Adhyaya 16
Vibhūti-yoga in the Bhāgavata: The Lord’s Manifest Opulences and the Discipline of Control
পৰমাত্মা ৰূপে ভগৱানৰ গূঢ় উপস্থিতি জানিবলৈ উদ্ধৱৰ আন্তৰিক জিজ্ঞাসা এই অধ্যায়ত আগবাঢ়ে। উদ্ধৱে শ্ৰীকৃষ্ণক অনাদি-অনন্ত, সকলো জীৱৰ প্ৰাণ বুলি স্তৱ কৰি ভক্তিৰে লাভ হোৱা সিদ্ধি আৰু ঋষিসকলে পূজা কৰা বিভিন্ন দিব্য ৰূপৰ বিষয়ে জানিবলৈ বিচাৰে। ভগৱানে কুৰুক্ষেত্ৰত অৰ্জুনৰ পূৰ্ব প্ৰশ্ন স্মৰণ কৰাই গীতা-পরম্পৰাৰ ‘বিভূতি’ উপদেশৰ সৈতে এই কথোপকথনৰ ধাৰাবাহিকতা দেখুৱায়। তাৰপিছত বেদ, ছন্দ, দেৱতা, ঋষি, ৰজা, দিব্য সত্তা, প্ৰকৃতি-শক্তি, কাল-বিভাগ, গুণ আৰু তত্ত্বত যি কিছু শ্ৰেষ্ঠ, সুন্দৰ, শক্তিমান বা পবিত্ৰ—সেয়া সকলো তেওঁৰ ঐশ্বৰ্যৰ বিস্তাৰ বুলি বৰ্ণনা কৰে। শেষত শুদ্ধ বুদ্ধিৰে বাক্, মন, প্ৰাণ আৰু ইন্দ্ৰিয় সংযমৰ আদেশ দিয়ে; সংযম নাথাকিলে ব্ৰত-তপ কাঁচা ঘটৰ পানীৰ দৰে চুই গৈ নষ্ট হয়। ‘সকলো তেওঁৰ বিভূতি’ জ্ঞানৰ পৰা ‘সেয়ে সংযম আৰু শৰণাগতি’ সাধনালৈ এই অধ্যায়ে পথ দেখুৱায়।
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच त्वं ब्रह्म परमं साक्षादनाद्यन्तमपावृतम् । सर्वेषामपि भावानां त्राणस्थित्यप्ययोद्भव: ॥ १ ॥
শ্ৰী উদ্ধৱে ক’লে—হে প্ৰভু! আপুনি সাক্ষাৎ পৰব্ৰহ্ম, অনাদি-অনন্ত, একোৱে আপোনাক সীমাবদ্ধ নকৰে। সকলো ভাবৰ ৰক্ষক, স্থিতিকৰ্তা, সংহাৰক আৰু উদ্ভৱৰ কাৰণ আপুনিয়েই।
Verse 2
उच्चावचेषु भूतेषु दुर्ज्ञेयमकृतात्मभि: । उपासते त्वां भगवन् याथातथ्येन ब्राह्मणा: ॥ २ ॥
হে ভগৱান! উচ্চ-নীচ সকলো সৃষ্টিত আপুনি স্থিত—এই কথা অশুদ্ধচিত্ত লোকৰ বাবে বুজা কঠিন; তথাপি বেদান্ত-তত্ত্বজ্ঞ ব্ৰাহ্মণসকলে সত্যৰূপে আপোনাক উপাসনা কৰে।
Verse 3
येषु येषु च भूतेषु भक्त्या त्वां परमर्षय: । उपासीना: प्रपद्यन्ते संसिद्धिं तद् वदस्व मे ॥ ३ ॥
মহৰ্ষিসকলে ভক্তিৰে আপোনাৰ যি যি ৰূপ উপাসনা কৰে, সেই উপাসনাৰে তেওঁলোকে যি সিদ্ধি লাভ কৰে সেয়া মোক কওক; লগতে তেওঁলোকে আপোনাৰ কোন কোন ৰূপ আৰাধনা কৰে তাও দয়া কৰি বুজাই দিয়ক।
Verse 4
गूढश्चरसि भूतात्मा भूतानां भूतभावन । न त्वां पश्यन्ति भूतानि पश्यन्तं मोहितानि ते ॥ ४ ॥
হে ভূতাত্মা, হে ভূতভাবন! আপুনি সকলো জীৱৰ ভিতৰত গূঢ়ভাবে বিচৰণ কৰে; আপুনি তেওঁলোকক দেখে, কিন্তু আপোনাৰ মায়াত মোহিত জীৱে আপোনাক দেখা নোৱাৰে।
Verse 5
या: काश्च भूमौ दिवि वै रसायां विभूतयो दिक्षु महाविभूते । ता मह्यमाख्याह्यनुभावितास्ते नमामि ते तीर्थपदाङ्घ्रिपद्मम् ॥ ५ ॥
হে পৰম শক্তিমান প্ৰভু! পৃথিৱী, স্বৰ্গ, পাতাল আৰু সকলো দিশত আপুনি প্ৰকাশ কৰা অসংখ্য বিভূতিসমূহ দয়া কৰি মোক কওক। সকলো তীৰ্থৰ আশ্ৰয় আপোনাৰ পদ্মচৰণত মই প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 6
श्रीभगवानुवाच एवमेतदहं पृष्ट: प्रश्नं प्रश्नविदां वर । युयुत्सुना विनशने सपत्नैरर्जुनेन वै ॥ ६ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে প্ৰশ্ন কৰাৰ বিধি জনা লোকসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ! এইটো একেবাৰে সত্য; আগতেও মোক এই একে প্ৰশ্ন সোধা হৈছিল। কুৰুক্ষেত্ৰৰ বিধ্বংসী ৰণভূমিত, প্ৰতিদ্বন্দ্বীৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিবলৈ ইচ্ছুক অৰ্জুনে মোক এই একে প্ৰশ্ন কৰিছিল।
Verse 7
ज्ञात्वा ज्ञातिवधं गर्ह्यमधर्मं राज्यहेतुकम् । ततो निवृत्तो हन्ताहं हतोऽयमिति लौकिक: ॥ ७ ॥
কুৰুক্ষেত্ৰত অৰ্জুনে ভাবিলে যে আত্মীয়বধ নিন্দনীয় আৰু অধৰ্ম, যি কেৱল ৰাজ্য লাভৰ ইচ্ছাৰ বাবে প্ৰেৰিত। সেয়ে সি যুদ্ধৰ পৰা আঁতৰি গ’ল, ভাবিলে—“মই হন্তা হ’ম; তেওঁলোক নাশ হ’ব।” এইদৰে সি লৌকিক চেতনাত পীড়িত হ’ল।
Verse 8
स तदा पुरुषव्याघ्रो युक्त्या मे प्रतिबोधित: । अभ्यभाषत मामेवं यथा त्वं रणमूर्धनि ॥ ८ ॥
তেতিয়া পুৰুষব্যাঘ্ৰ অৰ্জুনক মই যুক্তিযুক্ত তৰ্কেৰে বোধ কৰালোঁ। আৰু ৰণৰ আগভাগত সি মোক, তুমি এতিয়া সোধাৰ দৰে, প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 9
अहमात्मोद्धवामीषां भूतानां सुहृदीश्वर: । अहं सर्वाणि भूतानि तेषां स्थित्युद्भवाप्यय: ॥ ९ ॥
প্ৰিয় উদ্ধৱ! মই সকলো জীৱৰ পৰমাত্মা; সেয়ে স্বাভাৱিকভাৱে মই তেওঁলোকৰ সুহৃদ আৰু পৰম নিয়ন্তা। সকলো ভূতৰ সৃষ্টি, স্থিতি আৰু লয়ৰ কাৰণ মই নিজেই; সুতৰাং মই তেওঁলোকৰ পৰা ভিন্ন নহয়।
Verse 10
अहं गतिर्गतिमतां काल: कलयतामहम् । गुणानां चाप्यहं साम्यं गुणिन्यौत्पत्तिको गुण: ॥ १० ॥
মই উন্নতি বিচৰা সকলৰ পৰম গতি; সংযমীসকলৰ মাজত মই কাল। গুণসমূহত মই সাম্য, আৰু ধৰ্মপৰায়ণসকলত মই স্বাভাৱিক সদ্গুণ।
Verse 11
गुणिनामप्यहं सूत्रं महतां च महानहम् । सूक्ष्माणामप्यहं जीवो दुर्जयानामहं मन: ॥ ११ ॥
গুণযুক্ত বস্তুসমূহত মই প্ৰকৃতিৰ মূল সূত্ৰ; মহানসমূহত মই মহৎ-তত্ত্ব। সূক্ষ্মসমূহত মই জীৱাত্মা, আৰু দুৰ্জেয়সমূহত মই মন।
Verse 12
हिरण्यगर्भो वेदानां मन्त्राणां प्रणवस्त्रिवृत् । अक्षराणामकारोऽस्मि पदानिच्छन्दसामहम् ॥ १२ ॥
বেদসমূহত মই তেওঁলোকৰ আদিগুৰু হিৰণ্যগৰ্ভ (ব্ৰহ্মা); মন্ত্ৰসমূহত মই ত্ৰিবৃত্ প্ৰণৱ ‘ওঁ’। অক্ষৰসমূহত মই ‘অ’, আৰু ছন্দসমূহত মই গায়ত্ৰী।
Verse 13
इन्द्रोऽहं सर्वदेवानां वसूनामस्मि हव्यवाट् । आदित्यानामहं विष्णू रुद्राणां नीललोहित: ॥ १३ ॥
সকলো দেৱতাৰ মাজত মই ইন্দ্ৰ; বসুসকলৰ মাজত মই হব্যবাহ (অগ্নি)। আদিত্যসকলৰ মাজত মই বিষ্ণু, আৰু ৰুদ্রসকলৰ মাজত মই নীললোহিত (শিৱ)।
Verse 14
ब्रह्मर्षीणां भृगुरहं राजर्षीणामहं मनु: । देवर्षीणां नारदोऽहं हविर्धान्यस्मि धेनुषु ॥ १४ ॥
ব্ৰহ্মৰ্ষিসকলৰ মাজত মই ভৃগু; ৰাজৰ্ষিসকলৰ মাজত মই মনু। দেৱৰ্ষিসকলৰ মাজত মই নাৰদ; আৰু গাইসমূহৰ মাজত মই কামধেনু।
Verse 15
सिद्धेश्वराणां कपिल: सुपर्णोऽहं पतत्रिणाम् । प्रजापतीनां दक्षोऽहं पितृणामहमर्यमा ॥ १५ ॥
সিদ্ধসকলৰ মাজত মই কপিল, আৰু পক্ষীৰ মাজত মই সুপৰ্ণ গৰুড়। প্ৰজাপতিসকলৰ মাজত মই দক্ষ, আৰু পিতৃসকলৰ মাজত মই আৰ্য্যমা।
Verse 16
मां विद्ध्युद्धव दैत्यानां प्रह्लादमसुरेश्वरम् । सोमं नक्षत्रौषधीनां धनेशं यक्षरक्षसाम् ॥ १६ ॥
হে উদ্ধৱ, দৈত্যসকলৰ মাজত মোক প্ৰহ্লাদ মহাৰাজ—অসুৰসকলৰ সাধু-নাথ—বুলি জানিবা। নক্ষত্ৰ আৰু ঔষধিসকলৰ মাজত মই সোম, চন্দ্ৰ; আৰু যক্ষ-ৰাক্ষসসকলৰ মাজত মই ধনেশ কুবেৰ।
Verse 17
ऐरावतं गजेन्द्राणां यादसां वरुणं प्रभुम् । तपतां द्युमतां सूर्यं मनुष्याणां च भूपतिम् ॥ १७ ॥
গজেন্দ্ৰসকলৰ মাজত মই ঐৰাৱত, আৰু জলচৰসকলৰ মাজত মই সাগৰৰ প্ৰভু বৰুণ। তাপ আৰু দীপ্তি দিয়া সকলোত মই সূৰ্য; আৰু মানুহৰ মাজত মই ৰজা।
Verse 18
उच्चै:श्रवास्तुरङ्गाणां धातूनामस्मि काञ्चनम् । यम: संयमतां चाहम् सर्पाणामस्मि वासुकि: ॥ १८ ॥
ঘোঁৰাসকলৰ মাজত মই উচ্চৈঃশ্ৰৱা, আৰু ধাতুসকলৰ মাজত মই কাঞ্চন—সোণ। সংযম আৰু দণ্ডদাতাসকলৰ মাজত মই যমৰাজ; আৰু সৰ্পসকলৰ মাজত মই বাসুকি।
Verse 19
नागेन्द्राणामनन्तोऽहं मृगेन्द्र: शृङ्गिदंष्ट्रिणाम् । आश्रमाणामहं तुर्यो वर्णानां प्रथमोऽनघ ॥ १९ ॥
হে অনঘ উদ্ধৱ, নাগেন্দ্ৰসকলৰ মাজত মই অনন্তদেৱ; আৰু তীক্ষ্ণ শিং বা দাঁত থকা প্ৰাণীৰ মাজত মই মৃগেন্দ্ৰ সিংহ। আশ্ৰমসকলৰ মাজত মই চতুৰ্থ—সন্ন্যাস—আশ্ৰম; আৰু বৰ্ণসকলৰ মাজত মই প্ৰথম—ব্ৰাহ্মণ।
Verse 20
तीर्थानां स्रोतसां गङ्गा समुद्र: सरसामहम् । आयुधानां धनुरहं त्रिपुरघ्नो धनुष्मताम् ॥ २० ॥
তীৰ্থ আৰু প্ৰৱাহমান স্ৰোতসমূহৰ মাজত মই পবিত্ৰ গংগা, আৰু স্থিৰ জলৰাশিৰ মাজত মই মহাসাগৰ। অস্ত্ৰসমূহৰ মাজত মই ধনু, আৰু ধনুৰ্ধৰসকলৰ মাজত ত্ৰিপুৰঘ্ন ভগৱান শিৱ।
Verse 21
धिष्ण्यानामस्म्यहं मेरुर्गहनानां हिमालय: । वनस्पतीनामश्वत्थ ओषधीनामहं यव: ॥ २१ ॥
নিবাসস্থানসমূহৰ মাজত মই মেৰু পৰ্বত, আৰু দুৰ্গম স্থানসমূহৰ মাজত মই হিমালয়। গছসমূহৰ মাজত মই পবিত্ৰ অশ্বত্থ, আৰু ঔষধি-উদ্ভিদসমূহৰ মাজত মই যৱ—ধান্যধাৰী উদ্ভিদ।
Verse 22
पुरोधसां वसिष्ठोऽहं ब्रह्मिष्ठानां बृहस्पति: । स्कन्दोऽहं सर्वसेनान्यामग्रण्यां भगवानज: ॥ २२ ॥
পুৰোহিতসকলৰ মাজত মই বসিষ্ঠ মুনি, আৰু বৈদিক সংস্কৃতিত অতি উচ্চ স্থিতিসকলৰ মাজত মই বৃহস্পতি। মহাসেনানায়কসকলৰ মাজত মই স্কন্দ (কাৰ্ত্তিকেয়), আৰু শ্ৰেষ্ঠ পথত অগ্ৰসৰসকলৰ মাজত মই ভগৱান অজ—ব্ৰহ্মা।
Verse 23
यज्ञानां ब्रह्मयज्ञोऽहं व्रतानामविहिंसनम् । वाय्वग्न्यर्काम्बुवागात्मा शुचीनामप्यहं शुचि: ॥ २३ ॥
যজ্ঞসমূহৰ মাজত মই ব্ৰহ্মযজ্ঞ—বেদ অধ্যয়ন, আৰু ব্ৰতসমূহৰ মাজত মই অহিংসা। যি যি পবিত্ৰ কৰে তাৰ মাজত মই বায়ু, অগ্নি, সূৰ্য, জল আৰু বাক্-ৰূপ আত্মা; শুচিসকলৰ মাজতো মই পৰম শুচি।
Verse 24
योगानामात्मसंरोधो मन्त्रोऽस्मि विजिगीषताम् । आन्वीक्षिकी कौशलानां विकल्प: ख्यातिवादिनाम् ॥ २४ ॥
যোগসমূহৰ মাজত মই আত্মসংৰোধ—সমাধি, য’ত আত্মা মায়াৰ পৰা সম্পূৰ্ণ পৃথক হয়। জয় ইচ্ছুকসকলৰ মাজত মই নীতিসম্মত মন্ত্রণা (ৰাজনীতি পৰামৰ্শ)। নিপুণ বিবেচনা-প্ৰক্ৰিয়াসমূহৰ মাজত মই আন্বীক্ষিকী—আত্মবিদ্যা, যাৰ দ্বাৰা আত্মা আৰু জড়ৰ ভেদ নিৰ্ণয় হয়। আৰু তৰ্কশীল দাৰ্শনিকসকলৰ মাজত মই দৃষ্টিৰ বৈচিত্ৰ্য।
Verse 25
स्त्रीणां तु शतरूपाहं पुंसां स्वायम्भुवो मनु: । नारायणो मुनीनां च कुमारो ब्रह्मचारिणाम् ॥ २५ ॥
নাৰীৰ মাজত মই শতৰূপা, আৰু পুৰুষৰ মাজত তেওঁৰ স্বামী স্বায়ম্ভুৱ মনু। মুনিসকলৰ মাজত মই নাৰায়ণ, আৰু ব্ৰহ্মচাৰীৰ মাজত সনৎকুমাৰ।
Verse 26
धर्माणामस्मि संन्यास: क्षेमाणामबहिर्मति: । गुह्यानां सुनृतं मौनं मिथुनानामजस्त्वहम् ॥ २६ ॥
ধৰ্মসমূহৰ মাজত মই সন্ন্যাস, আৰু ক্ষেমৰ মাজত মই অন্তৰাত্মাৰ চেতনা। গুহ্য বিষয়ত মই মধুৰ সত্যবাণী আৰু মৌন; আৰু যুগলসমূহৰ মাজত মই অজ (ব্ৰহ্মা)।
Verse 27
संवत्सरोऽस्म्यनिमिषामृतूनां मधुमाधवौ । मासानां मार्गशीर्षोऽहं नक्षत्राणां तथाभिजित् ॥ २७ ॥
সচেতন কালচক্ৰসমূহৰ মাজত মই সংৱৎসৰ (বছৰ), আৰু ঋতুসকলৰ মাজত মই মধু-মাধৱ অৰ্থাৎ বসন্ত। মাহসমূহৰ মাজত মই মাৰ্গশীৰ্ষ, আৰু নক্ষত্ৰসমূহৰ মাজত মই শুভ অভিজিত।
Verse 28
अहं युगानां च कृतं धीराणां देवलोऽसित: । द्वैपायनोऽस्मि व्यासानां कवीनां काव्य आत्मवान् ॥ २८ ॥
যুগসমূহৰ মাজত মই কৃত (সত্য) যুগ, আৰু ধীৰ ঋষিসকলৰ মাজত মই দেবল আৰু অসিত। বেদ বিভাজক ব্যাসসকলৰ মাজত মই কৃষ্ণ দ্বৈপায়ন বেদব্যাস, আৰু কবিসকলৰ মাজত মই আত্মবান কাব্য (শুক্ৰাচাৰ্য)।
Verse 29
वासुदेवो भगवतां त्वं तु भागवतेष्वहम् । किम्पुरुषाणां हनुमान् विद्याध्राणां सुदर्शन: ॥ २९ ॥
ভগৱান নামে অধিকাৰীসকলৰ মাজত মই বাসুদেৱ, আৰু ভক্তসকলৰ মাজত, হে উদ্ধৱ, তুমিয়েই মোৰ প্ৰতিনিধি। কিম্পুৰুষসকলৰ মাজত মই হনুমান, আৰু বিদ্যাধৰসকলৰ মাজত মই সুদৰ্শন।
Verse 30
रत्नानां पद्मरागोऽस्मि पद्मकोश: सुपेशसाम् । कुशोऽस्मि दर्भजातीनां गव्यमाज्यं हवि:ष्वहम् ॥ ३० ॥
ৰত্নসমূহৰ মাজত মই পদ্মৰাগ (ৰুবি), আৰু সুন্দৰ বস্তুসমূহৰ মাজত মই পদ্মকোষ। ঘাঁহজাতিৰ মাজত মই পৱিত্ৰ কুশ, আৰু হৱিষ্যসমূহৰ মাজত মই গাভ্য ঘৃত আদি॥৩০॥
Verse 31
व्यवसायिनामहं लक्ष्मी: कितवानां छलग्रह: । तितिक्षास्मि तितिक्षूणां सत्त्वं सत्त्ववतामहम् ॥ ३१ ॥
উদ্যমীসকলৰ মাজত মই লক্ষ্মী (সমৃদ্ধি), আৰু ছলনাকাৰীৰ মাজত মই জুৱা (ছলগ্ৰহ)। সহিষ্ণুসকলৰ মাজত মই ক্ষমা, আৰু সত্ত্বগুণীসকলৰ মাজত মই তেওঁলোকৰ সত্ত্বই॥৩১॥
Verse 32
ओज: सहो बलवतां कर्माहं विद्धि सात्वताम् । सात्वतां नवमूर्तीनामादिमूर्तिरहं परा ॥ ३२ ॥
বলৱানসকলৰ মাজত মই ওজ আৰু সহ—দেহ-মনৰ শক্তি; আৰু মোৰ ভক্ত সাৎৱতসকলৰ কৰ্ম, অৰ্থাৎ ভক্তিক্ৰিয়া, তাকো মোকেই জানিবা। সাৎৱতসকলে পূজা কৰা নৱমূৰ্তিসকলৰ মাজত মই পৰম আদিমূর্তি বাসুদেৱ॥৩২॥
Verse 33
विश्वावसु: पूर्वचित्तिर्गन्धर्वाप्सरसामहम् । भूधराणामहं स्थैर्यं गन्धमात्रमहं भुव: ॥ ३३ ॥
গন্ধৰ্বসকলৰ মাজত মই বিশ্বাৱসু, আৰু অপ্সৰাসকলৰ মাজত মই পূৰ্বচিত্তি। পৰ্বতসমূহৰ মাজত মই স্থৈৰ্য, আৰু পৃথিৱীৰ মাজত মই সুগন্ধমাত্ৰ॥৩৩॥
Verse 34
अपां रसश्च परमस्तेजिष्ठानां विभावसु: । प्रभा सूर्येन्दुताराणां शब्दोऽहं नभस: पर: ॥ ३४ ॥
জলৰ মাজত মই পৰম ৰস—মধুৰ স্বাদ; আৰু তেজস্বীসকলৰ মাজত মই বিভাৱসু (সূৰ্য)। সূৰ্য-চন্দ্ৰ-তাৰাৰ প্ৰভা মই, আৰু আকাশত ধ্বনিত পৰাত্পৰ শব্দো মই॥৩৪॥
Verse 35
ब्रह्मण्यानां बलिरहं वीराणामहमर्जुन: । भूतानां स्थितिरुत्पत्तिरहं वै प्रतिसङ्क्रम: ॥ ३५ ॥
ব্ৰাহ্মণ্য-ধৰ্মত নিষ্ঠাৱানসকলৰ মাজত মই বিৰোচন-পুত্ৰ বলি মহাৰাজ, আৰু বীৰসকলৰ মাজত মই অৰ্জুন। সকলো জীৱৰ সৃষ্টি, স্থিতি আৰু প্ৰলয়ো মই-ই।
Verse 36
गत्युक्त्युत्सर्गोपादानमानन्दस्पर्शलक्षणम् । आस्वादश्रुत्यवघ्राणमहं सर्वेन्द्रियेन्द्रियम् ॥ ३६ ॥
মই পাঁচ কৰ্মেন্দ্ৰিয়ৰ—ভৰিৰ গতি, বাক্, মলত্যাগ, হাতৰ গ্ৰহণ আৰু উপস্থ—কাৰ্য; আৰু পাঁচ জ্ঞানেন্দ্ৰিয়ৰ—স্পৰ্শ, দৰ্শন, আস্বাদ, শ্ৰৱণ আৰু ঘ্ৰাণ—অনুভূতিও মই। প্ৰতিটো ইন্দ্ৰিয়ক তাৰ বিষয় অনুভৱ কৰোৱা শক্তিও মই।
Verse 37
पृथिवी वायुराकाश आपो ज्योतिरहं महान् । विकार: पुरुषोऽव्यक्तं रज: सत्त्वं तम: परम् । अहमेतत्प्रसङ्ख्यानं ज्ञानं तत्त्वविनिश्चय: ॥ ३७ ॥
মই ৰূপ, ৰস, গন্ধ, স্পৰ্শ আৰু শব্দ; অহংকাৰ আৰু মহত্তত্ত্ব; পৃথিৱী, জল, অগ্নি, বায়ু আৰু আকাশ; জীৱ আৰু অব্যক্ত প্ৰকৃতি; সত্ত্ব, ৰজ আৰু তম গুণ; আৰু পৰমেশ্বৰো মই-ই। এই সকলোৰ বিশ্লেষণ, লক্ষণজ্ঞান আৰু সেই জ্ঞানৰ পৰা জন্মা দৃঢ় তত্ত্বনিশ্চয়—সেয়াও মই।
Verse 38
मयेश्वरेण जीवेन गुणेन गुणिना विना । सर्वात्मनापि सर्वेण न भावो विद्यते क्वचित् ॥ ३८ ॥
পৰমেশ্বৰ ৰূপে মই জীৱ, প্ৰকৃতিৰ গুণ আৰু মহত্তত্ত্বৰো আধাৰ। সেয়ে মই সৰ্বস্ব; মোৰ বিনা ক’তাও কোনো সত্তা বিদ্যমান নহয়।
Verse 39
सङ्ख्यानं परमाणूनां कालेन क्रियते मया । न तथा मे विभूतीनां सृजतोऽण्डानि कोटिश: ॥ ३९ ॥
কালৰ প্ৰবাহত মই বিশ্বৰ পৰমাণু গণনা কৰিব পাৰোঁ, কিন্তু অগণিত ব্ৰহ্মাণ্ডত প্ৰকাশ পোৱা মোৰ বিভূতিসমূহ গণনা কৰিব নোৱাৰোঁ।
Verse 40
तेज: श्री: कीर्तिरैश्वर्यं ह्रीस्त्याग: सौभगं भग: । वीर्यं तितिक्षा विज्ञानं यत्र यत्र स मेंऽशक: ॥ ४० ॥
য’ত য’ত তেজ, শ্ৰী, কীৰ্তি, ঐশ্বৰ্য, হ্ৰী, ত্যাগ, সৌভাগ্য, ভাগ্য, বীৰ্য, সহিষ্ণুতা বা আধ্যাত্মিক জ্ঞান আছে—সেয়া সকলো মোৰ ঐশ্বৰ্যৰেই বিস্তাৰ।
Verse 41
एतास्ते कीर्तिता: सर्वा: सङ्क्षेपेण विभूतय: । मनोविकारा एवैते यथा वाचाभिधीयते ॥ ४१ ॥
এই সকলো মোৰ বিভূতি মই তোমাক সংক্ষেপে ক’লোঁ; আৰু সৃষ্টিৰ এই আশ্চৰ্য ভৌতিক বৈশিষ্ট্যসমূহো মনৰেই বিকাৰ, যিবোৰ পৰিস্থিতি অনুসাৰে বাক্যৰে বিভিন্নভাবে বৰ্ণিত হয়।
Verse 42
वाचं यच्छ मनो यच्छ प्राणान् यच्छेन्द्रियाणि च । आत्मानमात्मना यच्छ न भूय: कल्पसेऽध्वने ॥ ४२ ॥
সেয়ে বাক্য সংযত কৰা, মনক বশ কৰা, প্ৰাণবায়ু জয় কৰি ইন্দ্ৰিয়সমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা; আৰু শুদ্ধ বুদ্ধিৰে নিজকে নিজেই সংযত কৰা—তেতিয়া তুমি পুনৰ কেতিয়াও সংসাৰৰ পথত নপৰিবা।
Verse 43
यो वै वाङ्मनसी सम्यगसंयच्छन् धिया यति: । तस्य व्रतं तपो दानं स्रवत्यामघटाम्बुवत् ॥ ४३ ॥
যি যতি শ্ৰেষ্ঠ বুদ্ধিৰে বাক্য আৰু মন সম্পূৰ্ণ সংযত নকৰে, তাৰ ব্ৰত, তপস্যা আৰু দান কাঁচা মাটিৰ ঘটৰ পানীৰ দৰে সৰি যায়।
Verse 44
तस्माद्वचोमन:प्राणान् नियच्छेन्मत्परायण: । मद्भक्तियुक्तया बुद्ध्या तत: परिसमाप्यते ॥ ४४ ॥
সেয়ে যি মোৰ শৰণাগত, সি বাক্য, মন আৰু প্ৰাণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰক; তাৰ পাছত মোৰ ভক্তিযুক্ত বুদ্ধিৰে জীৱনৰ লক্ষ্য সম্পূৰ্ণ হয়।
Frequently Asked Questions
By invoking Kurukṣetra, Kṛṣṇa frames Uddhava’s inquiry within a recognized śāstric template: the vibhūti teaching that converts abstract theism into perceivable recognition of the Lord’s presence everywhere. The reference also signals that the same Absolute Truth who guided Arjuna through dharma-conflict now guides Uddhava through the subtler task of nirodha—withdrawal from material identification—by learning to see all excellences as rooted in Bhagavān.
The list is not mere poetry or mythology; it is a theological method (upāsanā-sāhitya) teaching that the supreme exemplar within any category points to the category’s source. By recognizing the ‘best’ (śreṣṭha) or governing principle in each domain—Veda, mantra, deity, time, element, virtue, ruler—one learns to trace perception back to āśraya (Kṛṣṇa). This transforms ordinary cognition into devotional discrimination: the world becomes a map of vibhūtis rather than a field of separate enjoyables.
The chapter’s conclusion shows the practical consequence of vibhūti-knowledge: if everything is Kṛṣṇa’s expansion, then the sādhaka must stop dissipating consciousness through uncontrolled talk, restless mind, and unregulated senses. Kṛṣṇa states that without such mastery, vows, austerities, and charity ‘leak away’ like water from an unbaked pot—indicating lack of inner consolidation (saṁskāra). Control is not repression but disciplined offering (yukta-vairāgya) performed in surrender, culminating in bhakti guided by ‘loving devotional intelligence.’