Adhyaya 14
Bhakti as the Supreme Process; Detachment and the Rudiments of Meditation
উদ্ধৱে ঋষিসকলে প্ৰশংসা কৰা বহু বৈদিক পথৰ বিষয়ে শ্ৰীকৃষ্ণক সোধে—সকলো সমান নে কোনো এটা পৰম? ভগৱানে কয়: প্ৰলয়ৰ পাছত বেদধ্বনি ব্ৰহ্মা, মনু আৰু ঋষিসকলক পুনৰ শিক্ষা দিয়া হৈছিল; দেহধাৰীৰ ত্ৰিগুণজনিত স্বভাৱ আৰু কামনাৰ ভিন্নতাৰ বাবে কৰ্মকাণ্ড আৰু দৰ্শনৰ বহুত্ব দেখা যায়। মায়াত মোহিত বুদ্ধিয়ে ধৰ্ম, যশ, ভোগ, তপস্যা, দান, ব্ৰত, ৰাজনীতি আদি ‘শ্ৰেয়’ বুলি ধৰে, কিন্তু ফল ক্ষণস্থায়ী আৰু শোকমিশ্ৰ। যিয়ে ভৌতিক ইচ্ছা ত্যাগ কৰি চিত্তক কৃষ্ণত স্থিৰ কৰে, সি অনন্য সুখ পায়; শুদ্ধ ভক্তে স্বৰ্গ, যোগসিদ্ধি বা মোক্ষো নোখোজে—কেৱল কৃষ্ণকেই। ভক্তি অগ্নিৰ দৰে হৃদয় শুদ্ধ কৰে আৰু পতিতকো উন্নীত কৰে; প্ৰেমময় সেৱা নাথাকিলে অন্য গুণে সম্পূৰ্ণ শুদ্ধি দিব নোৱাৰে। তাৰ পাছত অধ্যায় সাধনালৈ ঘূৰে—স্বপ্নসদৃশ ভৌতিক উন্নতি ত্যাগ, বন্ধনকাৰী সঙ্গ বর্জন, আৰু আসন-প্ৰাণায়াম-ওঁকাৰ একাগ্ৰতাৰ দ্বাৰা ধ্যানৰ পূৰ্বপ্ৰস্তুতি, যি পৰৱৰ্তী গভীৰ ধ্যানোপদেশৰ ভূমি গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
श्रीउद्धव उवाच वदन्ति कृष्ण श्रेयांसि बहूनि ब्रह्मवादिन: । तेषां विकल्पप्राधान्यमुताहो एकमुख्यता ॥ १ ॥
শ্ৰী উদ্ধৱে ক’লে—হে কৃষ্ণ! বেদব্যাখ্যাতা মুনিসকলে জীৱন-সিদ্ধিৰ বাবে বহু শ্ৰেয়স্কৰ উপায় কয়। সেই বিভিন্ন মতৰ মাজত সকলো সমানভাৱে মুখ্য নে, নে এটােই পৰম? প্ৰভু, কৃপা কৰি কওক।
Verse 2
भवतोदाहृत: स्वामिन् भक्तियोगोऽनपेक्षित: । निरस्य सर्वत: सङ्गं येन त्वय्याविशेन्मन: ॥ २ ॥
হে স্বামী! আপুনি নিৰপেক্ষ, শুদ্ধ ভক্তিযোগ স্পষ্টকৈ বৰ্ণনা কৰিছে; যাৰ দ্বাৰা ভক্তে সকলো ভৌতিক সংগ ত্যাগ কৰি মনক আপোনাতেই স্থিৰ কৰে।
Verse 3
श्रीभगवानुवाच कालेन नष्टा प्रलये वाणीयं वेदसंज्ञिता । मयादौ ब्रह्मणे प्रोक्ता धर्मो यस्यां मदात्मक: ॥ ३ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—প্ৰলয়ৰ সময়ত কালৰ প্ৰভাৱত বেদসঞ্জ্ঞিত দিব্য বাণী লোপ পাইছিল। সেয়ে সৃষ্টিৰ আদিতে মই নিজেই ব্ৰহ্মাক বেদজ্ঞান ক’লোঁ; কিয়নো বেদে ঘোষিত ধৰ্মস্বৰূপ মই নিজেই।
Verse 4
तेन प्रोक्ता स्व पुत्राय मनवे पूर्वजाय सा । ततो भृग्वादयोऽगृह्णन् सप्त ब्रह्ममहर्षय: ॥ ४ ॥
সেই বেদজ্ঞান ব্ৰহ্মাই তেওঁৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ মনুক ক’লে। তাৰ পাছত মনুৰ পৰা ভৃগু আদি সাতজন ব্ৰহ্মমহর্ষিয়ে সেই একে জ্ঞান গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 5
तेभ्य: पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यका: । मनुष्या: सिद्धगन्धर्वा: सविद्याधरचारणा: ॥ ५ ॥ किन्देवा: किन्नरा नागा रक्ष:किम्पुरुषादय: । बह्वयस्तेषां प्रकृतयो रज:सत्त्वतमोभुव: ॥ ६ ॥ याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां पतयस्तथा । यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाच: स्रवन्ति हि ॥ ७ ॥
ভৃগু আদি পিতৃঋষি আৰু ব্ৰহ্মাৰ অন্য পুত্ৰসকলৰ পৰা বহু সন্ততি উদ্ভৱ হ’ল—দেৱ, দানৱ, গুহ্যক, মানুহ, সিদ্ধ, গন্ধৰ্ব, বিদ্যাধৰ, চাৰণ, কিন্দেৱ, কিন্নৰ, নাগ, ৰাক্ষস, কিম্পুৰুষ আদি। ৰজঃ-সত্ত্ব-তমঃ এই ত্ৰিগুণৰ পৰা তেওঁলোকৰ নানা স্বভাৱ আৰু কামনা গঢ় লৈ উঠিল; সেই স্বভাৱভেদে জীৱ আৰু তেওঁলোকৰ অধিপতিসকলৰ মাজতো ভিন্নতা দেখা দিল। সেয়েহে বৈশিষ্ট্যভেদৰ কাৰণে বেদত বহু প্ৰকাৰ কৰ্মকাণ্ড, মন্ত্ৰ আৰু ফল বৰ্ণিত আছে।
Verse 6
तेभ्य: पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यका: । मनुष्या: सिद्धगन्धर्वा: सविद्याधरचारणा: ॥ ५ ॥ किन्देवा: किन्नरा नागा रक्ष:किम्पुरुषादय: । बह्वयस्तेषां प्रकृतयो रज:सत्त्वतमोभुव: ॥ ६ ॥ याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां पतयस्तथा । यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाच: स्रवन्ति हि ॥ ७ ॥
ভৃগু মুনি আদি পিতৃসকল আৰু ব্ৰহ্মাৰ অন্য পুত্ৰসকলৰ পৰা বহু সন্তান-সন্ততি উৎপন্ন হ’ল; তেওঁলোকে দেৱ, দানৱ, মানুহ, গুহ্যক, সিদ্ধ, গন্ধৰ্ব, বিদ্যাধৰ, চাৰণ, কিন্দেৱ, কিন্নৰ, নাগ, ৰাক্ষস, কিম্পুৰুষ আদি নানা ৰূপ ধাৰণ কৰিলে। ৰজঃ-সত্ত্ব-তমঃ গুণজাত ভিন্ন স্বভাৱ আৰু কামনাৰ বাবে তেওঁলোকৰ জাতি আৰু অধিপতি পৃথক হ’ল; সেয়েহে জীৱসকলৰ বৈচিত্ৰ্য অনুসৰি বৈদিক কৰ্ম, মন্ত্ৰ আৰু ফল বহু প্ৰকাৰ।
Verse 7
तेभ्य: पितृभ्यस्तत्पुत्रा देवदानवगुह्यका: । मनुष्या: सिद्धगन्धर्वा: सविद्याधरचारणा: ॥ ५ ॥ किन्देवा: किन्नरा नागा रक्ष:किम्पुरुषादय: । बह्वयस्तेषां प्रकृतयो रज:सत्त्वतमोभुव: ॥ ६ ॥ याभिर्भूतानि भिद्यन्ते भूतानां पतयस्तथा । यथाप्रकृति सर्वेषां चित्रा वाच: स्रवन्ति हि ॥ ७ ॥
ত্ৰিগুণজাত প্ৰকৃতি-ভেদৰ বাবে জীৱজাতি আৰু তেওঁলোকৰ অধিপতি বহু প্ৰকাৰ। সেয়েহে জীৱস্বভাৱৰ বৈচিত্ৰ্য অনুসৰি বৈদিক কৰ্ম, মন্ত্ৰ আৰু ফল বহু বিধ বুলি শ্রুতি কয়।
Verse 8
एवं प्रकृतिवैचित्र्याद् भिद्यन्ते मतयो नृणाम् । पारम्पर्येण केषाञ्चित् पाषण्डमतयोऽपरे ॥ ८ ॥
এইদৰে প্ৰকৃতিৰ বৈচিত্ৰ্যৰ বাবে মানুহৰ মত-বুদ্ধি ভিন্ন ভিন্ন হয়। কিছুমানৰ ঈশ্বৰবাদী দৰ্শন পৰম্পৰা আৰু সম্প্ৰদায়েৰে চলি আহে, আৰু কিছুমান শিক্ষক সোজাকৈ নাস্তিক পাষণ্ড মতক সমৰ্থন কৰে।
Verse 9
मन्मायामोहितधिय: पुरुषा: पुरुषर्षभ । श्रेयो वदन्त्यनेकान्तं यथाकर्म यथारुचि ॥ ९ ॥
হে পুৰুষশ্ৰেষ্ঠ! মোৰ মায়াৰে মোহিত বুদ্ধিযুক্ত মানুহে নিজৰ নিজৰ কৰ্ম আৰু ৰুচি অনুসৰি প্ৰকৃত কল্যাণ কি—এই বিষয়ে নানা ধৰণে কয়।
Verse 10
धर्ममेके यशश्चान्ये कामं सत्यं दमं शमम् । अन्ये वदन्ति स्वार्थं वा ऐश्वर्यं त्यागभोजनम् । केचिद् यज्ञं तपो दानं व्रतानि नियमान् यमान् ॥ १० ॥
কিছুমানে কয় ধাৰ্মিক কৰ্মে সুখ; আন কিছুমানে যশ, কামভোগ, সত্য, দম আৰু শম কয়। কিছুমানে স্বাৰ্থ, প্ৰভাৱ/ঐশ্বৰ্য, ত্যাগ বা ভোগক শ্ৰেয় মানে; আৰু কিছুমানে যজ্ঞ, তপ, দান, ব্ৰত, নিয়ম আৰু যমকেই কল্যাণৰ উপায় বুলে—প্ৰত্যেক পথৰ সমৰ্থক আছে।
Verse 11
आद्यन्तवन्त एवैषां लोका: कर्मविनिर्मिता: । दु:खोदर्कास्तमोनिष्ठा: क्षुद्रा मन्दा: शुचार्पिता: ॥ ११ ॥
কৰ্মে নিৰ্মিত এই লোকসমূহৰ আদিও আছে, অন্তও আছে। সিহঁত ক্ষুদ্ৰ, মন্দবুদ্ধি, তমোগুণ-নিষ্ঠ; ফল ভোগ কৰিলেও শোকে আচ্ছন্ন থাকে আৰু শেষত দুখেই আনে।
Verse 12
मय्यर्पितात्मन: सभ्य निरपेक्षस्य सर्वत: । मयात्मना सुखं यत्तत् कुत: स्याद् विषयात्मनाम् ॥ १२ ॥
হে পণ্ডিত উদ্ধৱ! যি সৰ্বতো নিৰপেক্ষ হৈ নিজৰ চিত্ত মোক অৰ্পণ কৰে, সি মোৰ সৈতে যি আত্মসুখ ভাগ কৰে—বিষয়ভোগত আসক্তসকলৰ তেনে সুখ কেনেকৈ হ’ব?
Verse 13
अकिञ्चनस्य दान्तस्य शान्तस्य समचेतस: । मया सन्तुष्टमनस: सर्वा: सुखमया दिश: ॥ १३ ॥
যি একো নাখোজে (অকিঞ্চন), ইন্দ্ৰিয় দমন কৰি শান্ত, সকলো অৱস্থাত সমচিত্ত, আৰু যাৰ মন মোৰ ভিতৰত সম্পূৰ্ণ তৃপ্ত—তাৰ বাবে সকলো দিশাই সুখময়।
Verse 14
न पारमेष्ठ्यं न महेन्द्रधिष्ण्यं न सार्वभौमं न रसाधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा मय्यर्पितात्मेच्छति मद्विनान्यत् ॥ १४ ॥
যি মোৰ ভিতৰত চিত্ত স্থিৰ কৰি মোক অৰ্পণ কৰিছে, সি ন ব্ৰহ্মাৰ পদ-ধাম, ন ইন্দ্ৰৰ আসন, ন পৃথিৱীৰ সাম্ৰাজ্য, ন অধোলোকৰ অধিপত্য, ন যোগসিদ্ধি, ন জন্ম-মৃত্যুৰ পৰা মুক্তি—মোৰ বাহিৰে আন একো নাখোজে।
Verse 15
न तथा मे प्रियतम आत्मयोनिर्न शङ्कर: । न च सङ्कर्षणो न श्रीर्नैवात्मा च यथा भवान् ॥ १५ ॥
প্ৰিয় উদ্ধৱ! ব্ৰহ্মা, শংকৰ, সংকর্ষণ, শ্ৰীলক্ষ্মী—এমনকি মোৰ নিজৰ আত্মস্বৰূপো—তোমাৰ দৰে মোক ইমান প্ৰিয় নহয়।
Verse 16
निरपेक्षं मुनिं शान्तं निर्वैरं समदर्शनम् । अनुव्रजाम्यहं नित्यं पूयेयेत्यङ्घ्रिरेणुभि: ॥ १६ ॥
মই নিৰপেক্ষ, শান্ত, নিৰ্বৈৰ আৰু সমদৰ্শী মুনি-ভক্তসকলৰ পদপদ্মৰ ধূলিৰে জগত পৱিত্ৰ হোৱাকৈ সদায় তেওঁলোকৰ পদাঙ্ক অনুসৰণ কৰোঁ।
Verse 17
निष्किञ्चना मय्यनुरक्तचेतस: शान्ता महान्तोऽखिलजीववत्सला: । कामैरनालब्धधियो जुषन्ति ते यन्नैरपेक्ष्यं न विदु: सुखं मम ॥ १७ ॥
যিসকল নিষ্কিঞ্চন, যিসকলৰ চিত্ত মোৰ প্ৰতি অনুৰক্ত, যিসকল শান্ত, অহংকাৰহীন আৰু সকলো জীৱৰ প্ৰতি দয়ালু মহাত্মা, আৰু বিষয়কামনাই যিসকলৰ বুদ্ধি বিচলিত নকৰে—তেওঁলোকে মোৰ ভিতৰত সেই নিৰপেক্ষ সুখ আস্বাদন কৰে, যি অন্যে নাজানে।
Verse 18
बाध्यमानोऽपि मद्भक्तो विषयैरजितेन्द्रिय: । प्राय: प्रगल्भया भक्त्या विषयैर्नाभिभूयते ॥ १८ ॥
হে উদ্ধৱ, মোৰ ভক্তে ইন্দ্ৰিয় সম্পূৰ্ণ জয় নকৰিলেও বিষয়বাসনাই তাক পীড়া দিব পাৰে; তথাপি মোৰ প্ৰতি তাৰ অচঞ্চল ভক্তিৰ বাবে সি ইন্দ্ৰিয়ভোগে পৰাভূত নহয়।
Verse 19
यथाग्नि: सुसमृद्धार्चि: करोत्येधांसि भस्मसात् । तथा मद्विषया भक्तिरुद्धवैनांसि कृत्स्नश: ॥ १९ ॥
হে উদ্ধৱ, যেনেকৈ প্ৰজ্বলিত অগ্নিয়ে ইন্ধনক ভস্ম কৰে, তেনেকৈ মোৰ প্ৰতি ভক্তিয়ে মোৰ ভক্তসকলৰ কৰা সকলো পাপ সম্পূৰ্ণৰূপে দগ্ধ কৰি ভস্ম কৰে।
Verse 20
न साधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म उद्धव । न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो यथा भक्तिर्ममोर्जिता ॥ २० ॥
হে উদ্ধৱ, যোগ, সাঙ্খ্য, ধৰ্মকর্ম, স্বাধ্যায়, তপ বা ত্যাগ—এইবোৰে মোক তেনেদৰে বশ নকৰে; মোৰ ভক্তসকলৰ নিৰ্মল আৰু প্ৰবল ভক্তিয়েই মোক তেওঁলোকৰ অধীন কৰে।
Verse 21
भक्त्याहमेकया ग्राह्य: श्रद्धयात्मा प्रिय: सताम् । भक्ति: पुनाति मन्निष्ठा श्वपाकानपि सम्भवात् ॥ २१ ॥
কেৱল একনিষ্ঠ ভক্তি আৰু মোৰ প্ৰতি পূৰ্ণ শ্ৰদ্ধাৰ দ্বাৰাই মোক লাভ কৰিব পাৰি। মই সাধু-ভক্তসকলৰ প্ৰিয়; মন্নিষ্ঠ ভক্তিয়ে শ্বপাককো জন্মদোষৰ পৰা পবিত্ৰ কৰে।
Verse 22
धर्म: सत्यदयोपेतो विद्या वा तपसान्विता । मद्भक्त्यापेतमात्मानं न सम्यक् प्रपुनाति हि ॥ २२ ॥
সত্য আৰু দয়াযুক্ত ধৰ্মাচৰণ হওক বা তপস্যাৰে লাভ কৰা বিদ্যা—মোৰ ভক্তি নাথাকিলে—আত্মচেতনাক সম্পূৰ্ণৰূপে শুদ্ধ নকৰে।
Verse 23
कथं विना रोमहर्षं द्रवता चेतसा विना । विनानन्दाश्रुकलया शुध्येद् भक्त्या विनाशय: ॥ २३ ॥
ৰোমাঞ্চ নোহোৱাকৈ হৃদয় কেনেকৈ দ্ৰৱিব? হৃদয় দ্ৰৱি নাথাকিলে প্ৰেমাশ্ৰু কেনেকৈ ওলাব? আধ্যাত্মিক আনন্দত নাকান্দিলে প্ৰভুৰ প্ৰেমভক্তি কেনেকৈ হ’ব? আৰু সেই ভক্তি নাথাকিলে চেতনাই কেনেকৈ শুদ্ধ হ’ব?
Verse 24
वाग् गद्गदा द्रवते यस्य चित्तं रुदत्यभीक्ष्णं हसति क्वचिच्च । विलज्ज उद्गायति नृत्यते च मद्भक्तियुक्तो भुवनं पुनाति ॥ २४ ॥
যাৰ বাক্য গদ্গদ হয়, যাৰ হৃদয় দ্ৰৱে, যি বাৰে বাৰে কান্দে আৰু কেতিয়াবা হাঁহে, যি লাজ পাই উচ্চস্বৰে গায় আৰু নাচে—এনে মোৰ ভক্তিত যুক্ত ভক্তে সমগ্ৰ জগত পবিত্ৰ কৰে।
Verse 25
यथाग्निना हेम मलं जहाति ध्मातं पुन: स्वं भजते च रूपम् । आत्मा च कर्मानुशयं विधूय मद्भक्तियोगेन भजत्यथो माम् ॥ २५ ॥
যেনেকৈ অগ্নিত গলোৱা সোণ মলিনতা ত্যাগ কৰি নিজৰ শুদ্ধ দীপ্ত ৰূপলৈ ঘূৰি আহে, তেনেকৈ ভক্তিযোগৰ অগ্নিত লীন আত্মাই পূৰ্বকৰ্মৰ কলুষ-বাসনা ঝাৰি শুদ্ধ হৈ নিজৰ আদিস্থিতিত মোৰ সেৱাত প্ৰতিষ্ঠিত হয়।
Verse 26
यथा यथात्मा परिमृज्यतेऽसौ मत्पुण्यगाथाश्रवणाभिधानै: । तथा तथा पश्यति वस्तु सूक्ष्मं चक्षुर्यथैवाञ्जनसम्प्रयुक्तम् ॥ २६ ॥
যেনেকৈ ৰোগাক্ৰান্ত চকু ঔষধি অঞ্জনে ধীৰে ধীৰে দৃষ্টিশক্তি ঘূৰাই পায়, তেনেকৈ জীৱে মোৰ পুণ্যগাথা শ্ৰৱণ-কিৰ্তনে চিত্তৰ মলিনতা শুদ্ধ কৰি মোৰ সূক্ষ্ম দিব্য স্বৰূপত পৰম সত্য মোক দৰ্শন কৰে।
Verse 27
विषयान् ध्यायतश्चित्तं विषयेषु विषज्जते । मामनुस्मरतश्चित्तं मय्येव प्रविलीयते ॥ २७ ॥
বিষয় ধ্যান কৰা জনৰ চিত্ত বিষয়তেই জড়াই পৰে; কিন্তু যিয়ে নিৰন্তৰ মোক স্মৰণ কৰে, তাৰ চিত্ত মোৰ মাজতেই লীন হয়।
Verse 28
तस्मादसदभिध्यानं यथा स्वप्नमनोरथम् । हित्वा मयि समाधत्स्व मनो मद्भावभावितम् ॥ २८ ॥
সেয়েহে স্বপ্নৰ মনোৰথৰ দৰে অসৎ ভৌতিক ধ্যান ত্যাগ কৰি, মোৰ ভাবত ভাবিত মনক মোৰ মাজতেই সম্পূৰ্ণ একাগ্ৰ কৰ; নিৰন্তৰ মোক চিন্তা কৰিলে শুদ্ধি লাভ হয়।
Verse 29
स्त्रीणां स्त्रीसङ्गिनां सङ्गं त्यक्त्वा दूरत आत्मवान् । क्षेमे विविक्त आसीनश्चिन्तयेन्मामतन्द्रित: ॥ २९ ॥
আত্মসচেতন হৈ নাৰী আৰু নাৰীত আসক্ত লোকৰ সঙ্গ দূৰৰ পৰা ত্যাগ কৰা। নিৰ্ভয়ে সুৰক্ষিত একান্ত ঠাইত বহি, অমনোযোগ নোহোৱাকৈ গভীৰ মনোযোগে মোক চিন্তা কৰা।
Verse 30
न तथास्य भवेत् क्लेशो बन्धश्चान्यप्रसङ्गत: । योषित्सङ्गाद् यथा पुंसो यथा तत्सङ्गिसङ्गत: ॥ ३० ॥
বিভিন্ন আসক্তিৰ পৰা জন্মা দুখ আৰু বন্ধনৰ ভিতৰত, পুৰুষৰ বাবে নাৰীসঙ্গ আৰু নাৰীসঙ্গত আসক্ত লোকৰ সঙ্গৰ দৰে দুখদায়ক আৰু বন্ধনকাৰী আন একো নাই।
Verse 31
श्रीउद्धव उवाच यथा त्वामरविन्दाक्ष यादृशं वा यदात्मकम् । ध्यायेन्मुमुक्षुरेतन्मे ध्यानं त्वं वक्तुमर्हसि ॥ ३१ ॥
শ্ৰী উদ্ধৱে ক’লে— হে পদ্মনয়ন শ্ৰীকৃষ্ণ! মুক্তি কামনা কৰা জনে কোন পদ্ধতিত তোমাৰ ধ্যান কৰিব? তোমাৰ কোন স্বৰূপ ধ্যানযোগ্য, আৰু কোন ৰূপত মন স্থাপন কৰিব? কৃপা কৰি এই ধ্যান-বিষয় মোক কোৱা।
Verse 32
श्रीभगवानुवाच सम आसन आसीन: समकायो यथासुखम् । हस्तावुत्सङ्ग आधाय स्वनासाग्रकृतेक्षण: ॥ ३२ ॥ प्राणस्य शोधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकै: । विपर्ययेणापि शनैरभ्यसेन्निर्जितेन्द्रिय: ॥ ३३ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে— সম আসনত বহি, দেহ সোজা আৰু স্থিৰ ৰাখি আৰামকৈ বহা; দুয়ো হাত কোলাত থৈ, দৃষ্টি নাসাৰ অগ্ৰভাগত স্থিৰ কৰা।
Verse 33
श्रीभगवानुवाच सम आसन आसीन: समकायो यथासुखम् । हस्तावुत्सङ्ग आधाय स्वनासाग्रकृतेक्षण: ॥ ३२ ॥ प्राणस्य शोधयेन्मार्गं पूरकुम्भकरेचकै: । विपर्ययेणापि शनैरभ्यसेन्निर्जितेन्द्रिय: ॥ ३३ ॥
পূৰক, কুম্ভক আৰু ৰেচক— এই প্ৰাণায়াম-ক্ৰিয়াৰে প্ৰাণৰ পথ শুদ্ধ কৰা; তাৰ পাছত ক্ৰম উলটাই (ৰেচক, কুম্ভক, পূৰক) ধীৰে ধীৰে অভ্যাস কৰা। ইন্দ্ৰিয় সংযত কৰি এইদৰে ধাপে ধাপে প্ৰাণায়াম কৰা।
Verse 34
हृद्यविच्छिन्नमोङ्कारं घण्टानादं बिसोर्णवत् । प्राणेनोदीर्य तत्राथ पुन: संवेशयेत् स्वरम् ॥ ३४ ॥
হৃদয়ত অবিচ্ছিন্ন ওঁকাৰ ধ্যান কৰা— ই ঘণ্টাধ্বনিৰ দৰে আৰু পদ্মনালৰ তন্তুৰ দৰে সূক্ষ্ম। প্ৰাণেৰে তাক উৰ্ধ্বলৈ উদ্দীপিত কৰি, তাৰ পাছত সেই স্বৰক পুনৰ তাতেই লয় কৰোৱা।
Verse 35
एवं प्रणवसंयुक्तं प्राणमेव समभ्यसेत् । दशकृत्वस्त्रिषवणं मासादर्वाग् जितानिल: ॥ ३५ ॥
এইদৰে প্ৰণৱ (ওঁ) যুক্ত প্ৰাণৰেই অভ্যাস কৰা। পুৱা, মধ্যাহ্ন আৰু সন্ধ্যা— তিনিও সন্ধ্যাত দহবাৰকৈ অনুশীলন কৰা। এক মাহৰ ভিতৰতে সি প্ৰাণবায়ুক জয় কৰে।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa links plurality to the universe’s many species and psychologies shaped by the three guṇas. Because desires and dispositions differ, the Veda provides varied mantras, rites, and promised results suited to different adhikāras. This diversity is not contradiction but accommodation; the Bhagavata then identifies the culminating path as exclusive devotion to the Lord.
Temporary happiness arises from material work and sense-centered goals; it is ‘meager’ because it depends on changing conditions and carries future distress, even while being enjoyed. Devotional happiness arises when one gives up material desire and fixes consciousness on Kṛṣṇa; it is stable because it is rooted in the āśraya (the Lord) rather than in guṇa-driven objects.
Kṛṣṇa tells Uddhava he is exceedingly dear, illustrating a core Bhagavata principle: the Lord is conquered by pure devotion. The statement is theological, not sectarian rivalry—it demonstrates bhakti’s unique potency to bind the Supreme through love rather than through status, power, or austerity.
The text outlines a stable seat and posture, hands placed on the lap, gaze focused at the nose-tip, and systematic breath regulation through pūraka (inhalation), kumbhaka (retention), and recaka (exhalation), including reversing the sequence. It then introduces oṁkāra-focused inner ascent (from mūlādhāra toward the heart and upward), practiced regularly at sunrise, noon, and sunset as a graduated discipline.
The passage uses strī-saṅga as a paradigmatic symbol of binding intimacy and possessive attachment that intensifies identification with the body and sense enjoyment. Its doctrinal point is vairāgya: any association that inflames craving becomes a primary source of bondage and suffering, obstructing steady remembrance of Kṛṣṇa.