Adhyaya 18
Vānaprastha-vidhi and Sannyāsa-dharma: Austerity, Detachment, and the Paramahaṁsa Ideal
উদ্ধৱক ক্ৰমবদ্ধ উপদেশ দি এই অধ্যায়ত শ্ৰীকৃষ্ণে বনপ্ৰস্থ-বিধিৰ পৰা পৰিপক্ব সন্ন্যাসধৰ্ম আৰু পৰমহংস-স্থিতি ব্যাখ্যা কৰিছে। বনলৈ গৈ বনজ ফল-মূল আদিৰে জীৱনধাৰণ, দেহতপস্যা, অহিংসাসহ সীমিত বৈদিক কৰ্ম, আৰু সঞ্চয়-ত্যাগৰ কথা কোৱা হৈছে। বনপ্ৰস্থ পৰিপক্ব হ’লে কেতিয়াবা হৃদয়ত অগ্নি স্থাপন কৰি ধ্যানৰূপ দাহ, অথবা অন্তৰত যজ্ঞাগ্নি উপসংহাৰ কৰি সন্ন্যাস গ্ৰহণ—এই দুটা পথ দেখুওৱা হৈছে। দেৱতাই মোহক ৰূপে পৰীক্ষা কৰিব পাৰে বুলি সতৰ্ক কৰি, বাহ্য চিহ্ন নহয়; বাক্-সংযম, কৰ্মশুদ্ধি আৰু প্ৰাণনিয়ন্ত্ৰণ আদি অন্তৰঙ্গ শাসনেই সত্য সন্ন্যাসৰ লক্ষণ বুলি নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে। তাৰ পিছত অহিংসা, সমতা, বিনয় আৰু সমদৰ্শন—একেই প্ৰভু সকলো জীৱত বাস কৰে—এই তত্ত্বৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে। শেষত বৰ্ণাশ্ৰম কৰ্তব্য কৃষ্ণাৰ্পণ কৰি নিষ্কামভাবে কৰিলে সত্তা শুদ্ধ হয় আৰু শীঘ্ৰে ভক্তি তথা পৰম গতি লাভ হয় বুলি সমন্বয় কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच वनं विविक्षु: पुत्रेषु भार्यां न्यस्य सहैव वा । वन एव वसेच्छान्तस्तृतीयं भागमायुष: ॥ १ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—যি বানপ্ৰস্থ আশ্ৰম গ্ৰহণ কৰিব বিচাৰে, সি শান্তচিত্তে অৰণ্যলৈ যাব; পত্নীক প্ৰৌঢ় পুত্ৰসকলৰ ওচৰত থৈ দিব, অথবা তাক লগত লৈ যাব, আৰু আয়ুৰ তৃতীয় ভাগ অৰণ্যতেই বাস কৰিব।
Verse 2
कन्दमूलफलैर्वन्यैर्मेध्यैर्वृत्तिं प्रकल्पयेत् । वसीत वल्कलं वासस्तृणपर्णाजिनानि वा ॥ २ ॥
বানপ্ৰস্থ হৈ মানুহে অৰণ্যত জন্মা শুদ্ধ কন্দ‑মূল‑ফল আদি খাই জীৱিকা চলাব। পৰিধেয় হিচাপে গছৰ বাকল, তৃণ‑পাত বা মৃগচৰ্ম ধাৰণ কৰিব পাৰে।
Verse 3
केशरोमनखश्मश्रुमलानि बिभृयाद् दत: । न धावेदप्सु मज्जेत त्रिकालं स्थण्डिलेशय: ॥ ३ ॥
বানপ্ৰস্থে মূৰ, দেহ আৰু মুখৰ কেশ-ৰোম ন সাজাব, নখ ন কাটিব আৰু দাঁতৰ বিশেষ পৰিচৰ্যাৰ বাবে অতিরিক্ত চেষ্টা ন কৰিব। মল-মূত্ৰ ত্যাগ নিয়মমতে কৰিব, দিনে তিনিবাৰ স্নান কৰিব আৰু মাটিত শয়ন কৰিব।
Verse 4
ग्रीष्मे तप्येत पञ्चाग्नीन् वर्षास्वासारषाड्जले । आकण्ठमग्न: शिशिर एवंवृत्तस्तपश्चरेत् ॥ ४ ॥
এইদৰে বানপ্ৰস্থবৃত্তিত স্থিত হৈ, গ্ৰীষ্মত চাৰিওফালে অগ্নি আৰু ওপৰত প্ৰখৰ সূৰ্যতাপৰ মাজত পঞ্চাগ্নি তপ কৰিব; বৰ্ষাত বাহিৰতে থাকি ধাৰাসাৰ বৰষুণ সহিব; আৰু শীতত গলালৈকে পানীত ডুবি তপস্যা কৰিব।
Verse 5
अग्निपक्वं समश्नीयात् कालपक्वमथापि वा । उलूखलाश्मकुट्टो वा दन्तोलूखल एव वा ॥ ५ ॥
সি অগ্নিত পকা ধান্য আদি খাব পাৰে, অথবা সময়ত পকা ফল আদি। খাদ্য উখলি-শিলত কুটি, বা নিজৰ দাঁতকেই উখলি কৰি চিবাই গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 6
स्वयं सञ्चिनुयात् सर्वमात्मनो वृत्तिकारणम् । देशकालबलाभिज्ञो नाददीतान्यदाहृतम् ॥ ६ ॥
বানপ্ৰস্থে দেহধাৰণৰ বাবে যি লাগে সেয়া নিজেই সংগ্ৰহ কৰিব, দেশ-কাল আৰু নিজৰ সামৰ্থ্য বিবেচনা কৰি। ভৱিষ্যতৰ বাবে সঞ্চয় ন কৰিব আৰু আনৰ আনা বস্তু কেতিয়াও গ্ৰহণ ন কৰিব।
Verse 7
वन्यैश्चरुपुरोडाशैर्निर्वपेत् कालचोदितान् । न तु श्रौतेन पशुना मां यजेत वनाश्रमी ॥ ७ ॥
বনাশ্ৰমী বানপ্ৰস্থে ঋতুৰ অনুৰূপে বনজ ধান্যৰে চৰু আৰু পুৰোডাশ আদি হৱিস অৰ্ঘ্য কৰি ঋতুযজ্ঞ কৰিব। কিন্তু বেদত উল্লেখ থাকিলেও, শ্ৰৌত পশুযাগৰ দ্বাৰা সি কেতিয়াও মোৰ পূজা নকৰিব।
Verse 8
अग्निहोत्रं च दर्शश्च पौर्णमासश्च पूर्ववत् । चातुर्मास्यानि च मुनेराम्नातानि च नैगमै: ॥ ८ ॥
বানপ্ৰস্থে গৃহস্থাশ্ৰমত যিদৰে অগ্নিহোত্ৰ, দৰ্শ আৰু পৌৰ্ণমাস যজ্ঞ কৰিছিল, তেনেদৰেই কৰিব লাগে। লগতে বেদজ্ঞ মুনিসকলে বানপ্ৰস্থাশ্ৰমৰ বাবে বিধান কৰা চাতুৰ্মাস্য ব্ৰত আৰু যজ্ঞসমূহো ভক্তিভাৱে আচৰণ কৰিব লাগে।
Verse 9
एवं चीर्णेन तपसा मुनिर्धमनिसन्तत: । मां तपोमयमाराध्य ऋषिलोकादुपैति माम् ॥ ९ ॥
এইদৰে কঠোৰ তপস্যাৰে ক্ষীণ হৈ, অতি সামান্য প্ৰয়োজনত সন্তুষ্ট বানপ্ৰস্থ মুনি যেন কেৱল ছাল-হাড় হৈ পৰে। এই তপোময় আৰাধনাৰে তেওঁ মহৰ্লোক (ঋষিলোক) লাভ কৰি শেষত সোজাকৈ মোকেই প্ৰাপ্ত হয়।
Verse 10
यस्त्वेतत् कृच्छ्रतश्चीर्णं तपो नि:श्रेयसं महत् । कामायाल्पीयसे युञ्ज्याद् बालिश: कोऽपरस्तत: ॥ १० ॥
যি জনে দীঘল প্ৰচেষ্টাৰে কৰা এই কষ্টসাধ্য কিন্তু পৰম নিঃশ্ৰেয়সদায়ী, মোক্ষদায়ী তপস্যাক তুচ্ছ ইন্দ্ৰিয়সুখৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰে, সেয়াই পৰম মূৰ্খ; তাৰ চেয়ে ডাঙৰ মূৰ্খ আৰু কোন?
Verse 11
यदासौ नियमेऽकल्पो जरया जातवेपथु: । आत्मन्यग्नीन् समारोप्य मच्चित्तोऽग्निं समाविशेत् ॥ ११ ॥
যেতিয়া বানপ্ৰস্থ জৰাৰ বাবে কঁপিবলৈ ধৰে আৰু নিৰ্ধাৰিত কৰ্তব্য পালন কৰিবলৈ অক্ষম হয়, তেতিয়া ধ্যানৰ দ্বাৰা যজ্ঞাগ্নিক নিজৰ হৃদয়ত স্থাপন কৰিব লাগে। তাৰ পিছত চিত্ত মোকেই নিবদ্ধ কৰি অগ্নিত প্ৰৱেশ কৰি দেহ ত্যাগ কৰিব লাগে।
Verse 12
यदा कर्मविपाकेषु लोकेषु निरयात्मसु । विरागो जायते सम्यङ् न्यस्ताग्नि: प्रव्रजेत्तत: ॥ १२ ॥
যেতিয়া বানপ্ৰস্থ কৰ্মফলভোগৰ লোকসমূহক—ব্ৰহ্মলোকলৈকে—নরকসদৃশ দুখময় বুলি বুজি সম্পূৰ্ণ বৈৰাগ্য লাভ কৰে, তেতিয়া তেওঁ অগ্নি ত্যাগ কৰি প্ৰব্ৰজ্যা গ্ৰহণ কৰিব পাৰে; অৰ্থাৎ সন্ন্যাসাশ্ৰমত প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে।
Verse 13
इष्ट्वा यथोपदेशं मां दत्त्वा सर्वस्वमृत्विजे । अग्नीन् स्वप्राण आवेश्य निरपेक्ष: परिव्रजेत् ॥ १३ ॥
শাস্ত্ৰোপদেশ অনুসাৰে মোক পূজা কৰি আৰু সৰ্বস্ব ঋত্বিজক দান কৰি, যজ্ঞাগ্নিক নিজৰ প্ৰাণত স্থাপন কৰক; তাৰ পাছত সম্পূৰ্ণ নিৰাসক্ত হৈ সন্ন্যাসাশ্ৰমলৈ প্ৰব্ৰজিত হওক।
Verse 14
विप्रस्य वै सन्न्यसतो देवा दारादिरूपिण: । विघ्नान् कुर्वन्त्ययं ह्यस्मानाक्रम्य समियात् परम् ॥ १४ ॥
সন্ন্যাস গ্ৰহণ কৰা বিপ্ৰৰ পথত দেৱতাসকলে পত্নী আদি ৰূপ ধৰি বিঘ্ন সৃষ্টি কৰে—“ই আমাক অতিক্ৰম কৰি পৰমধামলৈ যাব” বুলি; কিন্তু সন্ন্যাসীয়ে তেওঁলোকক আৰু তেওঁলোকৰ প্ৰকাশক উপেক্ষা কৰিব।
Verse 15
बिभृयाच्चेन्मुनिर्वास: कौपीनाच्छादनं परम् । त्यक्तं न दण्डपात्राभ्यामन्यत् किञ्चिदनापदि ॥ १५ ॥
যদি মুনিয়ে কৌপীনৰ বাহিৰে কিবা পিন্ধিব খোজে, তেন্তে কৌপীন ঢাকিবলৈ কঁকালত আন এটা বস্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে; নতুবা আপদ নাথাকিলে দণ্ড আৰু কমণ্ডলু বাদে আন একো গ্ৰহণ নকৰিব।
Verse 16
दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं पिबेज्जलम् । सत्यपूतां वदेद् वाचं मन:पूतं समाचरेत् ॥ १६ ॥
সাধু ব্যক্তিয়ে চকুৰে চাই নিশ্চিত হৈ তেতিয়াহে পা থ’ব, যাতে কোনো জীৱ আঘাত নাপায়; বস্ত্ৰেৰে ছাঁকি তেতিয়াহে পানী পান কৰিব; সত্যৰ পবিত্ৰতাযুক্ত বাক্য ক’ব; আৰু মনৰ বিচাৰে শুদ্ধ বুলি নিশ্চিত কৰা কৰ্মহে কৰিব।
Verse 17
मौनानीहानिलायामा दण्डा वाग्देहचेतसाम् । न ह्येते यस्य सन्त्यङ्ग वेणुभिर्न भवेद् यति: ॥ १७ ॥
মৌন (অৰ্থহীন বাক্য ত্যাগ), অনীহা (অৰ্থহীন কৰ্ম ত্যাগ) আৰু প্ৰাণায়াম—এইবোৰেই বাক্, দেহ আৰু চিত্তৰ দণ্ড। যাৰ ভিতৰত এই তিনিও নাই, সি কেৱল বাঁহৰ দণ্ড বহন কৰিলেই যতি (সন্ন্যাসী) নহয়।
Verse 18
भिक्षां चतुर्षु वर्णेषु विगर्ह्यान् वर्जयंश्चरेत् । सप्तागारानसङ्क्लृप्तांस्तुष्येल्लब्धेन तावता ॥ १८ ॥
দূষিত আৰু অস্পৃশ্য ঘৰসমূহ ত্যাগ কৰি ভিক্ষুকে প্ৰয়োজন অনুসাৰে চাৰিও বৰ্ণৰ ঘৰত যাব পাৰে। আগতীয়াকৈ গণনা নকৰাকৈ সাতটা ঘৰত ভিক্ষা কৰি যি পায় তাতেই সন্তুষ্ট থাকিব।
Verse 19
बहिर्जलाशयं गत्वा तत्रोपस्पृश्य वाग्यत: । विभज्य पावितं शेषं भुञ्जीताशेषमाहृतम् ॥ १९ ॥
ভিক্ষাৰে সংগৃহীত আহাৰ লৈ জনবসতি এৰি নিৰ্জন জলাশয়লৈ যাব। তাত স্নান কৰি হাত ভালদৰে ধুই নীৰৱ থাকিব; যিসকলে বিচাৰে তেওঁলোকক ভাগ বণ্টন কৰিব। তাৰপিছত অৱশিষ্ট শুদ্ধ কৰি, আনি থোৱা সকলো খাই পেলাব; ভৱিষ্যতৰ বাবে একো নাৰাখিব।
Verse 20
एकश्चरेन्महीमेतां नि:सङ्ग: संयतेन्द्रिय: । आत्मक्रीड आत्मरत आत्मवान् समदर्शन: ॥ २० ॥
ভৌতিক আসক্তি নথকা, ইন্দ্ৰিয় সংযত কৰি, সাধুৱে একাকী পৃথিৱী ভ্ৰমণ কৰিব। ভগৱানৰ উপলব্ধি আৰু আত্মতৃপ্তিত উল্লাসিত হৈ, সৰ্বত্ৰ সমদৃষ্টি ৰাখি আধ্যাত্মিক স্তৰত স্থিৰ থাকিব।
Verse 21
विविक्तक्षेमशरणो मद्भावविमलाशय: । आत्मानं चिन्तयेदेकमभेदेन मया मुनि: ॥ २१ ॥
নিৰাপদ আৰু নিৰ্জন আশ্ৰয়ত বাস কৰি, মোৰ স্মৰণে যাৰ মন নিৰ্মল হৈছে, সেই মুনিয়ে কেৱল আত্মাক ধ্যান কৰিব আৰু তাক মোৰ সৈতে অভিন্ন বুলি উপলব্ধি কৰিব।
Verse 22
अन्वीक्षेतात्मनो बन्धं मोक्षं च ज्ञाननिष्ठया । बन्ध इन्द्रियविक्षेपो मोक्ष एषां च संयम: ॥ २२ ॥
জ্ঞানত স্থিৰ হৈ মুনিয়ে আত্মাৰ বন্ধন আৰু মুক্তিৰ স্বৰূপ স্পষ্টকৈ নিৰ্ণয় কৰিব। ইন্দ্ৰিয়ৰ বিষয়সুখলৈ বিচ্যুতি বন্ধন; আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ সম্পূৰ্ণ সংযমেই মুক্তি।
Verse 23
तस्मान्नियम्य षड्वर्गं मद्भावेन चरेन्मुनि: । विरक्त: क्षुद्रकामेभ्यो लब्ध्वात्मनि सुखं महत् ॥ २३ ॥
সেয়ে ইন্দ্ৰিয় আৰু মন—এই ষড়্বৰ্গক কৃষ্ণভাবনাৰে সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰি মুনিয়ে চলক। তুচ্ছ ভোগকামনাৰ পৰা বৈৰাগ্য লৈ আত্মাত মহাসুখ লাভ কৰক।
Verse 24
पुरग्रामव्रजान्सार्थान् भिक्षार्थं प्रविशंश्चरेत् । पुण्यदेशसरिच्छैलवनाश्रमवतीं महीम् ॥ २४ ॥
মুনিয়ে পুণ্যদেশত, বোৱতী নদীৰ তীৰত, পৰ্বত আৰু বননিৰ নিৰ্জনতাত ভ্ৰমণ কৰক। নগৰ, গাঁও আৰু চৰণভূমিত তেওঁ কেৱল ভিক্ষাৰ্থে প্ৰৱেশ কৰক।
Verse 25
वानप्रस्थाश्रमपदेष्वभीक्ष्णं भैक्ष्यमाचरेत् । संसिध्यत्याश्वसम्मोह: शुद्धसत्त्व: शिलान्धसा ॥ २५ ॥
বানপ্ৰস্থ আশ্ৰমত থকা জনে সদায় ভিক্ষাবৃত্তি অনুশীলন কৰক; তাতে মোহ দূৰ হৈ সোনকালে আধ্যাত্মিক সিদ্ধি লাভ হয়। বিনয়ে পোৱা ধান্যত জীৱন ধাৰণ কৰিলে সত্ত্ব শুদ্ধ হয়।
Verse 26
नैतद् वस्तुतया पश्येद् दृश्यमानं विनश्यति । असक्तचित्तो विरमेदिहामुत्र चिकीर्षितात् ॥ २६ ॥
যি বস্তু স্পষ্টকৈ নাশৱন্ত, তাক পৰম সত্য বুলি নেদেখিব। আসক্তিহীন চিত্তে এই জীৱন আৰু পৰজীৱনৰ ভৌতিক উন্নতিৰ উদ্দেশ্যে কৰা কৰ্মৰ পৰা বিৰত হওক।
Verse 27
यदेतदात्मनि जगन्मनोवाक्प्राणसंहतम् । सर्वं मायेति तर्केण स्वस्थस्त्यक्त्वा न तत् स्मरेत् ॥ २७ ॥
যুক্তিৰে বিবেচনা কৰক যে প্ৰভুত স্থিত এই জগত আৰু মন, বাক্ আৰু প্ৰাণে গঠিত এই দেহ—সকলো মায়াশক্তিৰ উৎপন্ন। আত্মাত স্থিৰ হৈ এইবোৰৰ ওপৰত থকা বিশ্বাস ত্যাগ কৰক আৰু পুনৰ কেতিয়াও ধ্যানৰ বিষয় নকৰিব।
Verse 28
ज्ञाननिष्ठो विरक्तो वा मद्भक्तो वानपेक्षक: । सलिङ्गानाश्रमांस्त्यक्त्वा चरेदविधिगोचर: ॥ २८ ॥
জ্ঞাননিষ্ঠ বৈৰাগ্যবান সাধক হওক বা মুক্তিৰ ইচ্ছাহীন মোৰ ভক্ত হওক—দুয়ো বাহ্য লিঙ্গ-আশ্ৰম আৰু কৰ্মকাণ্ডীয় বিধি ত্যাগ কৰি বিধিনিষেধৰ অতীতভাবে চলাফেরা কৰে।
Verse 29
बुधो बालकवत् क्रीडेत् कुशलो जडवच्चरेत् । वदेदुन्मत्तवद् विद्वान् गोचर्यां नैगमश्चरेत् ॥ २९ ॥
পৰমহংস অতি বুদ্ধিমান হৈও শিশুৰ দৰে ক্ৰীড়া কৰিব; অতি কুশল হৈও জড়ৰ দৰে চলিব; অতি বিদ্বান হৈও উন্মত্তৰ দৰে ক’ব; আৰু বৈদিক বিধি জনা সত্ত্বেও নিৰ্বন্ধভাবে বিচৰণ কৰিব।
Verse 30
वेदवादरतो न स्यान्न पाषण्डी न हैतुक: । शुष्कवादविवादे न कञ्चित् पक्षं समाश्रयेत् ॥ ३० ॥
ভক্তে বেদৰ কৰ্মকাণ্ডীয় ফলশ্ৰুতিত আসক্ত নহ’ব; পাষণ্ডী হৈ বৈদিক বিধিৰ বিৰোধিতা নকৰিব; শুষ্ক তৰ্কবাদীও নহ’ব; আৰু নিষ্ফল বিতৰ্কত কোনো পক্ষ নধৰিব।
Verse 31
नोद्विजेत जनाद् धीरो जनं चोद्वेजयेन्न तु । अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन । देहमुद्दिश्य पशुवद् वैरं कुर्यान्न केनचित् ॥ ३१ ॥
ধীৰ সাধু লোকেৰে বিচলিত নহ’ব আৰু লোককো বিচলিত নকৰিব। তেওঁ আনৰ তীক্ষ্ণ বাক্য সহিব, কাকো তুচ্ছ নকৰিব, আৰু দেহৰ বাবে পশুৰ দৰে কাৰো সৈতে বৈৰ নকৰিব।
Verse 32
एक एव परो ह्यात्मा भूतेष्वात्मन्यवस्थित: । यथेन्दुरुदपात्रेषु भूतान्येकात्मकानि च ॥ ३२ ॥
এজনেই এক পৰমাত্মা সকলো ভৌতিক দেহত আৰু প্ৰতিজীৱৰ আত্মাত অৱস্থিত। যেনেকৈ চন্দ্ৰ অসংখ্য জলপাত্ৰত প্ৰতিফলিত হয়, তেনেকৈ এক ভগৱান সকলোৰে ভিতৰত বিদ্যমান; সেয়ে সকলো দেহ শেষত সেই এক পৰমৰ শক্তিৰেই গঠিত।
Verse 33
अलब्ध्वा न विषीदेत काले कालेऽशनं क्वचित् । लब्ध्वा न हृष्येद् धृतिमानुभयं दैवतन्त्रितम् ॥ ३३ ॥
কেতিয়াবা উপযুক্ত আহাৰ নাপালে বিষণ্ণ নহ’ব, আৰু উৎকৃষ্ট আহাৰ পালে অতিশয় আনন্দিতো নহ’ব। ধৈৰ্য ধৰি দুয়ো অৱস্থাই ভগৱানৰ অধীন বুলি বুজিব।
Verse 34
आहारार्थं समीहेत युक्तं तत् प्राणधारणम् । तत्त्वं विमृश्यते तेन तद् विज्ञाय विमुच्यते ॥ ३४ ॥
প্ৰয়োজন হ’লে আহাৰৰ বাবে যুক্তিসংগত চেষ্টা কৰিব লাগে, কিয়নো প্ৰাণধাৰণৰ বাবে ই আৱশ্যক। ইন্দ্ৰিয়, মন আৰু প্ৰাণবায়ু সুস্থ থাকিলে তত্ত্বচিন্তা হয়; তত্ত্ব জানিলে মুক্তি লাভ হয়।
Verse 35
यदृच्छयोपपन्नान्नमद्याच्छ्रेष्ठमुतापरम् । तथा वासस्तथा शय्यां प्राप्तं प्राप्तं भजेन्मुनि: ॥ ३५ ॥
যি অন্ন যাদৃচ্ছিকভাৱে আহে—উৎকৃষ্ট হওক বা সাধাৰণ—মুনিয়ে তাক গ্ৰহণ কৰি ভক্ষণ কৰিব। তেনেদৰে বস্ত্ৰ আৰু শয্যাও যি দৰে পায়, সেইদৰে সন্তোষে গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 36
शौचमाचमनं स्नानं न तु चोदनया चरेत् । अन्यांश्च नियमाञ्ज्ञानी यथाहं लीलयेश्वर: ॥ ३६ ॥
শৌচ, আচমন, স্নান আদি আৰু অন্য নিয়মসমূহ জ্ঞানীয়ে জোৰ কৰি নহয়, স্বেচ্ছাৰে পালন কৰিব লাগে। যেনেকৈ মই পৰমেশ্বৰ লীলাবশে নিয়ম পালন কৰোঁ, তেনেকৈ মোক জানোতা জ্ঞানীয়েও কৰিব।
Verse 37
न हि तस्य विकल्पाख्या या च मद्वीक्षया हता । आदेहान्तात् क्वचित् ख्यातिस्तत: सम्पद्यते मया ॥ ३७ ॥
যিয়ে মোক সাক্ষাৎ জানিছে, তাৰ ‘ভেদবোধ’ নামৰ বিকল্প নষ্ট হয়; সি একোৱে মোকৰ পৰা পৃথক দেখি নাপায়। দেহ-মন পুৰণি অভ্যাসৰ বাবে কেতিয়াবা সেয়া পুনৰ দেখা দিয়া যেন লাগিব পাৰে; কিন্তু দেহান্তত সি মোৰ সমান ঐশ্বৰ্য লাভ কৰে।
Verse 38
दु:खोदर्केषु कामेषु जातनिर्वेद आत्मवान् । अजिज्ञासितमद्धर्मो मुनिं गुरुमुपव्रजेत् ॥ ३८ ॥
যি ইন্দ্ৰিয়ভোগৰ ফল দুখময় বুলি জানি বৈৰাগ্য লাভ কৰিছে, আত্মসংযমী আৰু আধ্যাত্মিক সিদ্ধি কামনা কৰে, কিন্তু মোক লাভ কৰাৰ পথ গভীৰভাৱে বিচাৰ কৰা নাই—সেইজন শাস্ত্ৰজ্ঞ সদ্গুৰু মুনিৰ শৰণ লওক।
Verse 39
तावत् परिचरेद् भक्त: श्रद्धावाननसूयक: । यावद् ब्रह्म विजानीयान्मामेव गुरुमादृत: ॥ ३९ ॥
ভক্তে শ্ৰদ্ধা আৰু আদৰৰ সৈতে, অসূয়া নথকাকৈ, মোৰ সৈতে অভিন্ন গুৰুজনক মানি ব্যক্তিগত সেৱা কৰি থাকক—যেতিয়ালৈকে তেওঁ ব্ৰহ্মতত্ত্ব স্পষ্টভাৱে নাজানে।
Verse 40
यस्त्वसंयतषड्वर्ग: प्रचण्डेन्द्रियसारथि: । ज्ञानवैराग्यरहितस्त्रिदण्डमुपजीवति ॥ ४० ॥ सुरानात्मानमात्मस्थं निह्नुते मां च धर्महा । अविपक्वकषायोऽस्मादमुष्माच्च विहीयते ॥ ४१ ॥
যি কাম, ক্ৰোধ, লোভ, উন্মত্ত উচ্ছ্বাস, মিথ্যা অহংকাৰ আৰু মত্ততা—এই ছয় বিকাৰ দমন কৰা নাই; যাৰ বুদ্ধি ইন্দ্ৰিয়ৰ সাৰথি হৈও বিষয়াসক্তিত প্ৰচণ্ড; যি জ্ঞান-বৈৰাগ্যহীন হৈ ত্ৰিদণ্ড ধৰি জীৱিকা চলায়; আৰু যি দেবতা, নিজৰ আত্মা আৰু নিজৰ ভিতৰত অৱস্থিত পৰমেশ্বৰ (মোক) অস্বীকাৰ কৰি ধৰ্ম নাশ কৰে—সেইজন অপক্ব কলুষে আচ্ছন্ন ব্যক্তি এই লোক আৰু পৰলোক দুয়োটাতে পতিত হয়।
Verse 41
यस्त्वसंयतषड्वर्ग: प्रचण्डेन्द्रियसारथि: । ज्ञानवैराग्यरहितस्त्रिदण्डमुपजीवति ॥ ४० ॥ सुरानात्मानमात्मस्थं निह्नुते मां च धर्महा । अविपक्वकषायोऽस्मादमुष्माच्च विहीयते ॥ ४१ ॥
যি কাম, ক্ৰোধ, লোভ, উন্মত্ত উচ্ছ্বাস, মিথ্যা অহংকাৰ আৰু মত্ততা—এই ছয় বিকাৰ দমন কৰা নাই; যাৰ বুদ্ধি ইন্দ্ৰিয়ৰ সাৰথি হৈও বিষয়াসক্তিত প্ৰচণ্ড; যি জ্ঞান-বৈৰাগ্যহীন হৈ ত্ৰিদণ্ড ধৰি জীৱিকা চলায়; আৰু যি দেবতা, নিজৰ আত্মা আৰু নিজৰ ভিতৰত অৱস্থিত পৰমেশ্বৰ (মোক) অস্বীকাৰ কৰি ধৰ্ম নাশ কৰে—সেইজন অপক্ব কলুষে আচ্ছন্ন ব্যক্তি এই লোক আৰু পৰলোক দুয়োটাতে পতিত হয়।
Verse 42
भिक्षोर्धर्म: शमोऽहिंसा तप ईक्षा वनौकस: । गृहिणो भूतरक्षेज्या द्विजस्याचार्यसेवनम् ॥ ४२ ॥
ভিক্ষু (সন্ন্যাসী) ৰ ধৰ্ম শম আৰু অহিংসা; বনপ্ৰস্থৰ বাবে তপ আৰু দেহ-আত্মা ভেদৰ দাৰ্শনিক দৃষ্টি মুখ্য; গৃহস্থৰ কৰ্তব্য সকলো জীৱক আশ্ৰয় দিয়া আৰু যজ্ঞ কৰা; আৰু ব্ৰহ্মচাৰী (দ্বিজ) ৰ মুখ্য কৰ্ম আচার্যসেৱা।
Verse 43
ब्रह्मचर्यं तप: शौचं सन्तोषो भूतसौहृदम् । गृहस्थस्याप्यृतौ गन्तु: सर्वेषां मदुपासनम् ॥ ४३ ॥
গৃহস্থেও সন্তান উৎপত্তিৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত ঋতুতেই পত্নীৰ ওচৰলৈ যাব; অন্যথা ব্ৰহ্মচৰ্য, তপস্যা, মন-দেহৰ শুচিতা, নিজৰ অৱস্থাত সন্তোষ আৰু সকলো জীৱৰ প্ৰতি মৈত্ৰী পালন কৰিব। বৰ্ণাশ্ৰমভেদ নেদেখি সকলো মানুহে মোৰ উপাসনা কৰিব লাগে।
Verse 44
इति मां य: स्वधर्मेण भजेन् नित्यमनन्यभाक् । सर्वभूतेषु मद्भावो मद्भक्तिं विन्दते दृढाम् ॥ ४४ ॥
যি নিজৰ স্বধৰ্ম পালন কৰি নিত্য অনন্যভাৱে মোৰ ভজন কৰে আৰু সকলো জীৱত মোৰ উপস্থিতিৰ ভাব ৰাখে, সি মোৰ প্ৰতি অচঞ্চল দঢ় ভক্তি লাভ কৰে।
Verse 45
भक्त्योद्धवानपायिन्या सर्वलोकमहेश्वरम् । सर्वोत्पत्त्यप्ययं ब्रह्म कारणं मोपयाति स: ॥ ४५ ॥
হে উদ্ধৱ! মই সকলো লোকৰ পৰমেশ্বৰ; এই বিশ্বৰ সৃষ্টি আৰু সংহাৰ মইয়েই কৰোঁ, আৰু উৎপত্তি-লয়ৰ পৰম কাৰণ সেই ব্ৰহ্মও মইয়েই। সেয়ে যি অবিচল ভক্তিৰে মোৰ উপাসনা কৰে, সি মোকেই প্ৰাপ্ত হয়।
Verse 46
इति स्वधर्मनिर्णिक्तसत्त्वो निर्ज्ञातमद्गति: । ज्ञानविज्ञानसम्पन्नो नचिरात् समुपैति माम् ॥ ४६ ॥
এইদৰে যি স্বধৰ্ম পালন কৰি নিজৰ সত্ত্ব শুদ্ধ কৰে, মোৰ পৰম গতি সম্পূৰ্ণকৈ বুজে আৰু শাস্ত্ৰজ্ঞান তথা অনুভৱজ্ঞানত সমৃদ্ধ হয়, সি অতি সোনকালে মোকেই প্ৰাপ্ত হয়।
Verse 47
वर्णाश्रमवतां धर्म एष आचारलक्षण: । स एव मद्भक्तियुतो नि:श्रेयसकर: पर: ॥ ४७ ॥
বৰ্ণাশ্ৰম অনুসৰণকাৰীৰ ধৰ্ম হৈছে অধিকৃত আচার-পরম্পৰা অনুসৰি চলা। সেই একে বৰ্ণাশ্ৰম কৰ্তব্য যেতিয়া প্ৰেমভক্তিৰে মোক অৰ্পণ কৰা হয়, তেতিয়া সেয়াই জীৱনৰ পৰম সিদ্ধি প্ৰদান কৰে।
Verse 48
एतत्तेऽभिहितं साधो भवान् पृच्छति यच्च माम् । यथा स्वधर्मसंयुक्तो भक्तो मां समियात् परम् ॥ ४८ ॥
হে সাধু উদ্ধৱ! তুমি যেনেকৈ সুধিছিলা, তেনেকৈ মই ক’লোঁ—স্বধৰ্মত স্থিত মোৰ ভক্ত কেনেকৈ মোক, পৰম প্ৰভুক, প্ৰাপ্ত কৰে।
Frequently Asked Questions
Bondage is defined as the deviation of the senses toward sense gratification, which binds consciousness to impermanent objects and their reactions. Liberation is defined as complete control of the senses and mind, rooted in steady knowledge and remembrance of the Lord, whereby one experiences spiritual bliss within the self and no longer meditates upon perishable realities.
In this chapter Kṛṣṇa explicitly restricts the vānaprastha from animal sacrifice, emphasizing ahimsā and purity as prominent duties for that āśrama. The teaching aligns ritual with progressive internalization: as one advances toward renunciation, worship must become less dependent on external violence or paraphernalia and more aligned with compassion, philosophical discrimination, and devotion to the Supreme.
A true sannyāsī is identified by internal disciplines—avoiding useless speech, avoiding useless activity, and controlling the life air—along with truthfulness, purity, nonviolence, and detachment. External signs (such as carrying daṇḍa) are insufficient if one remains controlled by lust, anger, greed, pride, intoxication, or if one adopts renunciation as a livelihood.
Kṛṣṇa explains that devas may manifest alluring forms (including the appearance of one’s former wife or other attractive objects) to create stumbling blocks, fearing the sannyāsī will surpass them. The proper response is indifference: the renunciant should not give heed to such manifestations and should remain fixed in detachment and remembrance of the Lord.
The paramahaṁsa is described as behaving outwardly in unconventional ways—like a child (free from honor/dishonor), like an incompetent person (without display of expertise), like an insane person (without social posturing), while inwardly established in the highest realization. Such conduct is ‘beyond rules’ because realized knowledge and pure bhakti have dissolved the egoic motive that rules are meant to restrain; nevertheless, the paramahaṁsa never becomes atheistic or hostile to Vedic truth.
The chapter concludes that prescribed duties—whether of brahmacarya, gṛhastha, vānaprastha, or sannyāsa—become spiritually perfect when dedicated to Kṛṣṇa in loving service, without separate objects of worship. When one worships Kṛṣṇa while seeing Him present in all beings, varṇāśrama functions as a purification system that quickly matures into unflinching devotional service and attainment of the Lord.