पुंसामविदुषां विद्धि भागवतान् हि तान् ॥ ३४ ॥
আত্মলাভৰ বাবে ভগৱানে যি উপায় ক’লে, সেয়াই ভাগৱত-ধৰ্ম বুলি জানিবা; অজ্ঞ লোকেও তাক আশ্ৰয় কৰিলে সহজে পৰমেশ্বৰক জানিব পাৰে।
Verse 35
यानास्थाय नरो राजन् न प्रमाद्येत कर्हिचित् । धावन् निमील्य वा नेत्रे न स्खलेन्न पतेदिह ॥ ३५ ॥
হে ৰাজন, যি নৰ এই ভক্তিমাৰ্গ আশ্ৰয় কৰে, সি এই জগতৰ পথত কেতিয়াও ভুল নকৰে; চকু মুদি দৌৰিলেও সি নাথোকৰ খায়, নাপৰে।
Verse 36
कायेन वाचा मनसेन्द्रियैर्वा बुद्ध्यात्मना वानुसृतस्वभावात् । करोति यद् यत् सकलं परस्मै नारायणायेति समर्पयेत्तत् ॥ ३६ ॥
বন্ধ অৱস্থাত লাভ কৰা স্বভাৱ অনুসাৰে দেহ, বাক্য, মন, ইন্দ্ৰিয়, বুদ্ধি বা শুদ্ধ চেতনাৰে যি যি কৰে, সেয়া ‘এইটো নাৰায়ণ প্ৰভুৰ প্ৰীতিৰ বাবে’ বুলি ভাবি পৰমেশ্বৰলৈ সমৰ্পণ কৰিব লাগে।
Verse 37
भयं द्वितीयाभिनिवेशत: स्या- दीशादपेतस्य विपर्ययोऽस्मृति: । तन्माययातो बुध आभजेत्तं भक्त्यैकयेशं गुरुदेवतात्मा ॥ ३७ ॥
দ্বিতীয়ত আসক্তিৰ পৰা ভয় জন্মে; ঈশ্বৰ পৰা আঁতৰি যোৱা জীৱৰ বিপৰ্যয় আৰু বিস্মৃতি হয়—এই সকলো তেওঁৰ মায়াশক্তিৰ ফল। সেয়ে বুদ্ধিমান লোকে সদ্গুৰুৰ পথপ্ৰদৰ্শনত, গুৰুক আৰাধ্য দেৱতা আৰু প্ৰাণ-আত্মা বুলি মানি, একনিষ্ঠ ভক্তিৰে একেশ্বৰক ভজনা কৰিব লাগে।
Verse 38
अविद्यमानोऽप्यवभाति हि द्वयो ध्यातुर्धिया स्वप्नमनोरथौ यथा । तत् कर्मसङ्कल्पविकल्पकं मनो बुधो निरुन्ध्यादभयं तत: स्यात् ॥ ३८ ॥
যদিও দ্বৈততা পৰমাৰ্থত নাই, তথাপি ধ্যাতা-বুদ্ধিৰ প্ৰভাৱত ই স্বপ্ন আৰু মনোৰথৰ দৰে প্ৰকাশ পায়। কৰ্মৰ সংকল্প‑বিকল্প কৰা মনক জ্ঞানী জনে সংযত কৰক; তেতিয়া অভয় লাভ হয়।
Verse 39
शृण्वन् सुभद्राणि रथाङ्गपाणे- र्जन्मानि कर्माणि च यानि लोके । गीतानि नामानि तदर्थकानि गायन् विलज्जो विचरेदसङ्ग: ॥ ३९ ॥
ৰথচক্রধাৰী প্ৰভুৰ মঙ্গলময় জন্ম আৰু কৰ্মসমূহ শ্ৰৱণ কৰি, তাৰ অৰ্থবহ পবিত্ৰ নামসমূহ কীৰ্তন কৰি, আসক্তি ত্যাগ কৰি জ্ঞানী জন লজ্জাহীনভাৱে অসঙ্গ হৈ বিচৰণ কৰক।
Verse 40
एवंव्रत: स्वप्रियनामकीर्त्या जातानुरागो द्रुतचित्त उच्चै: । हसत्यथो रोदिति रौति गाय- त्युन्मादवन्नृत्यति लोकबाह्य: ॥ ४० ॥
এনেদৰে ব্ৰতত স্থিৰ ভক্তে নিজৰ প্ৰিয় নাম-কীৰ্তনে প্ৰেমানুৰাগ লাভ কৰি হৃদয় দ্ৰৱীভূত হলে উচ্চস্বৰে কেতিয়াবা হাঁহে, কেতিয়াবা কান্দে, কেতিয়াবা চিঞৰে; কেতিয়াবা গায় আৰু উন্মাদৰ দৰে নাচে, লোকমতক অগ্ৰাহ্য কৰি।
Verse 41
खं वायुमग्निं सलिलं महीं च ज्योतींषि सत्त्वानि दिशो द्रुमादीन् । सरित्समुद्रांश्च हरे: शरीरं यत् किंच भूतं प्रणमेदनन्य: ॥ ४१ ॥
ভক্তে কৃষ্ণৰ পৰা পৃথক একো নেদেখিব। আকাশ, বায়ু, অগ্নি, জল, পৃথিৱী, সূৰ্যাদি জ্যোতি, সকলো জীৱ, দিশা, বৃক্ষ‑লতা, নদী আৰু সমুদ্ৰ—যি কিছু আছে, সকলোকে হৰিৰ দেহ বুলি জানি অনন্যভাৱে প্ৰণাম কৰিব।
Verse 42
भक्ति: परेशानुभवो विरक्ति- रन्यत्र चैष त्रिक एककाल: । प्रपद्यमानस्य यथाश्नत: स्यु- स्तुष्टि: पुष्टि: क्षुदपायोऽनुघासम् ॥ ४२ ॥
পৰম পুৰুষৰ শৰণ লোৱা জনৰ বাবে ভক্তি, ভগৱানৰ প্ৰত্যক্ষ অনুভৱ আৰু অন্য বিষয়ৰ পৰা বৈৰাগ্য—এই তিনিও একেলগে ঘটে; যেনেকৈ আহাৰ কৰোঁতে প্ৰতিটো গ্ৰাসৰ সৈতে তৃপ্তি, পুষ্টি আৰু ক্ষুধা-নাশ একসাথে বৃদ্ধি পায়।
Verse 43
इत्यच्युताङ्घ्रि भजतोऽनुवृत्त्या भक्तिर्विरक्तिर्भगवत्प्रबोध: । भवन्ति वै भागवतस्य राजं- स्तत: परां शान्तिमुपैति साक्षात् ॥ ४३ ॥
হে ৰাজন, যি ভক্ত অচ্যুত ভগৱানৰ পদপদ্মত নিৰন্তৰ প্ৰচেষ্টাৰে ভজন কৰে, তাত অচল ভক্তি, বৈৰাগ্য আৰু ভগৱৎ-প্ৰবোধ জন্মে; এইদৰে সেই ভাগৱত ভক্তে সাক্ষাৎ পৰম শান্তি লাভ কৰে।
Verse 44
श्रीराजोवाच अथ भागवतं ब्रूत यद्धर्मो यादृशो नृणाम् । यथा चरति यद् ब्रूते यैर्लिङ्गैर्भगवत्प्रिय: ॥ ४४ ॥
শ্ৰীৰাজাই ক’লে—এতিয়া ভাগৱত ভক্তৰ বিষয়ে কওক: মানুহৰ মাজত তেওঁৰ ধৰ্ম কেনেকুৱা, তেওঁ কেনেকৈ আচৰণ কৰে, কেনেকৈ কথা কয়, আৰু কোন কোন লক্ষণে তেওঁ ভগৱানৰ প্ৰিয় হয়—বিস্তাৰে বৰ্ণনা কৰক।
Verse 45
श्रीहविरुवाच सर्वभूतेषु य: पश्येद् भगवद्भावमात्मन: । भूतानि भगवत्यात्मन्येष भागवतोत्तम: ॥ ४५ ॥
শ্ৰী হৱিয়ে ক’লে—যি নিজৰ আত্মাৰ দ্বাৰা সকলো জীৱত ভগৱদ্ভাৱ দেখে আৰু সকলো সত্তাক ভগৱানত নিত্য স্থিত বুলি জানে, সেয়াই উত্তম ভাগৱত ভক্ত।
Verse 46
ईश्वरे तदधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च । प्रेममैत्रीकृपोपेक्षा य: करोति स मध्यम: ॥ ४६ ॥
যি ঈশ্বৰত প্ৰেম কৰে, তেওঁৰ ভক্তসকলৰ সৈতে মৈত্ৰী ৰাখে, নিৰ্দোষ অজ্ঞ লোকৰ প্ৰতি কৃপা কৰে আৰু দ্বেষীসকলক উপেক্ষা কৰে—সেয়াই মধ্যম ভক্ত।
Verse 47
अर्चायामेव हरये पूजां य: श्रद्धयेहते । न तद्भक्तेषु चान्येषु स भक्त: प्राकृत: स्मृत: ॥ ४७ ॥
যি শ্ৰদ্ধাৰে কেৱল মন্দিৰৰ অর্চা-মূৰ্তি হৰিৰ পূজা কৰে, কিন্তু ভগৱানৰ ভক্তসকল আৰু আন লোকৰ প্ৰতি যথোচিত আচৰণ নকৰে—সেয়া প্ৰাকৃত (নিম্ন) ভক্ত বুলি গণ্য।
Verse 48
गृहीत्वापीन्द्रियैरर्थान्यो न द्वेष्टि न हृष्यति । विष्णोर्मायामिदं पश्यन्स वै भागवतोत्तम: ॥ ४८ ॥
ইন্দ্ৰিয়ৰে বিষয় গ্ৰহণ কৰিও যি ন দ্বেষ কৰে ন হৰ্ষিত হয়, আৰু এই সমগ্ৰ জগতক শ্ৰীবিষ্ণুৰ মায়াশক্তি বুলি দেখে—সেই পৰম ভাগৱত।
Verse 49
देहेन्द्रियप्राणमनोधियां यो जन्माप्ययक्षुद्भयतर्षकृच्छ्रै: । संसारधर्मैरविमुह्यमान: स्मृत्या हरेर्भागवतप्रधान: ॥ ४९ ॥
দেহ, ইন্দ্ৰিয়, প্ৰাণ, মন আৰু বুদ্ধি—জন্ম-ক্ষয়, ক্ষুধা-তৃষ্ণা আৰু ক্লেশযুক্ত সংসাৰধৰ্মত থাকিলেও যি মোহিত নহয়, আৰু হৰিৰ চৰণ স্মৰণেৰে তাতো পৰা নিৰ্লিপ্ত থাকে—সেই ভাগৱত-প্ৰধান।
Verse 50
न कामकर्मबीजानां यस्य चेतसि सम्भव: । वासुदेवैकनिलय: स वै भागवतोत्तम: ॥ ५० ॥
যাৰ চিত্তত কাম আৰু কৰ্মৰ বীজ উদয় নহয়, যি একান্তে কেৱল বাসুদেৱত আশ্ৰয় লয়—সেই ভাগৱতোত্তম।
Verse 51
न यस्य जन्मकर्मभ्यां न वर्णाश्रमजातिभि: । सज्जतेऽस्मिन्नहंभावो देहे वै स हरे: प्रिय: ॥ ५१ ॥
যাৰ ‘মই’ ভাব জন্ম-কর্ম বা বৰ্ণাশ্ৰম-জাতিৰ বাবে এই দেহত আসক্ত নহয়—সেই হৰিৰ অতি প্ৰিয় সেৱক।
Verse 52
न यस्य स्व: पर इति वित्तेष्वात्मनि वा भिदा । सर्वभूतसम: शान्त: स वै भागवतोत्तम: ॥ ५२ ॥
যাৰ বাবে ধন-সম্পদত বা ‘মোৰ-তাৰ’ ভাৱত কোনো ভেদ নাই—‘এইটো মোৰ, সেইটো তাৰ’ বুলি নাভাবে; যি সকলো জীৱৰ প্ৰতি সমদৰ্শী আৰু শান্ত—সেই ভাগৱতোত্তম।
Verse 53
त्रिभुवनविभवहेतवेऽप्यकुण्ठ- स्मृतिरजितात्मसुरादिभिर्विमृग्यात् । न चलति भगवत्पदारविन्दा- ल्लवनिमिषार्धमपि य: स वैष्णवाग्य्र: ॥ ५३ ॥
ত্ৰিভুৱনৰ ঐশ্বৰ্য লাভ হ’লেও যাৰ স্মৃতি কেতিয়াও ম্লান নহয়, আৰু যাৰ পদপদ্ম ব্রহ্মা-ৰুদ্ৰ আদি দেবতাইও অন্বেষণ কৰে—যি ভক্ত ভগৱানৰ পদপদ্মৰ পৰা এক নিমিষ, আধা নিমিষো আঁতৰি নাযায়, সেয়াই শ্ৰেষ্ঠ বৈষ্ণৱ।
Verse 54
भगवत उरुविक्रमाङ्घ्रिशाखा- नखमणिचन्द्रिकया निरस्ततापे । हृदि कथमुपसीदतां पुन: स प्रभवति चन्द्र इवोदितेऽर्कताप: ॥ ५४ ॥
ভগৱানৰ মহাবিক্ৰমী পদশাখাৰ নখ-মণিৰ চন্দ্ৰিকাৰ শীতল প্ৰভাৰে যাৰ হৃদয়তাপ দূৰ হৈছে, তাৰ অন্তৰত দুখৰ অগ্নি পুনৰ কেনেকৈ জ্বলিব? যেনে চন্দ্ৰ উদয় হ’লে সূৰ্যতাপ শমে।
Verse 55
विसृजति हृदयं न यस्य साक्षा- द्धरिरवशाभिहितोऽप्यघौघनाश: । प्रणयरसनया धृताङ्घ्रिपद्म: स भवति भागवतप्रधान उक्त: ॥ ५५ ॥
যি হৰি—যি পাপসমূহৰ সৰ্বনাশকাৰী—অজান্তে বা অনিচ্ছায় নাম উচ্চাৰিত হ’লেও ভক্তৰ হৃদয় ত্যাগ নকৰে; আৰু যি প্ৰেমৰসৰ ৰজ্জুৰে ভগৱানৰ পদপদ্ম ধৰি ৰাখে, সেয়াই ‘ভাগৱত-প্ৰধান’ বুলি কোৱা হয়।
Frequently Asked Questions
Because conditioned life is threatened by death at every step, and only service to Mukunda—worshiped even by liberated souls—removes existential fear. Vasudeva’s question models bhakti as the highest prayojana: to learn the Lord-pleasing dharma that grants abhaya and release from saṁsāra.
They are Kavi, Havir, Antarīkṣa, Prabuddha, Pippalāyana, Āvirhotra, Drumila, Camasa, and Karabhājana—renounced sons of Ṛṣabhadeva. Their importance is that they function as authoritative transmitters of realized bhakti-jñāna, teaching Nimi the essence of bhāgavata-dharma and the marks of devotees.
Fear arises when the jīva misidentifies with the body and perceives a world separate from Kṛṣṇa due to absorption in the Lord’s external potency (māyā). Turning away from the Lord causes forgetfulness of one’s servant-identity; thus the remedy is unflinching devotion under guru guidance and disciplined mind-control that restores Kṛṣṇa-centered vision.
Bhāgavata-dharma is devotional service prescribed by the Supreme Lord Himself—accessible even to the ignorant—centered on offering all actions to Nārāyaṇa and practicing śravaṇa-kīrtana. It is called the Lord’s process because it is divinely authorized and unfailing: one who adopts it does not stumble spiritually, even amid worldly complexity.
Havir outlines: (1) uttama-bhakta, who sees Kṛṣṇa within everything and everything within Kṛṣṇa; (2) madhyama-adhikārī, who loves the Lord, befriends devotees, shows mercy to the innocent, and avoids the envious; and (3) prākṛta-bhakta, who worships the Deity but lacks proper behavior toward devotees and others.