Adhyaya 19
Chapter 19
এই অধ্যায়ত শ্ৰীকৃষ্ণে উদ্ধৱক আধ্যাত্মিক জ্ঞানৰ পৰিপক্বতা বুজাই দিয়ে। আত্মা দেহৰ পৰা পৃথক, ত্ৰিগুণাতীত আৰু সাক্ষী—এই নিশ্চিত বোধেৰে বিবেক, ইন্দ্ৰিয়-নিগ্ৰহ, সমদৃষ্টি আৰু অনাসক্তি ধাৰণ কৰিবলৈ উপদেশ দিয়ে। সৎসংগ, শাস্ত্ৰশ্ৰৱণ, ধ্যান আৰু ভক্তিযুক্ত কৰ্মে চিত্ত শুদ্ধ হয়; জ্ঞান দৃঢ় হয় আৰু ভগৱদ্ভক্তিসহ মুক্তি সহজলভ্য হয়।
Shlokas
Verse 1
श्री-भगवान् उवाच यो विद्या-श्रुत-सम्पन्नः आत्मवान् नानुमानिकः । मया-मात्रम् इदं ज्ञात्वा ज्ञानं च मयि सन्न्यसेत् ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—যি বিদ্যা আৰু শ্ৰুতি-সম্পন্ন, আত্মসংযমী আৰু কল্পনামূলক অনুমানত আসক্ত নহয়, সি এই জগত কেৱল মোৰ দ্বাৰাই ধৃত বুলি জানি, নিজৰ জ্ঞানো মোৰ ওচৰত সমৰ্পণ কৰক।
Verse 2
ज्ञानिनस् त्व् अहम् एवेष्टः स्वार्थो हेतुश् च सम्मतः । स्वर्गश् चैवापवर्गश् च नान्यो 'र्थो मद्-ऋते प्रियः ॥
জ্ঞানীৰ বাবে মই একাই প্ৰিয়—মইহে তেওঁলোকৰ সত্য স্বাৰ্থ আৰু পৰম উদ্দেশ্য। স্বৰ্গ আৰু মোক্ষ দুয়ো মোৰ ভিতৰতে; হে প্ৰিয়, মোৰ বাহিৰে আন কোনো প্ৰকৃত লক্ষ্য নাই।
Verse 3
ज्ञान-विज्ञान-संसिद्धाः पदं श्रेष्ठं विदुर्मम । ज्ञानी प्रियतमो 'तो मे ज्ञानेनासौ बिभर्ति माम् ॥
জ্ঞান আৰু বিজ্ঞানত সিদ্ধসকলে মোৰ শ্ৰেষ্ঠ পদ জানে। সেয়ে জ্ঞানী মোৰ অতি প্ৰিয়, কিয়নো সি জ্ঞানৰ দ্বাৰা মোক নিজৰ অন্তৰত ধাৰণ কৰে।
Verse 4
तपस् तीर्थं जपो दानं पवित्राणीतराणि च । नालं कुर्वन्ति तां सिद्धिं या ज्ञान-कलया कृता ॥
তপস্যা, তীৰ্থযাত্ৰা, জপ, দান আৰু আন শুদ্ধিকৰ সাধনাও একাই সেই সিদ্ধি দিব নোৱাৰে, যি সত্য জ্ঞানৰ সৰু অংশেৰেো লাভ হয়।
Verse 5
तस्माज् ज्ञानेन सहितं ज्ञात्वा स्वात्मानम् उद्धव । ज्ञान-विज्ञान-सम्पन्नो भज मां भक्ति-भावतः ॥
সেয়ে হে উদ্ধৱ, জ্ঞানসহ নিজৰ সত্য আত্মাস্বৰূপ বুজি, জ্ঞান-বিজ্ঞানসম্পন্ন হৈ, ভক্তিভাৱে মোক ভজ।
Verse 6
ज्ञान-विज्ञान-यज्ञेन माम् इष्ट्वात्मानम् आत्मनि । सर्व-यज्ञ-पतिं मां वै संसिद्धिं मुनयो 'गमन् ॥
জ্ঞান-বিজ্ঞান-যজ্ঞেৰে, আত্মাৰ ভিতৰত পৰমাত্মা ৰূপে মোক পূজা কৰি, সকলো যজ্ঞৰ পতি মই বুলিই জানি মুনিসকলে সিদ্ধি লাভ কৰিলে।
Verse 7
त्वय्युद्धवाश्रयति यस्त्रिविधो विकारो मायान्तरापतति नाद्यपवर्गयोर्वयत् । जन्मादयोऽस्य यदमी तव तस्य किं स्युर् आद्यन्तयोऱ्यदसतोऽस्ति तदेव मध्ये ॥
হে উদ্ধৱ, সৃষ্টি-স্থিতি-প্ৰলয়ৰূপ ত্ৰিবিধ বিকাৰ তোমাতেই আশ্ৰয় লয়। আদি আৰু অন্তৰ মাজত থকা মায়া, বন্ধন আৰু মোক্ষ—দুয়োটাৰো অতীত তোমাক স্পৰ্শ নকৰে। জগতত দেখা জন্মাদি পৰিবর্তনবোৰ সেই মায়াৰেই—তোমাৰ বাবে তাৰ কি অৰ্থ? যি অসৎ, সি নিজৰ আদি-অন্তৰ মাজতেই মাথোঁ প্ৰকাশ পায়।
Verse 8
श्री-उद्धव उवाच ज्ञानं विशुद्धं विपुलं यथैतद् वैराग्य-विज्ञान-युतं पुराणम् । आख्याहि विश्वेश्वर विश्व-मूर्ते त्वद्-भक्ति-योगं च महद्-विमृग्यम् ॥
শ্ৰী উদ্ধৱে ক’লে: হে বিশ্বেশ্বৰ, হে বিশ্ব-মূৰ্তে! এই পুৰাণৰ বিপুল আৰু পৰম বিশুদ্ধ জ্ঞান—বৈৰাগ্য-বিজ্ঞানযুক্ত—মোক বৰ্ণনা কৰা; লগতে মহাত্মাসকলেও যি ভক্তিযোগ অন্বেষণ কৰে, সেই তোমাৰ ভক্তিযোগো কোৱা।
Verse 9
ताप-त्रयेणाभिहतस्य घोरे सन्तप्यमानस्य भवाध्वनीश । पश्यामि नान्यच् छरणं तवाङ्घ्रि- द्वन्द्वातपत्राद् अमृताभिवर्षात् ॥
হে ভবযাত্ৰাৰ ঈশ! ভয়ংকৰ ত্ৰিতাপে আঘাত পাই মই ভিতৰে ভিতৰে জ্বলি আছোঁ। দাহৰ পৰা ৰক্ষা কৰা ছত্ৰ আৰু অমৃতবৰ্ষাৰ দৰে তোমাৰ পদ্মপাদযুগলৰ বাহিৰে আন কোনো শৰণ মই নেদেখোঁ।
Verse 10
दष्टं जनं सम्पतितं बिले 'स्मिन् कालाहिना क्षुद्र-सुखोरु-तर्षम् । समुद्धरैनं कृपयापवर्ग्यैर् वचोभिर् आसीञ्च महाऽनुभाव ॥
হে মহানুভাৱ! কাল-সৰ্পে দংশন কৰা এই মানুহজন এই গহ্বৰত পৰি, তুচ্ছ সুখৰ তীব্ৰ তৃষ্ণাত দগ্ধ হৈছে। কৃপা কৰি তাক উদ্ধাৰ কৰক আৰু আপোনাৰ মুক্তিদায়ক বাক্যৰে তাক সিঞ্চিত কৰক।
Verse 11
श्री-भगवान् उवाच इत्थम् एतत् पुरा राजा भीष्मं धर्म-भृतां वरम् । अजात-शत्रुः पप्रच्छ सर्वेषां नो 'नुशृण्वताम् ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—এইদৰে পুৰাতন কালত অজাতশত্ৰু ৰজা যুধিষ্ঠিৰে, আমি সকলোৱে মনোযোগে শুনি থাকোঁতে, ধৰ্মধাৰীৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ ভীষ্মক প্ৰশ্ন কৰিছিল।
Verse 12
निवृत्ते भारते युद्धे सुहृन्-निधन-विह्वलः । श्रुत्वा धर्मान् बहून् पश्चान् मोक्ष-धर्मान् अपृच्छत ॥
ভাৰত যুদ্ধ শেষ হোৱাৰ পিছত, প্ৰিয় সুহৃদসকলৰ মৃত্যুত বিহ্বল ৰজাই বহু ধৰ্মশিক্ষা শুনিলে; তাৰ পাছত তেওঁ বিশেষকৈ মোক্ষধৰ্মৰ বিষয়ে সুধিলে।
Verse 13
तान् अहं ते 'भिधास्यामि देव-व्रत-मखाच् छ्रुतान् । ज्ञान-वैराग्य-विज्ञान-श्रद्धा-भक्त्युपबृंहितान् ॥
মই এতিয়া তোমাক সেই তত্ত্বসমূহ ক’ম, যিবোৰ দেবব্ৰত (ভীষ্ম)ৰ যজ্ঞৰ পৰা শুনা, আৰু যিবোৰ জ্ঞান, বৈৰাগ্য, অনুভৱ-জ্ঞান, শ্ৰদ্ধা আৰু ভক্তিৰে সমৃদ্ধ।
Verse 14
नवैकादश पञ्च त्रीन् भावान् भूतेषु येन वै । ईक्षेताथैकम् अप्येषु तज् ज्ञानं मम निश्चितम् ॥
মোৰ নিশ্চিত বোধ এই যে—যি জ্ঞানৰ দ্বাৰা মানুহে সকলো জীৱৰ ভিতৰত ন’টা, এগাৰটা, পাঁচটা আৰু তিনিটা তত্ত্ব দেখে, আৰু সেইবোৰৰ মাজতেই অৱস্থিত এক পৰম তত্ত্বকো দেখে, সেয়াই জ্ঞান।
Verse 15
एतद् एव हि विज्ञानं न तथैकॆन येन यत् । स्थित्युत्पत्त्यप्ययान् पश्येद् भावानां त्रिगुणात्मनाम् ॥
এইয়েই সত্য জ্ঞান—যাৰ দ্বাৰা ত্ৰিগুণময় সকলো ভাবৰ স্থিতি, সৃষ্টি আৰু লয় স্পষ্ট দেখা যায়; একপক্ষীয় দৃষ্টি তেনে নহয়।
Verse 16
आदाव् अन्ते च मध्ये च सृज्यात् सृज्यं यद् अन्वियात् । पुनस् तत्प्रतिसङ्क्रमे यच् छिष्येत तदेव सत् ॥
যি আদিত, মধ্যত আৰু অন্তত—স্ৰষ্টা আৰু সৃষ্ট উভয়কে ব্যাপি—বিদ্যমান থাকে, আৰু প্ৰলয়ত সৃষ্টি লীন হ’লেও যি অৱশিষ্ট থাকে, সেয়াই সৎ।
Verse 17
श्रुतिः प्रत्यक्षम् ऐतिह्यम् अनुमानं चतुष्टयम् । प्रमाणेष्व् अनवस्थानाद् विकल्पात् स विरज्यते ॥
শ্ৰুতি, প্ৰত্যক্ষ, ঐতিহ্য আৰু অনুমান—এই চাৰিটা প্ৰমাণ; কিন্তু ইহঁত স্থিৰ নহয় আৰু নানা বিকল্প ব্যাখ্যাত বিভক্ত, সেয়ে জ্ঞানী তৰ্ক-বিতৰ্কৰ পৰা বিরাগী হয়।
Verse 18
कर्मणां परिणामित्वाद् आ-विरिञ्च्याद् अमङ्गलम् । विपश्चिन् नश्वरं पश्येद् अदृष्टम् अपि दृष्ट-वत् ॥
কৰ্মফল পৰিণামশীল হোৱাৰ বাবে এই জগতত নীচ অৱস্থাৰ পৰা ব্ৰহ্মালৈকে সকলোৰে অন্ত অমঙ্গলত; সেয়ে বিবেকী অদৃষ্টকেও দৃষ্টৰ দৰে জানি সকলোকে নশ্বৰ দেখে।
Verse 19
भक्ति-योगः पुरैवोक्तः प्रीयमाणाय तेऽनघ । पुनश्च कथयिष्यामि मद्-भक्तेः कारणं परम् ॥
হে অনঘ, তুমি শুনি আনন্দ পাও বুলিয়েই মই আগতেই ভক্তিযোগ কৈছিলোঁ; এতিয়া পুনৰ মোৰ ভক্তি উদয় হোৱাৰ পৰম কাৰণ ক’ম।
Verse 20
श्रद्धामृत-कथायां मे शश्वन् मद्-अनुकीर्तनम् । परिनिष्ठा च पूजायां स्तुतिभिः स्तवनं मम ॥
মোৰ অমৃতময় কথাত শ্ৰদ্ধা, মোৰ মহিমাৰ নিত্য কীৰ্তন, মোৰ পূজাত অচল নিষ্ঠা আৰু স্তুতিয়ে মোৰ স্তৱন—ইয়াৰ দ্বাৰাই মোৰ ভক্তি পুষ্ট হৈ স্থিৰ হয়।
Verse 21
आदरः परिचर्यायां सर्वाङ्गैरभिवन्दनम् । मद्भक्तपूजाभ्यधिका सर्वभूतेषु मन्मतिः ॥
মোৰ সেৱাত আদৰভৰা মনোযোগ, সৰ্বাঙ্গে দণ্ডৱৎ প্ৰণাম, মোৰ ভক্তসকলৰ পূজাক (মোৰ পূজাতকৈও) অধিক মানা, আৰু সকলো জীৱক মোৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি দেখা—ই ভক্তিৰ লক্ষণ।
Verse 22
मदर्थेष्वङ्गचेष्टा च वचसा मद्गुणेरणम् । मय्यर्पणं च मनसः सर्वकामविवर्जनम् ॥
মোৰ বাবে দেহৰ কৰ্মত নিয়োজিত হোৱা, বাক্যৰে মোৰ গুণগান কৰা, মনক মোক অৰ্পণ কৰা, আৰু সকলো স্বাৰ্থকামনা ত্যাগ কৰা—ইয়াও ভক্তিৰ অংগ।
Verse 23
मदर्थेऽर्थपरित्यागो भोगस्य च सुखस्य च । इष्टं दत्तं हुतं जप्तं मदर्थं यद् व्रतं तपः ॥
মোৰ বাবে ধনলাভ ত্যাগ কৰা, লগতে ভোগ আৰু ব্যক্তিগত সুখো পৰিত্যাগ কৰা; আৰু যি কৰা হয়—পূজা, দান, যজ্ঞ, জপ, ব্ৰত বা তপস্যা—মোৰ উদ্দেশ্যে হলে সেয়াই সত্য সাধনা।
Verse 24
एवं धर्मैर्मनुष्याणामुद्धवात्मनिवेदिनाम् । मयि सञ्जायते भक्तिः कोऽन्योऽर्थोऽस्यावशिष्यते ॥
হে উদ্ধৱ! এইধৰণৰ ধৰ্মাচৰণে, যিসকল মানুহে নিজৰ আত্মা মোক সমৰ্পণ কৰিছে, তেওঁলোকৰ ভিতৰত মোৰ প্ৰতি ভক্তি জন্মে। তেন্তে তেওঁলোকৰ বাবে আৰু কোন লক্ষ্য অৱশিষ্ট থাকে?
Verse 25
यदात्मन्यर्पितं चित्तं शान्तं सत्त्वोपबृंहितम् । धर्मं ज्ञानं स वैराग्यमैश्वर्यं चाभिपद्यते ॥
যেতিয়া চিত্ত আত্মা/ভগৱানত অৰ্পিত হৈ স্থিৰ, শান্ত আৰু সত্ত্বগুণে পুষ্ট হয়, তেতিয়া সি স্বাভাৱিকভাৱে সত্য ধৰ্ম, অনুভৱজ্ঞান, বৈৰাগ্য আৰু দিব্য ঐশ্বৰ্য লাভ কৰে।
Verse 26
यदर्पितं तद्विकल्पे इन्द्रियैः परिधावति । रजस्-वलं चासन्-निष्ठं चित्तं विद्धि विपर्ययम् ॥
কিন্তু চিত্ত যদি সঁচাকৈ আত্মা/ভগৱানত অৰ্পিত নহয়, তেন্তে ই ইন্দ্ৰিয়ৰ দ্বাৰা বিষয়-বিকল্পৰ পিছে পিছে ধাৱিত হয়; ৰজোগুণে কলুষিত হৈ অসতত আশ্ৰয় লয়—ইয়াক চেতনাৰ বিপৰীত অৱস্থা বুলি জানিবা।
Verse 27
धर्मो मद्-भक्ति-कृत् प्रोक्तो ज्ञानं चैकाात्म्य-दर्शनम् । गुणेष्व् असङ्गो वैराग्यम् ऐश्वर्यं चाणिमादयः ॥
মই ঘোষণা কৰিছোঁ—যি ধৰ্মে মোৰ ভক্তি জগায় সেয়াই সত্য ধৰ্ম। আত্মাৰ একাত্ম-দৰ্শনেই সত্য জ্ঞান। গুণসমূহৰ প্ৰতি অসঙ্গতাই বৈৰাগ্য; অণিমা আদি সিদ্ধিসমূহ মোৰ ঐশ্বৰ্য।
Verse 28
श्री-उद्धव उवाच यमः कति-विदः प्रोक्तो नियमो वारि-कर्षण । कः शमः को दमः कृष्ण ॥
শ্ৰী উদ্ধৱে ক’লে: হে কৃষ্ণ, হে দুখ-হৰণকাৰী, যম কিমান প্ৰকাৰ বুলি কোৱা হৈছে? আৰু নিয়ম কি? শম কি আৰু দম কি?
Verse 29
का तितिक्षा धृतिः प्रभो किं दानं किं तपः शौर्यं । किं सत्यं ऋतमुच्यते कस्त्यागः किं धनं चेष्टं ॥
হে প্ৰভো, সত্য তিতিক্ষা কি আৰু ধৃতি কি? দান কি, তপ কি আৰু সত্য শৌৰ্য কি? সত্য কি, আৰু ‘ঋত’ বুলি কাক কোৱা হয়? সত্য ত্যাগ কি, সত্য ধন কি আৰু আটাইতকৈ ইষ্ট চেষ্টা কোনটো?
Verse 30
को यज्ञः का च दक्षिणा पुंसः किं स्विद् बलं श्रीमन् । भगो लाभश्च केशव का विद्या ह्रीः परा का श्रीः ॥
হে শ্ৰীমান প্ৰভু! যজ্ঞ কি আৰু সত্য দক্ষিণা কি? মানুহৰ প্ৰকৃত বল কি? হে কেশৱ! সত্য ঐশ্বৰ্য আৰু সত্য লাভ কি? প্ৰকৃত বিদ্যা, পৰম লজ্জা আৰু পৰম শ্ৰী কি?
Verse 31
किं सुखं दुःखम् एव च कः पण्डितः कश् च मूर्खः । कः पन्था उत्पथश् च कः कः स्वर्गो नरकः कः स्वित् ॥
সুখ কি আৰু দুখ কি? সত্য পণ্ডিত কোন, আৰু মূৰ্খ কোন? সত্য পথ কোনটো, কুপথ কোনটো? স্বৰ্গ কি আৰু নৰক কি?
Verse 32
को बन्धुर् उत किं गृहम् क आढ्यः को दरिद्रो वा । कृपणः कः क ईश्वरः एतान् प्रश्नान् मम ब्रूहि । विपरीतांश् च सत्-पते श्री-भगवान् उवाच ॥
প্ৰকৃত বন্ধু কোন, আৰু প্ৰকৃত গৃহ কি? সত্যই ধনী কোন, আৰু দৰিদ্ৰ কোন? কৃপণ কোন, আৰু সত্য অধিপতি (ঈশ্বৰ) কোন? হে সৎপতে, মোৰ এই প্ৰশ্নসমূহৰ—আৰু সিহঁতৰ বিপৰীতৰো—উত্তৰ কওক। তেতিয়া শ্ৰীভগৱানে ক’লে।
Verse 33
अहिंसा सत्यं अस्तेयम् असङ्गो ह्रीर् असञ्चयः । आस्तिक्यं ब्रह्मचर्यं च मौनं स्थैर्यं क्षमाभयम् ॥
অহিংসা, সত্য, অচৌৰ্য, আসক্তিহীনতা, লজ্জা আৰু অসঞ্চয়; বেদত আস্থা, ব্ৰহ্মচৰ্য, সংযত মৌন, স্থৈৰ্য, ক্ষমা আৰু নিৰ্ভয়তা—এইবোৰ মহৎ গুণ, সাধনীয়।
Verse 34
शौचं जपस् तपो होमः श्रद्धातिथ्यं मदर्चनम् । तीर्थाटनं परार्थेहा तुष्टिर् आचार्यसेवनम् ॥
শৌচ, জপ, তপ, হোম, শ্ৰদ্ধাসহ অতিথি-সেৱা আৰু মোৰ অৰ্চনা; তীৰ্থভ্ৰমণ, পৰহিতৰ বাবে প্ৰচেষ্টা, তুষ্টি (সন্তোষ) আৰু আচার্য-সেৱা—এইবোৰো পবিত্ৰ সাধনা।
Verse 35
एते यमाः स-नियमाः उभयोर् द्वादश स्मृताः । पुंसाम् उपासितास् तात यथा-कामं दुहन्ति हि ॥
এই যম আৰু নিয়ম—উভয় মিলাই বাৰটা—স্মৃতিত কোৱা হৈছে। হে তাত উদ্ধৱ, মানুহে সন্মানেৰে এইবোৰ আচৰণ কৰিলে নিজৰ উদ্দেশ্য অনুসাৰে কাম্য ফল লাভ কৰে।
Verse 36
शमो मन्-निष्ठता बुद्धेर् दम इन्द्रिय-संयमः । तितिक्षा दुःख-सम्मर्षो जिह्वोपस्थ-जयो धृतिः ॥
শম মানে বুদ্ধিক মোৰ মাজত স্থিৰ কৰা; দম মানে ইন্দ্ৰিয়-সংযম। তিতিক্ষা মানে দুখ ধৈৰ্যৰে সহা; ধৃতি মানে জিহ্বা আৰু উপস্থৰ ওপৰত জয় লাভ।
Verse 37
दण्ड-न्यासः परं दानं काम-त्यागस् तपः स्मृतम् । स्वभाव-विजयः शौर्यं सत्यं च सम-दर्शनम् ॥
দণ্ড দিবৰ প্ৰবৃত্তি ত্যাগ কৰাই পৰম দান। কামত্যাগক সত্য তপ বুলি কোৱা হৈছে। নিজৰ স্বভাৱ জয় কৰাই শৌৰ্য, আৰু সত্য মানে সকলোত সমদৰ্শন।
Verse 38
अन्यच् च सुनृता वाणी कविभिः परिकीर्तिता । कर्मस्व् असङ्गमः शौचं त्यागः सन्न्यास उच्यते ॥
আৰু অধিক, মধুৰ আৰু সত্য বাক্যক কবিসকলে প্ৰশংসা কৰিছে। কৰ্মত অসঙ্গতাই শৌচ; মমতা আৰু অধিকাৰ-বোধ ত্যাগ কৰাই সত্য সন্ন্যাস বুলি কোৱা হয়।
Verse 39
धर्म इष्टं धनं नॄणां यज्ञो 'हं भगवत्तमः । दक्षिणा ज्ञान-सन्देशः प्राणायामः परं बलम् ॥
মানুহৰ বাবে ধৰ্মেই প্ৰিয় ধন। মই, ভগৱত্তম, নিজেই যজ্ঞ। দক্ষিণা মানে জ্ঞান-সন্দেশ দান; আৰু প্ৰাণায়াম—প্ৰাণবায়ু নিয়ন্ত্ৰণ—পৰম বল।
Verse 40
भगो म ऐश्वर्यो भावो लाभो मद्-भक्तिर उत्तमः । विद्यात्मनि भिदा-बाधो जुगुप्सा ह्रीर अकर्मसु ॥
মোৰ সত্য ঐশ্বৰ্য দিৱ্য অধিপত্য; সত্য লাভ মোৰ প্ৰতি উত্তম ভক্তি। সত্য বিদ্যা আত্মাত ভেদবুদ্ধিৰ নিবৃত্তি, আৰু সত্য লাজ অকৰণীয় কৰ্মত ঘৃণা আৰু লজ্জা।
Verse 41
श्रीर्गुणा नैरपेक्ष्याद्याः सुखं दुःख-सुखात्ययः । दुःखं काम-सुखापेक्षा पण्डितो बन्ध-मोक्ष-वित् ॥
সত্য শ্ৰী-সমৃদ্ধি হৈছে স্বাৱলম্বন আদি গুণৰ সাধনা। সত্য সুখ হৈছে সুখ-দুখ দুয়োটাক অতিক্ৰম কৰা। সত্য দুখ হৈছে ইন্দ্ৰিয়সুখৰ কামনা আৰু সুখত নিৰ্ভৰতা। সত্য পণ্ডিত সেইজন, যিয়ে বন্ধন আৰু মোক্ষ জানে।
Verse 42
मूर्खो देहाद्य-हं-बुद्धिः पन्था मन्-निगमः स्मृतः । उत्पथश् चित्त-विक्षेपः स्वर्गः सत्त्व-गुणोदयः ॥
মূৰ্খ সেইজন, যিয়ে দেহ আদি বস্তুত ‘মই’ বুলি অহংবুদ্ধি কৰে। সত্য পথ হৈছে বেদত দিয়া মোৰ উপদেশ। কুপথ হৈছে চিত্তৰ বিক্ষেপ আৰু ছিটকনি। স্বৰ্গ হৈছে সত্ত্বগুণৰ উদয় আৰু প্ৰাবল্য।
Verse 43
नरकस् तम-उन्नाहो बन्धुर् गुरुर् अहं सखे । गृहं शरीरं मानुष्यं गुणाढ्यो ह्य् आढ्य उच्यते ॥
হে সখা, নৰক হৈছে অজ্ঞতাৰ অন্ধকাৰৰ ফুলি উঠা। মইয়েই তোমাৰ সত্য বন্ধু আৰু গুৰু। এই মানৱ দেহেই তোমাৰ প্ৰকৃত ঘৰ, আৰু যি সদ্গুণে সমৃদ্ধ সেয়েই সত্য ধনী বুলি কোৱা হয়।
Verse 44
दरिद्रो यस् त्व् असन्तुष्टः कृपणो यो 'जितेन्द्रियः । गुणेष्व् असक्त-धीर् ईशो गुण-सङ्गो विपर्ययः ॥
যি অসন্তুষ্ট, সেয়েই সত্য দৰিদ্ৰ; আৰু যিয়ে ইন্দ্ৰিয় জয় কৰা নাই, সেয়েই সত্য কৃপণ। গুণত আসক্তি নথকা ধী যাৰ, সেয়েই সত্য অধিপতি; গুণসঙ্গই তাৰ বিপৰীত—পৰাধীনতা।
Verse 45
एत उद्धव ते प्रश्नाः सर्वे साधु निरूपिताः । किं वर्णितेन बहुना लक्षणं गुण-दोषयोः ॥ गुण-दोष-दृशिर्दोषो गुणस्तूभय-वर्जितः ॥
হে উদ্ধৱ, তোমাৰ সকলো প্ৰশ্ন সঠিকভাৱে নিৰূপিত হ’ল। তেন্তে অধিক বৰ্ণনা কৰি কি লাভ? গুণ-দোষৰ লক্ষণ এই— ‘ভাল-বেয়া’ বুলি ভেদদৃষ্টি নিজেই দোষ; আৰু উভয়ৰ পৰা মুক্ত অৱস্থাই প্ৰকৃত গুণ।