Adhyaya 10
Karma-vāda Critiqued, Varṇāśrama Reframed, and the Soul’s Distinction from the Body
উদ্ধৱলৈ শ্ৰীকৃষ্ণৰ উপদেশ অব্যাহত থাকে। এই অধ্যায়ত বৰ্ণাশ্ৰমৰ প্ৰতি সঠিক দৃষ্টিভংগী স্থাপন কৰা হয়—ভগৱানৰ পূৰ্ণ আশ্ৰয়, ভক্তিসেৱাত মন স্থিৰ কৰা, আৰু ব্যক্তিগত কামনা ত্যাগ কৰি নিয়ত কৰ্তব্য পালন। ইন্দ্ৰিয়ভোগমূলক প্ৰচেষ্টা স্বপ্নবস্তুৰ দৰে মায়াজনিত আৰু শেষত নিষ্ফল বুলি কৃষ্ণে প্ৰকাশ কৰে। ক্ৰম বৰ্ণনা কৰে—শুদ্ধিৰ বাবে নিয়ত কৰ্ম, তাৰপিছত আত্মতত্ত্ব অনুসন্ধানত সম্পূৰ্ণ নিমগ্ন হ’লে ফলকামী বিধি-নিষেধৰ ত্যাগ, আৰু শেষত সদ্গুৰুৰ শৰণ লোৱা। শিষ্যধৰ্ম—বিনয়, অমমত্ব, অধ্যৱসায়, ঈৰ্ষ্যা আৰু অনর্থক বাক্য পৰিহাৰ। অগ্নি-ইন্ধন দৃষ্টান্তে আত্মাক স্থূল-সূক্ষ্ম দেহৰ পৰা পৃথক দেখুৱাই, গুণজনিত দেহাভিমানেই বন্ধন; জ্ঞানৰে সেয়া দূৰ হয় বুলি কয়। কৰ্মবাদ আৰু স্বৰ্গফল-কথা খণ্ডন কৰি দেখুৱায় যে কাল সকলো ফল নাশ কৰে, পাপ নৰকগতি আনে, আৰু ব্ৰহ্মাও কালক ভয় কৰে। শেষত উদ্ধৱে সোধে—আত্মা কেনেকৈ একে সময়তে বন্ধ আৰু মুক্ত বুলি কোৱা যায়—পৰৱৰ্তী অধ্যায়ৰ ভূমিকা ৰচিত হয়।
Shlokas
Verse 1
श्रीभगवानुवाच मयोदितेष्ववहित: स्वधर्मेषु मदाश्रय: । वर्णाश्रमकुलाचारमकामात्मा समाचरेत् ॥ १ ॥
শ্ৰীভগৱান ক’লে— মোৰ আশ্ৰয় লৈ, মই কোৱা স্বধৰ্মসমূহত মনোযোগী হৈ, নিষ্কামচিত্তে বৰ্ণাশ্ৰম আৰু কুলাচাৰ পালন কৰা উচিত।
Verse 2
अन्वीक्षेत विशुद्धात्मा देहिनां विषयात्मनाम् । गुणेषु तत्त्वध्यानेन सर्वारम्भविपर्ययम् ॥ २ ॥
বিশুদ্ধ আত্মাই চাব যে বিষয়ভোগত আসক্ত দেহধাৰী জীৱে ইন্দ্ৰিয়বিষয়ক সত্য বুলি ভ্ৰমে গ্ৰহণ কৰিছে; সেয়ে গুণসমূহত তত্ত্বধ্যানে তেওঁলোকৰ সকলো উদ্যোগ বিপৰ্যস্ত হৈ বিফল হয়।
Verse 3
सुप्तस्य विषयालोको ध्यायतो वा मनोरथ: । नानात्मकत्वाद् विफलस्तथा भेदात्मधीर्गुणै: ॥ ३ ॥
যেনে শুই থকা মানুহে সপোনত বহু বিষয়দৃশ্য দেখে আৰু ধ্যান কৰা জনৰ মনোৰথো নানাৰূপ হোৱাৰ বাবে শেষত বিফল; তেনেদৰে আত্মস্বৰূপত নিদ্ৰিত জীৱে গুণৰ দ্বাৰা ভেদবুদ্ধি কৰি বহু বিষয় দেখে—সেয়া প্ৰভুৰ মায়াশক্তিৰ ক্ষণস্থায়ী সৃষ্টি। ইন্দ্ৰিয়প্ৰেৰণাত তাত ধ্যান কৰি সি বুদ্ধিক বৃথাই নিয়োজিত কৰে।
Verse 4
निवृत्तं कर्म सेवेत प्रवृत्तं मत्परस्त्यजेत् । जिज्ञासायां सम्प्रवृत्तो नाद्रियेत् कर्मचोदनाम् ॥ ४ ॥
যিয়ে মোক জীৱনৰ লক্ষ্য বুলি মনত স্থিৰ কৰিছে, সি ইন্দ্ৰিয়ভোগ-আধাৰিত প্ৰবৃত্ত কৰ্ম ত্যাগ কৰি উন্নতিৰ বাবে নিয়মবদ্ধ নিবৃত্ত কৰ্ম পালন কৰক। কিন্তু যি আত্মতত্ত্বৰ পৰম জিজ্ঞাসাত সম্পূৰ্ণ নিমগ্ন, সি ফলকর্ম-চোদনা শাস্ত্রীয় আজ্ঞা গ্ৰহণ নকৰক।
Verse 5
यमानभीक्ष्णं सेवेत नियमान् मत्पर: क्वचित् । मदभिज्ञं गुरुं शान्तमुपासीत मदात्मकम् ॥ ५ ॥
যিয়ে মোক পৰম লক্ষ্য বুলি গ্ৰহণ কৰিছে, সি পাপনিষেধক যমসমূহ সদায় পালন কৰক আৰু যিমান পাৰে শৌচ আদি সৰু নিয়মো পালন কৰক। কিন্তু শেষত সি এনে সদ্গুৰুৰ শৰণ লওক যিয়ে মোক যথাৰ্থভাবে জানে, শান্ত, আৰু আধ্যাত্মিক উন্নতিত মোৰ সৈতে অভিন্ন।
Verse 6
अमान्यमत्सरो दक्षो निर्ममोदृढसौहृद: । असत्वरोऽर्थजिज्ञासुरनसूयुरमोघवाक् ॥ ६ ॥
গুৰুৰ সেৱক/শিষ্য মিছা মান-অহংকাৰৰহিত, ঈৰ্ষ্যাহীন, দক্ষ আৰু অলসতাবিহীন হওক; পত্নী-পুত্ৰ, ঘৰ আৰু সমাজসহ ইন্দ্ৰিয়বিষয়ত মমতা-অধিকাৰবোধ ত্যাগ কৰক। গুৰুৰ প্ৰতি দৃঢ় স্নেহ-সৌহৃদ্য ৰাখি বিচলিত নহওক। সি সদায় আধ্যাত্মিক অৰ্থৰ জিজ্ঞাসু হওক, কাকো দ্বেষ নকৰক আৰু ব্যৰ্থ বাক্য এৰাওক।
Verse 7
जायापत्यगृहक्षेत्रस्वजनद्रविणादिषु । उदासीन: समं पश्यन् सर्वेष्वर्थमिवात्मन: ॥ ७ ॥
স্ত্ৰী, সন্তান, ঘৰ, ক্ষেত্ৰ, স্বজন, বন্ধু আৰু ধন আদি বিষয়ত সমদৃষ্টিৰে আত্মহিত দেখি ভক্তে উদাসীন আৰু আসক্তিহীন হওক।
Verse 8
विलक्षण: स्थूलसूक्ष्माद् देहादात्मेक्षिता स्वदृक् । यथाग्निर्दारुणो दाह्याद् दाहकोऽन्य: प्रकाशक: ॥ ८ ॥
স্থূল-সূক্ষ্ম দেহৰ পৰা ভিন্ন আত্মা স্বদৰ্শী সাক্ষী; যেনেকৈ দাহক আৰু প্ৰকাশক অগ্নি দাহ্য কাঠৰ পৰা পৃথক।
Verse 9
निरोधोत्पत्त्यणुबृहन्नानात्वं तत्कृतान् गुणान् । अन्त:प्रविष्ट आधत्त एवं देहगुणान् पर: ॥ ९ ॥
ইন্ধনৰ অৱস্থাৰ অনুসাৰে অগ্নি নিবৃত, প্ৰকাশিত, ক্ষীণ, দীপ্ত আদি ৰূপে দেখা যায়; তেনেদৰে পৰ আত্মা দেহত প্ৰৱেশ কৰি দেহগুণ গ্ৰহণ কৰা যেন প্ৰতীয়মান।
Verse 10
योऽसौ गुणैर्विरचितो देहोऽयं पुरुषस्य हि । संसारस्तन्निबन्धोऽयं पुंसो विद्याच्छिदात्मन: ॥ १० ॥
গুণেৰে গঠিত এই স্থূল-সূক্ষ্ম দেহেই জীৱৰ বন্ধন-ৰূপ সংসাৰ; দেহগুণক নিজৰ বুলি ধৰা ভ্ৰম অজ্ঞান, যাক আত্মজ্ঞান ছেদন কৰে।
Verse 11
तस्माज्जिज्ञासयात्मानमात्मस्थं केवलं परम् । सङ्गम्य निरसेदेतद्वस्तुबुद्धिं यथाक्रमम् ॥ ११ ॥
সেয়ে জ্ঞান-জিজ্ঞাসাৰে নিজৰ অন্তৰত অৱস্থিত শুদ্ধ পৰমেশ্বৰক আশ্ৰয় কৰা; প্ৰভুৰ নিৰ্মল পৰাত্পৰ সত্তা বুজি জগতক স্বতন্ত্ৰ সত্য বুলি ধৰা মিথ্যা বুদ্ধি ক্ৰমে ত্যাগ কৰা।
Verse 12
आचार्योऽरणिराद्य: स्यादन्तेवास्युत्तरारणि: । तत्सन्धानं प्रवचनं विद्यासन्धि: सुखावह: ॥ १२ ॥
আচাৰ্য তলৰ অৰণিৰ দৰে, শিষ্য ওপৰৰ অৰণিৰ দৰে; গুৰুৰ উপদেশ মাজৰ কাঠিৰ দৰে। এই সংযোগে উদ্ভৱ হোৱা জ্ঞানাগ্নিয়ে অজ্ঞানৰ অন্ধকাৰ ভস্ম কৰি গুৰু-শিষ্য দুয়োকে মহাসুখ দিয়ে।
Verse 13
वैशारदी सातिविशुद्धबुद्धि- र्धुनोति मायां गुणसम्प्रसूताम् । गुणांश्च सन्दह्य यदात्ममेतत् स्वयं च शाम्यत्यसमिद् यथाग्नि: ॥ १३ ॥
দক্ষ আচার্যৰ পৰা বিনয়ে শ্ৰৱণ কৰিলে শিষ্যৰ বুদ্ধি অতি বিশুদ্ধ হয় আৰু ত্ৰিগুণজাত মায়াৰ আক্রমণ দূৰ কৰে। তাৰপাছত এই শুদ্ধ জ্ঞান গুণসমূহ দগ্ধ কৰি শেষত নিজেও শান্ত হয়—ইন্ধন শেষ হলে আগুন নুমাই যোৱাৰ দৰে।
Verse 14
अथैषाम् कर्मकर्तृणां भोक्तृणां सुखदु:खयो: । नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम् ॥ १४ ॥ मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्यौत्पत्तिकी यथा । तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धी: ॥ १५ ॥ एवमप्यङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगत: । कालावयवत: सन्ति भावा जन्मादयोऽसकृत् ॥ १६ ॥
প্ৰিয় উদ্ধৱ! কিছুমান দাৰ্শনিক মোৰ সিদ্ধান্তক প্ৰত্যাহ্বান জনায়। তেওঁলোকে জীৱক কৰ্মকৰ্তা আৰু নিজৰ কৰ্মফলজাত সুখ-দুখৰ ভোক্তা বুলি মানে; আৰু লোক, কাল, শাস্ত্ৰ আৰু আত্মাক নানাৰূপে নিত্য বুলি কয়। বস্তুৰ আকৃতিভেদৰ পৰা বুদ্ধি জন্মে আৰু সলনি হয়, সেয়ে জ্ঞান এক আৰু চিৰন্তন নহয় বুলি তেওঁলোকে ভাবে। তথাপি, দেহধাৰণ আৰু কালৰ অধীনতাই জন্ম-মৃত্যু-জৰা-ব্যাধি পুনঃপুনঃ ঘটাই থাকিব।
Verse 15
अथैषाम् कर्मकर्तृणां भोक्तृणां सुखदु:खयो: । नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम् ॥ १४ ॥ मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्यौत्पत्तिकी यथा । तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धी: ॥ १५ ॥ एवमप्यङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगत: । कालावयवत: सन्ति भावा जन्मादयोऽसकृत् ॥ १६ ॥
তেওঁলোকে এইটোও ভাবে যে সকলো ভাবৰ স্থিতি যেন স্বাভাৱিক উৎপত্তিৰ দৰে; বস্তুৰ আকৃতিভেদৰ পৰা বুদ্ধি জন্মে আৰু ভাঙি-সলনি হয়। সেয়ে তেওঁলোকৰ মতে জ্ঞান একো নহয়, নিত্যও নহয়।
Verse 16
अथैषाम् कर्मकर्तृणां भोक्तृणां सुखदु:खयो: । नानात्वमथ नित्यत्वं लोककालागमात्मनाम् ॥ १४ ॥ मन्यसे सर्वभावानां संस्था ह्यौत्पत्तिकी यथा । तत्तदाकृतिभेदेन जायते भिद्यते च धी: ॥ १५ ॥ एवमप्यङ्ग सर्वेषां देहिनां देहयोगत: । कालावयवत: सन्ति भावा जन्मादयोऽसकृत् ॥ १६ ॥
তথাপি, প্ৰিয়! সকলো দেহী দেহযোগ আৰু কালৰ অধীনতাৰ বাবে জন্মাদি ভাব—জন্ম, মৃত্যু, জৰা আৰু ব্যাধি—পুনঃপুনঃ ভোগ কৰে; সেয়ে সংসাৰৰ চক্ৰ থামে নে।
Verse 17
तत्रापि कर्मणां कर्तुरस्वातन्त्र्यं च लक्ष्यते । भोक्तुश्च दु:खसुखयो: को न्वर्थो विवशं भजेत् ॥ १७ ॥
তাতো কৰ্মকৰ্তাৰ অস্ৱাধীনতা স্পষ্ট দেখা যায়। দুখ-সুখ ভোগ কৰা জীৱ যদি পৰাধীন হয়, তেন্তে বিবশ হৈ কৰা কৰ্মৰ পৰা কি মূল্যবান ফল আশা কৰিব?
Verse 18
न देहिनां सुखं किञ्चिद् विद्यते विदुषामपि । तथा च दु:खं मूढानां वृथाहङ्करणं परम् ॥ १८ ॥
দেহধাৰীসকলৰ মাজত জ্ঞানীজনেও কেতিয়াবা সুখ নাপায়, আৰু মহামূৰ্খেও কেতিয়াবা সুখ পাই যায়। কৰ্ম-কৌশলে সুখ পোৱা বুলি ধাৰণা কৰাটো ব্যৰ্থ মিছা অহংকাৰৰ প্ৰদৰ্শন।
Verse 19
यदि प्राप्तिं विघातं च जानन्ति सुखदु:खयो: । तेऽप्यद्धा न विदुर्योगं मृत्युर्न प्रभवेद् यथा ॥ १९ ॥
সুখ লাভ আৰু দুখ এৰাবলৈ উপায় জানিলেও, যি যোগপথে মৃত্যুৰ প্ৰভাৱ নচলে সেই পথ তেওঁলোকে নাজানে।
Verse 20
कोऽन्वर्थ: सुखयत्येनं कामो वा मृत्युरन्तिके । आघातं नीयमानस्य वध्यस्येव न तुष्टिद: ॥ २० ॥
মৃত্যু ওচৰত থাকোঁতে কামনা বা ভোগবস্তু কেনেকৈ সুখ দিব? যেনেকৈ বধস্থানলৈ নিয়া দণ্ডিতজন তৃপ্ত নহয়, তেনেকৈ জাগতিক সুখো তৃপ্তিদায়ক নহয়।
Verse 21
श्रुतं च दृष्टवद् दुष्टं स्पर्धासूयात्ययव्ययै: । बह्वन्तरायकामत्वात् कृषिवच्चापि निष्फलम् ॥ २१ ॥
স্বৰ্গলোকৰ ভোগসুখ আদি যি সুখৰ কথা আমি শুনো, সেয়াও আমি দেখা জাগতিক সুখৰ দৰেই দুষিত—স্পৰ্ধা, ঈৰ্ষা, ক্ষয় আৰু মৃত্যুৰে। সেয়ে যেনেকৈ শস্যৰোগ, পোক-পতঙ্গৰ উপদ্ৰৱ বা খৰাৰ দৰে বহু বাধাত খেতি নিষ্ফল হয়, তেনেকৈ পৃথিৱী বা স্বৰ্গত ভৌতিক সুখ লাভৰ চেষ্টা অসংখ্য অন্তৰায়ৰ বাবে সদায় নিষ্ফল।
Verse 22
अन्तरायैरविहितो यदि धर्म: स्वनुष्ठित: । तेनापि निर्जितं स्थानं यथा गच्छति तच्छृणु ॥ २२ ॥
যদি কোনো বাধা বা দোষ নথাকৈ মানুহে নিজৰ ধৰ্ম আৰু বৈদিক কৰ্মকাণ্ড শুদ্ধভাৱে পালন কৰে, তেন্তে সি স্বৰ্গলোক লাভ কৰে; কিন্তু সেই ফলও কালে বিনষ্ট হয়—এতিয়া শুনা।
Verse 23
इष्ट्वेह देवता यज्ञै: स्वर्लोकं याति याज्ञिक: । भुञ्जीत देववत्तत्र भोगान् दिव्यान् निजार्जितान् ॥ २३ ॥
ইয়াত পৃথিৱীত যি যজ্ঞৰ দ্বাৰা দেৱতাসকলক সন্তুষ্ট কৰে, সি স্বৰ্গলোকলৈ যায় আৰু তাত দেৱতাৰ দৰে নিজৰ অৰ্জিত দিব্য ভোগ উপভোগ কৰে।
Verse 24
स्वपुण्योपचिते शुभ्रे विमान उपगीयते । गन्धर्वैर्विहरन् मध्ये देवीनां हृद्यवेषधृक् ॥ २४ ॥
স্বৰ্গ লাভ কৰি সি পৃথিৱীত সঞ্চিত পুণ্যফলত পোৱা উজ্জ্বল বিমানত বিচৰণ কৰে; গন্ধৰ্বসকলে গীতেৰে তাৰ গুণগান কৰে, আৰু মনোহৰ বস্ত্ৰধাৰী হৈ দেৱীসকলৰ মাজত আনন্দ কৰে।
Verse 25
स्त्रीभि: कामगयानेन किङ्किणीजालमालिना । क्रीडन् न वेदात्मपातं सुराक्रीडेषु निर्वृत: ॥ २५ ॥
স্বৰ্গীয় নাৰীসকলৰ সৈতে সি ইচ্ছামতে চলা, ঝংকাৰময় কিঙ্কিণীজাল-মালাৰে সজ্জিত বিমানত ক্ৰীড়া কৰে। দেৱ-উদ্যানৰ আনন্দত মগ্ন হৈ সি নাজানে যে তাৰ পুণ্য ক্ষয় হৈছে আৰু সি শীঘ্ৰে তললৈ পতিত হ’ব।
Verse 26
तावत् स मोदते स्वर्गे यावत् पुण्यं समाप्यते । क्षीणपुण्य: पतत्यर्वागनिच्छन् कालचालित: ॥ २६ ॥
যিমানলৈকে তাৰ পুণ্য অৱশিষ্ট থাকে, সিমানলৈকে সি স্বৰ্গত আনন্দ কৰে। পুণ্য ক্ষয় হ’লে, ইচ্ছা নথাকিলেও, কালে চালিত কৰি সি তললৈ পতিত হয়।
Verse 27
यद्यधर्मरत: सङ्गादसतां वाजितेन्द्रिय: । कामात्मा कृपणो लुब्ध: स्त्रैणो भूतविहिंसक: ॥ २७ ॥ पशूनविधिनालभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् । नरकानवशो जन्तुर्गत्वा यात्युल्बणं तम: ॥ २८ ॥ कर्माणि दु:खोदर्काणि कुर्वन् देहेन तै: पुन: । देहमाभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिण: ॥ २९ ॥
কুসংগ বা ইন্দ্ৰিয়-অসংযমৰ ফলত যি মানুহ অধৰ্মত ৰত হয়, সি কামময়, কৃপণ, লোভী, নাৰীভোগত আসক্ত আৰু জীৱহিংসক হৈ উঠে। বৈদিক বিধি নমানি পশুহত্যা কৰি আৰু প্ৰেত-ভূতগণক পূজা কৰি মোহগ্ৰস্ত জীৱ নৰকত পতিত হয়; তাত ঘন তমোগুণে কলুষিত দেহ লাভ কৰে। সেই অধম দেহে সি পুনৰ দুঃখফলদায়ক অশুভ কৰ্ম কৰি থাকে আৰু বাৰে বাৰে তেনে দেহেই গ্ৰহণ কৰে—মৃত্যুত শেষ হোৱা কৰ্মত ৰত জনৰ সুখ ক’ত?
Verse 28
यद्यधर्मरत: सङ्गादसतां वाजितेन्द्रिय: । कामात्मा कृपणो लुब्ध: स्त्रैणो भूतविहिंसक: ॥ २७ ॥ पशूनविधिनालभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् । नरकानवशो जन्तुर्गत्वा यात्युल्बणं तम: ॥ २८ ॥ कर्माणि दु:खोदर्काणि कुर्वन् देहेन तै: पुन: । देहमाभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिण: ॥ २९ ॥
বৈদিক বিধি উলংঘন কৰি যি অবিধিতে পশুহত্যা কৰে আৰু প্ৰেত-ভূতগণক পূজা কৰে, সেই মোহগ্ৰস্ত জীৱ নৰকলৈ গৈ ভয়ংকৰ অন্ধকাৰ পায়; তাত ঘন তমোগুণযুক্ত দেহ লাভ কৰে।
Verse 29
यद्यधर्मरत: सङ्गादसतां वाजितेन्द्रिय: । कामात्मा कृपणो लुब्ध: स्त्रैणो भूतविहिंसक: ॥ २७ ॥ पशूनविधिनालभ्य प्रेतभूतगणान् यजन् । नरकानवशो जन्तुर्गत्वा यात्युल्बणं तम: ॥ २८ ॥ कर्माणि दु:खोदर्काणि कुर्वन् देहेन तै: पुन: । देहमाभजते तत्र किं सुखं मर्त्यधर्मिण: ॥ २९ ॥
সেই কৰ্মফলত জীৱে সেই দেহে দুঃখফলদায়ক কৰ্ম কৰি থাকে আৰু বাৰে বাৰে তেনে দেহ গ্ৰহণ কৰে। যি কৰ্ম শেষত মৃত্যুতেই শেষ হয়, তাত ৰত মর্ত্যধর্মীৰ সুখ ক’ত?
Verse 30
लोकानां लोकपालानां मद्भयं कल्पजीविनाम् । ब्रह्मणोऽपि भयं मत्तो द्विपरार्धपरायुष: ॥ ३० ॥
স্বৰ্গৰ পৰা নৰকলৈ সকলো লোকত, আৰু কল্পকাল জীয়াই থকা লোকপালসকলৰ মাজতো, মোৰ কালৰূপৰ ভয় আছে। দ্বিপৰাৰ্ধ আয়ু থকা ব্ৰহ্মাও মোৰ পৰা ভয় পায়।
Verse 31
गुणा: सृजन्ति कर्माणि गुणोऽनुसृजते गुणान् । जीवस्तु गुणसंयुक्तो भुङ्क्ते कर्मफलान्यसौ ॥ ३१ ॥
গুণেই কৰ্ম সৃষ্টি কৰে, আৰু গুণেই গুণক আগবঢ়ায়। জীৱ গুণসংযুক্ত হৈ কৰ্মফল ভোগ কৰে; সত্ত্ব-ৰজ-তমে প্ৰেৰিত ইন্দ্ৰিয়কৰ্মৰ ফল সিয়েই অনুভৱ কৰে।
Verse 32
यावत् स्याद् गुणवैषम्यं तावन्नानात्वमात्मन: । नानात्वमात्मनो यावत् पारतन्त्र्यं तदैव हि ॥ ३२ ॥
যিমানলৈকে জীৱে প্ৰকৃতিৰ গুণসমূহক পৃথক সত্তা বুলি ভাবে, সিমানলৈকে সি আত্মাক নানাৰূপ বুলি ধৰি নানাবিধ জন্ম-ভোগ কৰে। সেয়ে সি গুণাধীন কৰ্মফলৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ পৰতন্ত্ৰ থাকে।
Verse 33
यावदस्यास्वतन्त्रत्वं तावदीश्वरतो भयम् । य एतत् समुपासीरंस्ते मुह्यन्ति शुचार्पिता: ॥ ३३ ॥
যিমানলৈকে জীৱ অস্বতন্ত্ৰ, সিমানলৈকে সি ঈশ্বৰক ভয় কৰে, কিয়নো প্ৰভুৱে কৰ্মফল বিধান কৰে। যিসকলে গুণৰ বৈচিত্ৰ্যক সত্য বুলি ধৰি ভোগত আসক্ত হয়, সিহঁত শোক-দুঃখত নিমগ্ন হৈ মোহিত থাকে।
Verse 34
काल आत्मागमो लोक: स्वभावो धर्म एव च । इति मां बहुधा प्राहुर्गुणव्यतिकरे सति ॥ ३४ ॥
যেতিয়া গুণসমূহত আন্দোলন আৰু পৰস্পৰ ব্যতিকৰ ঘটে, তেতিয়া জীৱসকলে মোক বহু ধৰণে কয়—সৰ্বশক্তিমান কাল, আত্মা, বেদজ্ঞান, লোক/জগত, স্বভাৱ, ধৰ্মকর্ম আদি।
Verse 35
श्रीउद्धव उवाच गुणेषु वर्तमानोऽपि देहजेष्वनपावृत: । गुणैर्न बध्यते देही बध्यते वा कथं विभो ॥ ३५ ॥
শ্ৰী উদ্ধৱ ক’লে: হে বিভো! দেহজনিত সুখ-দুখসহ গুণসমূহৰ মাজত থাকিও দেহী গুণে কেনেকৈ বন্ধ নহয়? আৰু যদি দেহী নিত্য, নিৰঞ্জন আৰু লোকাতীত হয়, তেন্তে সি প্ৰকৃতিয়ে কেনেকৈ বন্ধ কৰে?
Verse 36
कथं वर्तेत विहरेत् कैर्वा ज्ञायेत लक्षणै: । किं भुञ्जीतोत विसृजेच्छयीतासीत याति वा ॥ ३६ ॥ एतदच्युत मे ब्रूहि प्रश्नं प्रश्नविदां वर । नित्यबद्धो नित्यमुक्त एक एवेति मे भ्रम: ॥ ३७ ॥
সি কেনেকৈ থাকে, কেনেকৈ বিচৰণ কৰে, আৰু কোন লক্ষণে চিনিব পাৰি? সি কি খায়, কেনেকৈ ত্যাগ কৰে, কেনেকৈ শুৱে, বহে বা যায়? হে অচ্যুত, প্ৰশ্নোত্তৰত শ্ৰেষ্ঠ, অনুগ্ৰহ কৰি মোক কোৱা। একে জীৱক কেতিয়াবা নিত্যবদ্ধ, কেতিয়াবা নিত্যমুক্ত বোলা হয়—এইটো মোৰ ভ্ৰম।
Verse 37
कथं वर्तेत विहरेत् कैर्वा ज्ञायेत लक्षणै: । किं भुञ्जीतोत विसृजेच्छयीतासीत याति वा ॥ ३६ ॥ एतदच्युत मे ब्रूहि प्रश्नं प्रश्नविदां वर । नित्यबद्धो नित्यमुक्त एक एवेति मे भ्रम: ॥ ३७ ॥
হে অচ্যুত প্ৰভু! একে জীৱক কেতিয়াবা নিত্যবদ্ধ আৰু কেতিয়াবা নিত্যমুক্ত বুলি কোৱা হয়; তাৰ প্ৰকৃত অৱস্থা মই বুজি নাপাওঁ। তত্ত্বপ্ৰশ্নৰ উত্তৰ দাতাসকলৰ মাজত আপুনি শ্ৰেষ্ঠ; কৃপা কৰি কওক—নিত্যবদ্ধ আৰু নিত্যমুক্ত জীৱৰ লক্ষণ কি। তেওঁলোকে কেনেকৈ থাকে, কেনেকৈ বিচৰণ কৰে, কোন কোন চিহ্নে চিনিব পাৰি? তেওঁলোকে কি ভোগ কৰে, কি খায়, কি বিসৰ্জন কৰে, কেনেকৈ শোৱে, বহে বা যায়?
Frequently Asked Questions
It presents varṇāśrama as a regulated framework meant to support purification when performed without personal desire and with full shelter in Bhagavān. Duties are not the final goal; they are subordinated to fixing the mind in devotional service and advancing toward realized truth.
Because dream-objects appear real to a sleeping person but are mental constructions with no lasting substance. Similarly, sense objects pursued by one “asleep” to spiritual identity are māyā’s temporary manifestations; meditation on them, driven by the senses, misuses intelligence and yields no permanent gain.
Kṛṣṇa indicates that when one is fully engaged in searching out the ultimate truth of the soul (ātma-tattva-vicāra) and not motivated by sense gratification, one should not accept injunctions governing fruitive activities (karma-kāṇḍa), while still maintaining purity and approaching a realized guru.
The guru is described as fully knowledgeable of Kṛṣṇa as He is, peaceful, and spiritually elevated—so aligned with the Lord’s will that he is said to be ‘not different’ in the sense of representing the Lord’s instruction and presence without personal agenda.
Using the fire-and-fuel analogy: fire (the conscious seer) is distinct from firewood (the body to be illumined). The soul is self-luminous consciousness, while gross and subtle bodies are guṇa-made instruments mistakenly taken as the self.
They are karma-vādīs who claim the living entity’s natural position is fruitive action and that he is the independent enjoyer of results. The chapter argues this view cannot remove birth and death and is contradicted by observation: results are controlled, happiness is inconsistent, and time ultimately destroys all fruits.
Because svarga results depend on exhaustible piety and are vanquished by time. The chapter describes heavenly luxury to show its impermanence: when merit ends, the soul falls against his desire, proving that karma cannot grant lasting fearlessness or liberation.
Uddhava asks how the soul can be described as both eternally conditioned and eternally liberated, and how bondage occurs if the self is transcendental. This directly sets up the subsequent explanation of the symptoms and lived characteristics of conditioned versus liberated beings.