Adhyaya 12
Sādhu-saṅga, the Gopīs’ Prema, and the Veda’s Culmination in Exclusive Surrender
উদ্ধৱ-গীতাৰ ধাৰাবাহিকতাত শ্ৰীকৃষ্ণে উদ্ধৱক দৃঢ়কৈ বুজাই দিয়ে যে মুক্তি আৰু ভগৱৎ-প্ৰাপ্তিৰ নিৰ্ণায়ক কাৰণ সাধু-সঙ্গ আৰু নিৰ্মল একান্ত ভক্তি; পুণ্য-তপস্যা আদি সাধনাৰ সমষ্টি নহয়। তেওঁ অষ্টাঙ্গ-যোগ, সাংখ্য-বিচাৰ, অহিংসা, বেদপাঠ, তপ, সন্ন্যাস, যজ্ঞ, দান, তীৰ্থ, ব্ৰত, দেবপূজা আদি শ্ৰেষ্ঠ অনুশাসন উল্লেখ কৰি কৈছে—এইবোৰে তেওঁক শুদ্ধ ভক্তিৰ দৰে ‘বান্ধি’ নধৰে। তাৰ পিছত বিভিন্ন যুগৰ দৃষ্টান্তে দেখুৱায় যে ভক্ত-সঙ্গৰ দ্বাৰা অযোগ্য বুলি গণ্য লোকসমূহো উন্নীত হৈছে; শেষত বৃন্দাবনৰ বাসিন্দা, বিশেষকৈ গোপীসকলৰ কৃষ্ণ-বিৰহত প্ৰকাশ পোৱা পৰম প্ৰেমক শিখৰ ৰূপে স্থাপন কৰে। উদ্ধৱৰ সংশয়ত ভগৱানে বেদশব্দৰ দ্বাৰা নিজৰ প্ৰকাশ, জগতক নিজৰ স্বৰূপ বুলি, আৰু সংসাৰ-বৃক্ষৰ উপমা ব্যাখ্যা কৰি কয়—জ্ঞান-শস্ত্ৰে তাক কাটি, ভগৱৎ-সাক্ষাৎকাৰ হ’লে সেই উপায়ো ত্যাগ কৰিব লাগে। অধ্যায়ৰ সিদ্ধান্ত: বেদ আৰু বিশ্লেষণ সহায়ক, কিন্তু চূড়ান্ত লক্ষ্য কৃষ্ণত একান্ত শৰণাগতি।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच न रोधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म एव च । न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो नेष्टापूर्तं न दक्षिणा ॥ १ ॥ व्रतानि यज्ञश्छन्दांसि तीर्थानि नियमा यमा: । यथावरुन्धे सत्सङ्ग: सर्वसङ्गापहो हि माम् ॥ २ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে উদ্ধৱ, যোগ, সাংখ্য বা সাধাৰণ ধৰ্ম; বেদপাঠ, তপ, ত্যাগ, ইষ্টাপূর্ত, দান-দক্ষিণা—ইয়াৰে মই বশ নহওঁ। ব্ৰত, যজ্ঞ, বেদমন্ত্ৰ, তীৰ্থ, নিয়ম-যমো নহয়; কিন্তু মোৰ শুদ্ধ ভক্তসকলৰ সৎসঙ্গ, যিয়ে সকলো আসক্তি আঁতৰায়, সেয়াই মোক ভক্তৰ অধীন কৰে।
Verse 2
श्रीभगवानुवाच न रोधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म एव च । न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो नेष्टापूर्तं न दक्षिणा ॥ १ ॥ व्रतानि यज्ञश्छन्दांसि तीर्थानि नियमा यमा: । यथावरुन्धे सत्सङ्ग: सर्वसङ्गापहो हि माम् ॥ २ ॥
শ্ৰীভগৱান ক’লে—হে উদ্ধৱ! যোগ, সাংখ্য, ধৰ্মাচৰণ, বেদপাঠ, তপ, ত্যাগ, ইষ্টাপূৰ্ত, দান-দক্ষিণা; ব্ৰত, যজ্ঞ, মন্ত্ৰজপ, তীৰ্থসেৱা, নিয়ম-যম—ইয়াৰে মই বশ নহওঁ। কিন্তু মোৰ শুদ্ধ ভক্তসকলৰ সত্সংগ, যি সকলো আসক্তি হৰণ কৰে, সেই সত্সংগেই মোক ভক্তৰ অধীন কৰে।
Verse 3
सत्सङ्गेन हि दैतेया यातुधाना मृगा: खगा: । गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धाश्चारणगुह्यका: ॥ ३ ॥ विद्याधरा मनुष्येषु वैश्या: शूद्रा: स्त्रियोऽन्त्यजा: । रजस्तम:प्रकृतयस्तस्मिंस्तस्मिन् युगे युगे ॥ ४ ॥ बहवो मत्पदं प्राप्तास्त्वाष्ट्रकायाधवादय: । वृषपर्वा बलिर्बाणो मयश्चाथ विभीषण: ॥ ५ ॥ सुग्रीवो हनुमानृक्षो गजो गृध्रो वणिक्पथ: । व्याध: कुब्जा व्रजे गोप्यो यज्ञपत्न्यस्तथापरे ॥ ६ ॥
সত্সংগৰ দ্বাৰাই ৰজ-তম গুণত আবদ্ধ জীৱসকলেও যুগে যুগে মোৰ ভক্তসকলৰ সঙ্গ পাই মোৰ পৰম পদ লাভ কৰিলে। দৈত্য, ৰাক্ষস, পশু-পক্ষী, গন্ধৰ্ব-অপ্সৰা, নাগ, সিদ্ধ, চাৰণ, গুহ্যক, বিদ্যাধৰ; আৰু মানুহৰ মাজত বৈশ্য, শূদ্ৰ, নাৰী আদি—অনেকে মোৰ ধামত উপনীত হ’ল। বৃত্ৰাসুৰ, প্ৰহ্লাদ আদি; বৃষপৰ্বা, বলি মহাৰাজ, বাণাসুৰ, ময়, বিভীষণ; সুগ্ৰীৱ, হনুমান, জাম্বৱান, গজেন্দ্ৰ, জটায়ু, তুলাধাৰ, ধৰ্ম-ব্যাধ, কুব্জা, ব্ৰজৰ গোপীসকল আৰু যজ্ঞকাৰী ব্ৰাহ্মণৰ পত্নীসকল—সকলেই সত্সংগত সিদ্ধি পালে।
Verse 4
सत्सङ्गेन हि दैतेया यातुधाना मृगा: खगा: । गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धाश्चारणगुह्यका: ॥ ३ ॥ विद्याधरा मनुष्येषु वैश्या: शूद्रा: स्त्रियोऽन्त्यजा: । रजस्तम:प्रकृतयस्तस्मिंस्तस्मिन् युगे युगे ॥ ४ ॥ बहवो मत्पदं प्राप्तास्त्वाष्ट्रकायाधवादय: । वृषपर्वा बलिर्बाणो मयश्चाथ विभीषण: ॥ ५ ॥ सुग्रीवो हनुमानृक्षो गजो गृध्रो वणिक्पथ: । व्याध: कुब्जा व्रजे गोप्यो यज्ञपत्न्यस्तथापरे ॥ ६ ॥
সত্সংগৰ দ্বাৰাই ৰজ-তম গুণত আবদ্ধ জীৱসকলেও যুগে যুগে মোৰ ভক্তসকলৰ সঙ্গ পাই মোৰ পৰম পদ লাভ কৰিলে। দৈত্য, ৰাক্ষস, পশু-পক্ষী, গন্ধৰ্ব-অপ্সৰা, নাগ, সিদ্ধ, চাৰণ, গুহ্যক, বিদ্যাধৰ; আৰু মানুহৰ মাজত বৈশ্য, শূদ্ৰ, নাৰী আদি—অনেকে মোৰ ধামত উপনীত হ’ল। বৃত্ৰাসুৰ, প্ৰহ্লাদ আদি; বৃষপৰ্বা, বলি মহাৰাজ, বাণাসুৰ, ময়, বিভীষণ; সুগ্ৰীৱ, হনুমান, জাম্বৱান, গজেন্দ্ৰ, জটায়ু, তুলাধাৰ, ধৰ্ম-ব্যাধ, কুব্জা, ব্ৰজৰ গোপীসকল আৰু যজ্ঞকাৰী ব্ৰাহ্মণৰ পত্নীসকল—সকলেই সত্সংগত সিদ্ধি পালে।
Verse 5
सत्सङ्गेन हि दैतेया यातुधाना मृगा: खगा: । गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धाश्चारणगुह्यका: ॥ ३ ॥ विद्याधरा मनुष्येषु वैश्या: शूद्रा: स्त्रियोऽन्त्यजा: । रजस्तम:प्रकृतयस्तस्मिंस्तस्मिन् युगे युगे ॥ ४ ॥ बहवो मत्पदं प्राप्तास्त्वाष्ट्रकायाधवादय: । वृषपर्वा बलिर्बाणो मयश्चाथ विभीषण: ॥ ५ ॥ सुग्रीवो हनुमानृक्षो गजो गृध्रो वणिक्पथ: । व्याध: कुब्जा व्रजे गोप्यो यज्ञपत्न्यस्तथापरे ॥ ६ ॥
সত্সংগৰ দ্বাৰাই ৰজ-তম গুণত আবদ্ধ জীৱসকলেও যুগে যুগে মোৰ ভক্তসকলৰ সঙ্গ পাই মোৰ পৰম পদ লাভ কৰিলে। দৈত্য, ৰাক্ষস, পশু-পক্ষী, গন্ধৰ্ব-অপ্সৰা, নাগ, সিদ্ধ, চাৰণ, গুহ্যক, বিদ্যাধৰ; আৰু মানুহৰ মাজত বৈশ্য, শূদ্ৰ, নাৰী আদি—অনেকে মোৰ ধামত উপনীত হ’ল। বৃত্ৰাসুৰ, প্ৰহ্লাদ আদি; বৃষপৰ্বা, বলি মহাৰাজ, বাণাসুৰ, ময়, বিভীষণ; সুগ্ৰীৱ, হনুমান, জাম্বৱান, গজেন্দ্ৰ, জটায়ু, তুলাধাৰ, ধৰ্ম-ব্যাধ, কুব্জা, ব্ৰজৰ গোপীসকল আৰু যজ্ঞকাৰী ব্ৰাহ্মণৰ পত্নীসকল—সকলেই সত্সংগত সিদ্ধি পালে।
Verse 6
सत्सङ्गेन हि दैतेया यातुधाना मृगा: खगा: । गन्धर्वाप्सरसो नागा: सिद्धाश्चारणगुह्यका: ॥ ३ ॥ विद्याधरा मनुष्येषु वैश्या: शूद्रा: स्त्रियोऽन्त्यजा: । रजस्तम:प्रकृतयस्तस्मिंस्तस्मिन् युगे युगे ॥ ४ ॥ बहवो मत्पदं प्राप्तास्त्वाष्ट्रकायाधवादय: । वृषपर्वा बलिर्बाणो मयश्चाथ विभीषण: ॥ ५ ॥ सुग्रीवो हनुमानृक्षो गजो गृध्रो वणिक्पथ: । व्याध: कुब्जा व्रजे गोप्यो यज्ञपत्न्यस्तथापरे ॥ ६ ॥
সত্সংগৰ দ্বাৰাই ৰজ-তম গুণত আবদ্ধ জীৱসকলেও যুগে যুগে মোৰ ভক্তসকলৰ সঙ্গ পাই মোৰ পৰম পদ লাভ কৰিলে। দৈত্য, ৰাক্ষস, পশু-পক্ষী, গন্ধৰ্ব-অপ্সৰা, নাগ, সিদ্ধ, চাৰণ, গুহ্যক, বিদ্যাধৰ; আৰু মানুহৰ মাজত বৈশ্য, শূদ্ৰ, নাৰী আদি—অনেকে মোৰ ধামত উপনীত হ’ল। বৃত্ৰাসুৰ, প্ৰহ্লাদ আদি; বৃষপৰ্বা, বলি মহাৰাজ, বাণাসুৰ, ময়, বিভীষণ; সুগ্ৰীৱ, হনুমান, জাম্বৱান, গজেন্দ্ৰ, জটায়ু, তুলাধাৰ, ধৰ্ম-ব্যাধ, কুব্জা, ব্ৰজৰ গোপীসকল আৰু যজ্ঞকাৰী ব্ৰাহ্মণৰ পত্নীসকল—সকলেই সত্সংগত সিদ্ধি পালে।
Verse 7
ते नाधीतश्रुतिगणा नोपासितमहत्तमा: । अव्रतातप्ततपस: मत्सङ्गान्मामुपागता: ॥ ७ ॥
মই যিসকলৰ কথা কৈছোঁ, তেওঁলোকে ন বেদৰ গভীৰ অধ্যয়ন কৰিলে, ন মহাপুৰুষৰ উপাসনা কৰিলে, ন কঠোৰ ব্ৰত-তপস্যা কৰিলে। কেৱল মোৰ আৰু মোৰ ভক্তসকলৰ সৎসঙ্গতে তেওঁলোকে মোক লাভ কৰিলে।
Verse 8
केवलेन हि भावेन गोप्यो गावो नगा मृगा: । येऽन्ये मूढधियो नागा: सिद्धा मामीयुरञ्जसा ॥ ८ ॥
কেৱল নিৰ্মল ভাৱ-প্ৰেমে গোপীসকল, গাই, যমলাৰ্জুন গছৰ দৰে স্থাৱৰ, পশু, ঝোপ-ঝাড়ৰ দৰে মূঢ়চেতনা জীৱ, আৰু কালীয়াৰ দৰে নাগ—সকলোৱে সহজে মোক পাই জীৱনসিদ্ধি লাভ কৰিলে।
Verse 9
यं न योगेन साङ्ख्येन दानव्रततपोऽध्वरै: । व्याख्यास्वाध्यायसन्न्यासै: प्राप्नुयाद् यत्नवानपि ॥ ९ ॥
যোগ, সাংখ্য, দান, ব্ৰত, তপস্যা, যজ্ঞ, বেদমন্ত্ৰৰ ব্যাখ্যা-উপদেশ, স্বাধ্যায় বা সন্ন্যাস—এই সকলোত কিমানেই চেষ্টা কৰক, তথাপি ইয়াৰ দ্বাৰা মোক লাভ কৰিব নোৱাৰে।
Verse 10
रामेण सार्धं मथुरां प्रणीते श्वाफल्किना मय्यनुरक्तचित्ता: । विगाढभावेन न मे वियोग- तीव्राधयोऽन्यं ददृशु: सुखाय ॥ १० ॥
গোপীসকলৰ নেতৃত্বত বৃন্দাৱনবাসীসকল গভীৰ প্ৰেমে সদায় মোৰ প্ৰতি আসক্তচিত্ত আছিল। সেয়ে শ্বাফল্কিপুত্ৰ অক্রূৰে মোক আৰু মোৰ ভ্ৰাতা বলৰামক মথুৰালৈ লৈ যেতিয়া গ’ল, তেতিয়া মোৰ বিৰহে তেওঁলোক তীব্ৰ মানসিক দুখত পৰিল আৰু আন ক’তাও সুখ নেদেখিলে।
Verse 11
तास्ता: क्षपा: प्रेष्ठतमेन नीता मयैव वृन्दावनगोचरेण । क्षणार्धवत्ता: पुनरङ्ग तासां हीना मया कल्पसमा बभूवु: ॥ ११ ॥
হে উদ্ধৱ! বৃন্দাৱনৰ ভূমিত অতি প্ৰিয় মোৰ সৈতে গোপীসকলে কটোৱা সেই ৰাতিবোৰ তেওঁলোকৰ বাবে ক্ষণমাত্ৰ যেন লাগিছিল। কিন্তু মোৰ সঙ্গ নথকাত সেই একেই ৰাতিবোৰ তেওঁলোকৰ বাবে কল্পসম দীঘল হৈ পৰিল।
Verse 12
ता नाविदन् मय्यनुषङ्गबद्ध- धिय: स्वमात्मानमदस्तथेदम् । यथा समाधौ मुनयोऽब्धितोये नद्य: प्रविष्टा इव नामरूपे ॥ १२ ॥
হে উদ্ধৱ! যেনেকৈ সমাধিস্থ মুনিসকলে নদী সাগৰত লীন হোৱাৰ দৰে নাম‑ৰূপৰ বোধ নাথাকে, তেনেকৈ বৃন্দাৱনৰ গোপীসকল মনত মোৰ সৈতে সম্পূৰ্ণ আসক্ত হৈ নিজৰ দেহ, এই জগত বা ভৱিষ্যৎ জন্মৰ কথা ভাবিব নোৱাৰিলে; তেওঁলোকৰ চেতনা কেৱল মোৰ মাজতেই আবদ্ধ আছিল।
Verse 13
मत्कामा रमणं जारमस्वरूपविदोऽबला: । ब्रह्म मां परमं प्रापु: सङ्गाच्छतसहस्रश: ॥ १३ ॥
মোক কামনা কৰা সেই অবলা গোপীসকলে মোক অতি মধুৰ প্ৰিয়তম (জাৰ) বুলি ভাবি মোৰ সত্য স্বৰূপ নাজানিলেও, মোৰ সৈতে নিবিড় সঙ্গৰ ফলত অসংখ্য গোপীয়ে মোক—পৰম ব্ৰহ্ম, পৰম সত্য—প্ৰাপ্ত কৰিলে।
Verse 14
तस्मात्त्वमुद्धवोत्सृज्य चोदनां प्रतिचोदनाम् । प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च श्रोतव्यं श्रुतमेव च ॥ १४ ॥ मामेकमेव शरणमात्मानं सर्वदेहिनाम् । याहि सर्वात्मभावेन मया स्या ह्यकुतोभय: ॥ १५ ॥
সেয়ে, হে উদ্ধৱ! বিধি‑নিষেধ, প্ৰবৃত্তি‑নিবৃত্তি, আৰু যি শুনা হৈছে আৰু যি শুনিবলগীয়া—সকলো ত্যাগ কৰা। সকলো দেহধাৰীৰ হৃদয়ত অধিষ্ঠিত মই পৰম পুৰুষ; তুমি কেৱল মোৰেই শৰণ লোৱা, সৰ্বাত্মভাৱে; মোৰ কৃপাৰে তুমি সকলো অৱস্থাত নিৰ্ভয় হ’বা।
Verse 15
तस्मात्त्वमुद्धवोत्सृज्य चोदनां प्रतिचोदनाम् । प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च श्रोतव्यं श्रुतमेव च ॥ १४ ॥ मामेकमेव शरणमात्मानं सर्वदेहिनाम् । याहि सर्वात्मभावेन मया स्या ह्यकुतोभय: ॥ १५ ॥
হে উদ্ধৱ! বিধি‑নিষেধ, প্ৰবৃত্তি‑নিবৃত্তি, আৰু শুনা‑শুনিবলগীয়া সকলো ত্যাগ কৰি, সকলো দেহধাৰীৰ হৃদয়ত অধিষ্ঠিত পৰম পুৰুষ মোৰেই শৰণ লোৱা। সৰ্বাত্মভাৱে মোক আশ্ৰয় কৰা; মোৰ কৃপাৰে তুমি সকলো অৱস্থাত নিৰ্ভয় হ’বা।
Verse 16
श्रीउद्धव उवाच संशय: शृण्वतो वाचं तव योगेश्वरेश्वर । न निवर्तत आत्मस्थो येन भ्राम्यति मे मन: ॥ १६ ॥
শ্ৰী উদ্ধৱে ক’লে—হে যোগেশ্বৰসকলৰ ঈশ্বৰ! আপোনাৰ বাণী শুনিলেও মোৰ হৃদয়ত থকা সংশয় নাযায়; সেয়ে মোৰ মন ভ্ৰমিত হয়।
Verse 17
श्रीभगवानुवाच स एष जीवो विवरप्रसूति: प्राणेन घोषेण गुहां प्रविष्ट: । मनोमयं सूक्ष्ममुपेत्य रूपं मात्रा स्वरो वर्ण इति स्थविष्ठ: ॥ १७ ॥
শ্ৰীভগৱান ক’লে—হে উদ্ধৱ, মই প্ৰাণবায়ু আৰু আদ্য নাদৰ সৈতে হৃদয়-গুহাত অৱস্থিত হৈ প্ৰতিটো জীৱক জীৱন দিওঁ। মনৰ দ্বাৰা মোৰ সূক্ষ্ম ৰূপ উপলব্ধি হয়; আৰু মাত্রা, স্বৰ, বৰ্ণ আৰু উচ্চাৰণভেদযুক্ত বেদধ্বনিৰূপে মই স্থূল ৰূপতো প্ৰকাশিত হওঁ।
Verse 18
यथानल: खेऽनिलबन्धुरुष्मा बलेन दारुण्यधिमथ्यमान: । अणु: प्रजातो हविषा समेधते तथैव मे व्यक्तिरियं हि वाणी ॥ १८ ॥
যেনেকৈ কাঠ দুটা জোৰে ঘঁহিলে বায়ুৰ সংযোগত তাপ জন্মে আৰু অগ্নিৰ সৰু স্ফুলিঙ্গ ওলাই আহে; তাৰ পিছত ঘি অৰ্পণ কৰিলে অগ্নি জ্বলি উঠে—তেনেকৈ বেদৰ বাণী-ধ্বনিত মই প্ৰকাশিত হওঁ।
Verse 19
एवं गदि: कर्म गतिर्विसर्गो घ्राणो रसो दृक् स्पर्श: श्रुतिश्च । सङ्कल्पविज्ञानमथाभिमान: सूत्रं रज:सत्त्वतमोविकार: ॥ १९ ॥
বাক্, হাত, ভৰি, জননেন্দ্ৰিয় আৰু গুদা—এইবোৰ কৰ্মেন্দ্ৰিয়ৰ কাৰ্য; নাক, জিভা, চকু, ছাল আৰু কাণ—এইবোৰ জ্ঞানেন্দ্ৰিয়ৰ কাৰ্য; লগতে মন, বুদ্ধি, চিত্ত আৰু অহংকাৰৰ সূক্ষ্ম কাৰ্য, সূক্ষ্ম সূত্ৰ-তত্ত্ব আৰু ৰজঃ-সত্ত্ব-তমঃ গুণৰ বিকাৰ—এই সকলোকে মোৰ ভৌতিকভাবে ব্যক্ত ৰূপ বুলি বুজা।
Verse 20
अयं हि जीवस्त्रिवृदब्जयोनि- रव्यक्त एको वयसा स आद्य: । विश्लिष्टशक्तिर्बहुधेव भाति बीजानि योनिं प्रतिपद्य यद्वत् ॥ २० ॥
যেনেকৈ একেটা ক্ষেত্ৰৰ মাটিত বহু বীজ পৰিলে অসংখ্য গছ, ঝোপঝাড় আৰু শাক-পাচলি জন্মে, তেনেকৈ সকলোকে জীৱন দিয়া চিৰন্তন এক পৰমেশ্বৰ সৃষ্টিৰ অতীত অব্যক্ত ৰূপে অৱস্থিত। কালক্রমত তেওঁ ত্ৰিগুণৰ আশ্ৰয় আৰু বিশ্বকমলৰ উৎস হৈ নিজৰ ভৌতিক শক্তি বিভক্ত কৰে, আৰু এক হৈও বহু ৰূপে প্ৰকাশিত যেন দেখা যায়।
Verse 21
यस्मिन्निदं प्रोतमशेषमोतं पटो यथा तन्तुवितानसंस्थ: । य एष संसारतरु: पुराण: कर्मात्मक: पुष्पफले प्रसूते ॥ २१ ॥
যেনেকৈ তানা-বানাৰ সূতাৰ বিস্তাৰত বোৱা কাপোৰ ওতপ্ৰোত হৈ থাকে, তেনেকৈ এই সমগ্ৰ বিশ্ব যাঁৰ ভিতৰত ওতপ্ৰোত হৈ অৱস্থিত, সেই পৰম পুৰুষৰ ভিতৰতে সকলো স্থিত। এই প্ৰাচীন সংসাৰ-বৃক্ষ কৰ্মময় আৰু ফুল-ফল উৎপন্ন কৰে; তেনেকৈ দেহ-ৰূপ বৃক্ষ প্ৰথমে ফুলে, পাছত ভোগ-ৰূপ ফল দিয়ে।
Verse 22
द्वे अस्य बीजे शतमूलस्त्रिनाल: पञ्चस्कन्ध: पञ्चरसप्रसूति: । दशैकशाखो द्विसुपर्णनीड- स्त्रिवल्कलो द्विफलोऽर्कं प्रविष्ट: ॥ २२ ॥ अदन्ति चैकं फलमस्य गृध्रा ग्रामेचरा एकमरण्यवासा: । हंसा य एकं बहुरूपमिज्यै- र्मायामयं वेद स वेद वेदम् ॥ २३ ॥
এই ভৌতিক সংসাৰ-বৃক্ষৰ দুটা বীজ, শত শত মূল, তিনিটা কাণ্ড আৰু পাঁচটা স্কন্ধ আছে। ই পাঁচ ৰস উৎপন্ন কৰে, এগাৰটা শাখা ধৰে, দুটা পক্ষীৰ নীড় আছে, তিনিধৰণৰ বাকলৰে আৱৃত, দুটা ফল দিয়ে আৰু সূৰ্যলৈকে বিস্তৃত।
Verse 23
द्वे अस्य बीजे शतमूलस्त्रिनाल: पञ्चस्कन्ध: पञ्चरसप्रसूति: । दशैकशाखो द्विसुपर्णनीड- स्त्रिवल्कलो द्विफलोऽर्कं प्रविष्ट: ॥ २२ ॥ अदन्ति चैकं फलमस्य गृध्रा ग्रामेचरा एकमरण्यवासा: । हंसा य एकं बहुरूपमिज्यै- र्मायामयं वेद स वेद वेदम् ॥ २३ ॥
এই বৃক্ষৰ এটা ফল ভোগ কৰে গাঁৱত বাস কৰা, ভোগলালসাত গৃধ্ৰসদৃশ গৃহাসক্ত লোকসকলে; আনটো ফল ভোগ কৰে অৰণ্যবাসী হংসসদৃশ সন্ন্যাসীসকলে। যি সৎগুৰুৰ সহায়ত এই বৃক্ষক এক পৰম সত্যৰ বহু ৰূপে প্ৰকাশিত মায়াশক্তিৰ প্ৰকাশ বুলি বুজে, সেয়েই বেদৰ তাত্পৰ্য জানে।
Verse 24
एवं गुरूपासनयैकभक्त्या विद्याकुठारेण शितेन धीर: । विवृश्च्य जीवाशयमप्रमत्त: सम्पद्य चात्मानमथ त्यजास्त्रम् ॥ २४ ॥
এইদৰে গুৰুক সাৱধানে উপাসনা কৰি একনিষ্ঠ ভক্তি দৃঢ় কৰা, আৰু তীক্ষ্ণ বিদ্যা-ৰূপ কুঠাৰেৰে অপ্রমত্ত হৈ জীৱৰ সূক্ষ্ম জড় আৱৰণ কাটি পেলোৱা। ভগৱানৰ সাক্ষাৎকাৰ হ’লে, সেই বিশ্লেষণ-জ্ঞানৰ কুঠাৰো ত্যাগ কৰা।
Frequently Asked Questions
Because sādhu-saṅga awakens śuddha-bhakti, which directly attracts Bhagavān as a person (bhakta-vaśya). Ritual, yoga, and austerity can purify or elevate, but without devotion they do not establish the loving relationship that ‘binds’ the Lord. The chapter’s repeated contrast shows that the decisive factor is the heart’s exclusive attachment to Kṛṣṇa, transmitted and nourished through association with His pure devotees.
The chapter teaches that eligibility is ultimately determined by contact with bhakti—especially via devotees—rather than by birth, ritual capacity, or scholastic attainment. By sādhu-saṅga, even those dominated by rajas and tamas can receive devotion, and devotion itself carries the soul to the Lord’s abode, as illustrated by figures like Prahlāda, Vṛtrāsura, Gajendra, Jaṭāyu, Kubjā, the gopīs, and the wives of the brāhmaṇas.
It is not a rejection of Veda as false, but a declaration of Veda’s final purport (tātparya): all subsidiary rules and ritual procedures are meant to culminate in exclusive surrender to Bhagavān. When direct refuge in Kṛṣṇa is awakened, secondary supports become nonessential, just as one leaves a boat after crossing a river.
It is an allegory of embodied saṁsāra structured by guṇa and karma. Its components (seeds, roots, trunks, branches, fruits, two birds) encode the jīva’s entanglement and the experience of enjoyment and renunciation. With guru-bhakti and sharpened knowledge, one ‘cuts’ the subtle covering (liṅga-śarīra identification) and, upon realizing Bhagavān, relinquishes even the analytic tool—resting in direct devotion and realization.
Their consciousness is portrayed as fully absorbed in Kṛṣṇa beyond self-awareness, social identity, or concern for future lives. Their viraha (anguish of separation when Kṛṣṇa leaves for Mathurā) demonstrates exclusive dependence: without Him, no substitute happiness exists. The chapter uses this as the lived proof that pure love, not technique, is the supreme means and end.