Adhyaya 1
The Curse on the Yadus Begins: Kṛṣṇa’s Plan to Withdraw His Dynasty
শুকদেৱে পৰীক্ষিতক ক’লে—ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণে প্ৰথমে পাণ্ডৱৰ দ্বাৰা কুৰুক্ষেত্ৰ যুদ্ধ ঘটাই পৃথিৱীৰ ভাৰ লাঘৱ কৰিলে; তাৰ পাছত অৱশিষ্ট ‘ভাৰ’ স্বৰূপ অতিশয় শক্তিশালী যাদৱসকলৰ প্ৰতি মন দিলে। বাহিৰৰ কোনো শক্তিয়ে তেওঁলোকক পৰাজিত কৰিব নোৱাৰে বুলি জানি, বাঁহৰ ঘর্ষণত জুই জ্বলি উঠাৰ দৰে ভিতৰৰ কলহ জাগ্ৰত কৰিবলৈ স্থিৰ কৰিলে আৰু ব্ৰাহ্মণ-শাপক নিমিত্ত কৰি বংশ প্ৰত্যাহাৰৰ ব্যৱস্থা কৰিলে। ব্ৰাহ্মণক সন্মান কৰা বৃষ্ণিসকল কেনেকৈ শাপৰ পাত্ৰ হ’ল বুলি পৰীক্ষিত বিস্মিত হৈ শাপৰ কাৰণ আৰু বাক্য সুধে। শুকদেৱে বসুদেৱৰ যজ্ঞত মহর্ষিসকলৰ আগমন, তাৰ পাছত পিণ্ডাৰকত যাদু যুৱকসকলে সাম্বক গৰ্ভৱতী নাৰীৰ বেশ দি ঋষিসকলক উপহাস কৰাৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰে। ক্ৰুদ্ধ ঋষিসকলে শাপ দিয়ে—লোহাৰ গদা জন্মিব আৰু বংশ ধ্বংস কৰিব। গদা প্ৰকাশ পাই উগ্ৰসেনক জনোৱা হয়, গুঁড়ি কৰি সাগৰত পেলোৱা হয়; গুঁড়িৰ পৰা নল-খাগড়া গজে আৰু অৱশিষ্ট লোহা জৰা ব্যাধৰ তীৰৰ ফলাত পৰিণত হয়। সকলো জানিও, প্ৰতিহত কৰিব পৰা সত্ত্বেও, শ্ৰীকৃষ্ণে কালৰূপে এই লীলা অনুমোদন কৰে—যাদৱসকলৰ আত্মবিনাশ আৰু ভগৱানৰ প্ৰস্থানৰ দিশে ঘটনাক্ৰম আগবঢ়াবলৈ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच कृत्वा दैत्यवधं कृष्ण: सरामो यदुभिर्वृत: । भुवोऽवतारयद् भारं जविष्ठं जनयन् कलिम् ॥ १ ॥
শ্ৰীশুক ক’লে—বলৰামসহ আৰু যাদৱসকলৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত শ্ৰীকৃষ্ণে দানৱবধ কৰিলে। তাৰ পিছত পৃথিৱীৰ ভাৰ নামাবলৈ তেওঁ অতি শীঘ্ৰে কলিক উদ্ভৱ কৰোৱা মহাসংঘাতৰ ব্যৱস্থা কৰিলে।
Verse 2
ये कोपिता: सुबहु पाण्डुसुता: सपत्नै- र्दुर्द्यूतहेलनकचग्रहणादिभिस्तान् । कृत्वा निमित्तमितरेतरत: समेतान् हत्वा नृपान् निरहरत् क्षितिभारमीश: ॥ २ ॥
শত্ৰুপক্ষৰ বহু অপৰাধ—কপট দ্যূত, অপমানজনক বাক্য, দ্ৰৌপদীৰ কেশগ্ৰহণ আদি—দ্বাৰা পাণ্ডুপুত্ৰসকল ক্ৰুদ্ধ হ’ল। ভগৱানে তেওঁলোকক নিমিত্ত কৰি কুৰুক্ষেত্ৰ যুদ্ধৰ ব্যাজে দুয়োপক্ষৰ ৰজাসকলক সৈন্যসহ একত্ৰ কৰাই, যুদ্ধৰ মাধ্যমে তেওঁলোকক বিনাশ কৰি পৃথিৱীৰ ভাৰ লাঘৱ কৰিলে।
Verse 3
भूभारराजपृतना यदुभिर्निरस्य गुप्तै: स्वबाहुभिरचिन्तयदप्रमेय: । मन्येऽवनेर्ननु गतोऽप्यगतं हि भारं यद् यादवं कुलमहो अविषह्यमास्ते ॥ ३ ॥
ভূমিৰ ভাৰস্বৰূপ ৰজা আৰু তেওঁলোকৰ সৈন্যবাহিনীকে ভগৱানে নিজৰ বাহুৰে ৰক্ষিত যদুবংশৰ দ্বাৰা নাশ কৰালে। তাৰ পাছত অপ্রমেয় প্ৰভুৱে মনে ভাবিলে—“লোকে ক’ব পাৰে যে পৃথিৱীৰ ভাৰ গ’ল; কিন্তু মোৰ মতে এতিয়াও গ’ল নাই, কিয়নো এই যাদৱ কুল নিজেই অসহনীয় শক্তিৰে অৱশিষ্ট আছে।”
Verse 4
नैवान्यत: परिभवोऽस्य भवेत् कथञ्चिन् मत्संश्रयस्य विभवोन्नहनस्य नित्यम् । अन्त:कलिं यदुकुलस्य विधाय वेणु- स्तम्बस्य वह्निमिव शान्तिमुपैमि धाम ॥ ४ ॥
কৃষ্ণে ভাবিলে—“যি যদুকুল সদায় মোৰ আশ্ৰিত আৰু যাৰ বৈভৱ অবাধ, তাৰ পৰাভৱ বাহিৰৰ পৰা কেতিয়াও হ’ব নোৱাৰে। সেয়ে মই কুলৰ ভিতৰতে কলহ জগাই তুলিম; সেই কলহ বাঁহবনত ঘর্ষণৰ পৰা জ্বলি উঠা অগ্নিৰ দৰে সকলো দগ্ধ কৰি শান্তি আনিব, আৰু তাৰ পাছত মই মোৰ সত্য উদ্দেশ্য সিদ্ধ কৰি মোৰ নিত্য ধামলৈ উভতি যাম।”
Verse 5
एवं व्यवसितो राजन् सत्यसङ्कल्प ईश्वर: । शापव्याजेन विप्राणां सञ्जह्रे स्वकुलं विभु: ॥ ५ ॥
হে ৰজা পৰীক্ষিত! এইদৰে স্থিৰ সিদ্ধান্ত কৰি, যাৰ সংকল্প সদায় সত্য হয় সেই সর্বশক্তিমান ঈশ্বৰে ব্ৰাহ্মণসকলৰ শাপৰ ব্যাজে নিজৰ স্বকুলক উপসংহাৰ কৰিলে।
Verse 6
स्वमूर्त्या लोकलावण्यनिर्मुक्त्या लोचनं नृणाम् । गीर्भिस्ता: स्मरतां चित्तं पदैस्तानीक्षतां क्रिया: ॥ ६ ॥ आच्छिद्य कीर्तिं सुश्लोकां वितत्य ह्यञ्जसा नु कौ । तमोऽनया तरिष्यन्तीत्यगात् स्वं पदमीश्वर: ॥ ७ ॥
ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণ নিজৰ দিৱ্য মূৰ্তিতেই সকলো সৌন্দৰ্যৰ আধাৰ; তেওঁৰ ৰূপ ইমান মনোমোহা যে মানুহৰ চকু অন্য সকলো বস্তুৰ পৰা আঁতৰি তেওঁৰ দিশে টানি নিত, আৰু বাকী সকলো তুলনাত নিষ্প্ৰভ লাগিছিল। তেওঁৰ বাণীয়ে সেয়া সোঁৱৰোৱা লোকৰ চিত্ত আকর্ষণ কৰিছিল। তেওঁৰ পদচিহ্ন দেখিলে লোকসকল অনুগামী হৈ দেহক্ৰিয়াও প্ৰভুৰ সেৱাত অৰ্পণ কৰিব বিচাৰিছিল। এইদৰে বেদসাৰ উত্কৃষ্ট শ্লোকত গীত তেওঁৰ সুখ্যাতি তেওঁ সহজে বিস্তাৰ কৰিলে আৰু ভাবিলে—“ভৱিষ্যতে জন্ম লোৱা জীৱসকল কেৱল এই মহিমাৰ শ্রৱণ-কীৰ্তনে অজ্ঞান-তম পাৰ হ’ব।” এই ব্যৱস্থাত সন্তুষ্ট হৈ ঈশ্বৰ নিজৰ পৰম পদলৈ গ’ল।
Verse 7
स्वमूर्त्या लोकलावण्यनिर्मुक्त्या लोचनं नृणाम् । गीर्भिस्ता: स्मरतां चित्तं पदैस्तानीक्षतां क्रिया: ॥ ६ ॥ आच्छिद्य कीर्तिं सुश्लोकां वितत्य ह्यञ्जसा नु कौ । तमोऽनया तरिष्यन्तीत्यगात् स्वं पदमीश्वर: ॥ ७ ॥
ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণ সকলো সৌন্দৰ্যৰ নিধি। তেওঁৰ দিৱ্য মূৰ্তিয়ে মানুহৰ চকু হৰি লয়, আৰু আন সকলো বস্তু তেওঁৰ তুলনাত সৌন্দৰ্যহীন যেন লাগে। তেওঁৰ বাক্য স্মৰণ কৰোঁতাসকলৰ চিত্ত আকর্ষণ কৰে; তেওঁৰ পদচিহ্ন দেখি লোকসকলে তেওঁৰ অনুগামী হৈ নিজৰ কৰ্ম-ক্রিয়া প্ৰভুক অৰ্পণ কৰিব বিচাৰে। এইদৰে তেওঁ সহজে নিজৰ সু-কীৰ্তি জগতজুৰি বিস্তাৰ কৰিলে; আৰু ভাবিলে—ভৱিষ্যতৰ জীৱসকলে সেই মহিমাৰ শ্ৰৱণ-কিীৰ্তন মাত্ৰে অজ্ঞানৰ অন্ধকাৰ পাৰ হ’ব। এই ব্যৱস্থাত সন্তুষ্ট হৈ তেওঁ নিজৰ ধামলৈ গ’ল।
Verse 8
श्रीराजोवाच ब्रह्मण्यानां वदान्यानां नित्यं वृद्धोपसेविनाम् । विप्रशाप: कथमभूद् वृष्णीनां कृष्णचेतसाम् ॥ ८ ॥
শ্ৰী ৰজা (পৰীক্ষিত) সুধিলে—যিসকল বৃষ্ণি সদায় ব্ৰাহ্মণসকলক সন্মান কৰে, দানশীল, নিত্য বয়োজ্যেষ্ঠ আৰু মহাজনক সেৱা কৰে, আৰু যাৰ চিত্ত সদায় শ্ৰীকৃষ্ণত লীন—তেওঁলোকৰ ওপৰত ব্ৰাহ্মণৰ শাপ কেনেকৈ পৰিল?
Verse 9
यन्निमित्त: स वै शापो यादृशो द्विजसत्तम । कथमेकात्मनां भेद एतत् सर्वं वदस्व मे ॥ ९ ॥
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ! সেই শাপ কিহৰ নিমিত্তে হ’ল, তাৰ স্বৰূপ কেনেকুৱা আছিল, আৰু একে লক্ষ্য থকা যাদৱসকলৰ মাজত এনে ভেদ কেনেকৈ উঠিল—এই সকলো মোক কওক।
Verse 10
श्रीबादरायणिरुवाच बिभ्रद् वपु: सकलसुन्दरसन्निवेशं कर्माचरन् भुवि सुमङ्गलमाप्तकाम: । आस्थाय धाम रममाण उदारकीर्ति: संहर्तुमैच्छत कुलं स्थितकृत्यशेष: ॥ १० ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—ভগৱানে সকলো সৌন্দৰ্যৰ সমাহাৰ যেন দিৱ্য দেহ ধৰি পৃথিৱীত অতি মঙ্গলময় লীলা-কর্ম সম্পন্ন কৰিলে, যদিও তেওঁ আপ্তকাম, কোনো প্ৰচেষ্টাই প্ৰয়োজন নহয়। নিজৰ ধামত আনন্দে বাস কৰা, উদাৰ কীৰ্তিসম্পন্ন প্ৰভুৱে, কৰ্তব্যৰ সামান্য অংশ বাকি থাকাত, এতিয়া নিজৰ বংশ সংহাৰ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিলে।
Verse 11
कर्माणि पुण्यनिवहानि सुमङ्गलानि गायज्जगत्कलिमलापहराणि कृत्वा । कालात्मना निवसता यदुदेवगेहे पिण्डारकं समगमन् मुनयो निसृष्टा: ॥ ११ ॥ विश्वामित्रोऽसित: कण्वो दुर्वासा भृगुरङ्गिरा: । कश्यपो वामदेवोऽत्रिर्वसिष्ठो नारदादय: ॥ १२ ॥
বহু পুণ্যফলদায়ক, অতি মঙ্গলময় আৰু গোৱা মাত্ৰেই জগতৰ কলিযুগৰ পাপ-মলিনতা হৰণ কৰা যজ্ঞাদি কৰ্মসমূহ মুনিসকলে যদুকুলৰ প্ৰধান বসুদেৱৰ গৃহত সম্পন্ন কৰিলে; তাত কালস্বৰূপে ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণ বাস কৰি আছিল। বিধি সমাপ্ত হ’লে ভগৱানে মুনিসকলক সন্মানসহ বিদায় দিলে; তাৰপিছত তেওঁলোক পিণ্ডাৰক নামৰ তীৰ্থলৈ গ’ল। সেই মুনিসকলৰ ভিতৰত বিশ্বামিত্ৰ, অসিত, কণ্ব, দুর্বাসা, ভৃগু, অঙ্গিৰা, কশ্যপ, বামদেৱ, অত্রি, বসিষ্ঠ আৰু নাৰদ আদি আছিল।
Verse 12
कर्माणि पुण्यनिवहानि सुमङ्गलानि गायज्जगत्कलिमलापहराणि कृत्वा । कालात्मना निवसता यदुदेवगेहे पिण्डारकं समगमन् मुनयो निसृष्टा: ॥ ११ ॥ विश्वामित्रोऽसित: कण्वो दुर्वासा भृगुरङ्गिरा: । कश्यपो वामदेवोऽत्रिर्वसिष्ठो नारदादय: ॥ १२ ॥
বিশ্বামিত্ৰ, অসিত, কণ্ব, দুর্বাসা, ভৃগু, অঙ্গিৰা, কশ্যপ, বামদেৱ, অত্রি, বসিষ্ঠ আৰু নাৰদ আদি মুনিসকলে এনে পুণ্যফলসমৃদ্ধি দানকাৰী আৰু পৰম মঙ্গলময় কৰ্ম সম্পাদন কৰিছিল, যাৰ কীৰ্তনমাত্ৰেই জগতৰ কলিযুগৰ পাপ নাশ হয়। যদুকুলশ্ৰেষ্ঠ বসুদেৱৰ গৃহত—য’ত কালস্বরূপ শ্ৰীকৃষ্ণ বাস কৰিছিল—তেওঁলোকে বিধিপূৰ্বক সেই কৰ্মসমূহ সম্পন্ন কৰি, শ্ৰীকৃষ্ণৰ আদৰপূৰ্বক বিদায় পাই পিণ্ডাৰক তীৰ্থলৈ গ’ল।
Verse 13
क्रीडन्तस्तानुपव्रज्य कुमारा यदुनन्दना: । उपसङ्गृह्य पप्रच्छुरविनीता विनीतवत् ॥ १३ ॥ ते वेषयित्वा स्त्रीवेषै: साम्बं जाम्बवतीसुतम् । एषा पृच्छति वो विप्रा अन्तर्वत्न्यसितेक्षणा ॥ १४ ॥ प्रष्टुं विलज्जती साक्षात् प्रब्रूतामोघदर्शना: । प्रसोष्यन्ती पुत्रकामा किंस्वित् सञ्जनयिष्यति ॥ १५ ॥
যদুবংশৰ কুমাৰসকলে খেলি খেলি তাত একত্ৰিত মুনিসমূহৰ ওচৰলৈ গ’ল। তেওঁলোকে জাম্বৱতীৰ পুত্ৰ সাম্বক স্ত্ৰীৱেষ পিন্ধাই, মুনিসকলৰ চৰণ ধৰি, অশিষ্ট হৈও বিনয়ৰ ভান কৰি সুধিলে—“হে বিপ্ৰসকল! এই ক’লা চকুৰ গৰ্ভৱতী স্ত্ৰী আপোনালোকক সুধিব খোজে; নিজে সুধিবলৈ লাজ পায়। হে অমোঘদৰ্শন মহর্ষিসকল! প্ৰসৱ সময় ওচৰ চাপিছে, আৰু তাই পুত্ৰকামিনী—কওক, তাই পুত্ৰ জন্ম দিব নে কন্যা?”
Verse 14
क्रीडन्तस्तानुपव्रज्य कुमारा यदुनन्दना: । उपसङ्गृह्य पप्रच्छुरविनीता विनीतवत् ॥ १३ ॥ ते वेषयित्वा स्त्रीवेषै: साम्बं जाम्बवतीसुतम् । एषा पृच्छति वो विप्रा अन्तर्वत्न्यसितेक्षणा ॥ १४ ॥ प्रष्टुं विलज्जती साक्षात् प्रब्रूतामोघदर्शना: । प्रसोष्यन्ती पुत्रकामा किंस्वित् सञ्जनयिष्यति ॥ १५ ॥
যদুবংশৰ কুমাৰসকলে খেলি খেলি তাত একত্ৰিত মুনিসমূহৰ ওচৰলৈ গ’ল। তেওঁলোকে জাম্বৱতীৰ পুত্ৰ সাম্বক স্ত্ৰীৱেষ পিন্ধাই, মুনিসকলৰ চৰণ ধৰি, অশিষ্ট হৈও বিনয়ৰ ভান কৰি সুধিলে—“হে বিপ্ৰসকল! এই ক’লা চকুৰ গৰ্ভৱতী স্ত্ৰী আপোনালোকক সুধিব খোজে; নিজে সুধিবলৈ লাজ পায়। হে অমোঘদৰ্শন মহর্ষিসকল! প্ৰসৱ সময় ওচৰ চাপিছে, আৰু তাই পুত্ৰকামিনী—কওক, তাই পুত্ৰ জন্ম দিব নে কন্যা?”
Verse 15
क्रीडन्तस्तानुपव्रज्य कुमारा यदुनन्दना: । उपसङ्गृह्य पप्रच्छुरविनीता विनीतवत् ॥ १३ ॥ ते वेषयित्वा स्त्रीवेषै: साम्बं जाम्बवतीसुतम् । एषा पृच्छति वो विप्रा अन्तर्वत्न्यसितेक्षणा ॥ १४ ॥ प्रष्टुं विलज्जती साक्षात् प्रब्रूतामोघदर्शना: । प्रसोष्यन्ती पुत्रकामा किंस्वित् सञ्जनयिष्यति ॥ १५ ॥
যদুবংশৰ কুমাৰসকলে খেলি খেলি তাত একত্ৰিত মুনিসমূহৰ ওচৰলৈ গ’ল। তেওঁলোকে জাম্বৱতীৰ পুত্ৰ সাম্বক স্ত্ৰীৱেষ পিন্ধাই, মুনিসকলৰ চৰণ ধৰি, অশিষ্ট হৈও বিনয়ৰ ভান কৰি সুধিলে—“হে বিপ্ৰসকল! এই ক’লা চকুৰ গৰ্ভৱতী স্ত্ৰী আপোনালোকক সুধিব খোজে; নিজে সুধিবলৈ লাজ পায়। হে অমোঘদৰ্শন মহর্ষিসকল! প্ৰসৱ সময় ওচৰ চাপিছে, আৰু তাই পুত্ৰকামিনী—কওক, তাই পুত্ৰ জন্ম দিব নে কন্যা?”
Verse 16
एवं प्रलब्धा मुनयस्तानूचु: कुपिता नृप । जनयिष्यति वो मन्दा मुषलं कुलनाशनम् ॥ १६ ॥
হে ৰাজন! এইদৰে ছলনাৰে উপহাসিত হৈ মুনিসকল ক্ৰুদ্ধ হল আৰু সেই ল’ৰাবোৰক ক’লে—“মূৰ্খসকল! তাই তোমালোকৰ বাবে এটা মুষল (লোহাৰ দণ্ড) জন্ম দিব; সেয়াই তোমালোকৰ কুল ধ্বংস কৰিব।”
Verse 17
तच्छ्रुत्वा तेऽतिसन्त्रस्ता विमुच्य सहसोदरम् । साम्बस्य ददृशुस्तस्मिन् मुषलं खल्वयस्मयम् ॥ १७ ॥
ঋষিসকলৰ শাপ শুনি তেওঁলোক অতিশয় আতংকিত হ’ল। তৎক্ষণাৎ সাম্বৰ উদৰ মুকলি কৰি চালে—তাৰ ভিতৰত সঁচাকৈ লোহাৰ এটা মুষল আছিল।
Verse 18
किं कृतं मन्दभाग्यैर्न: किं वदिष्यन्ति नो जना: । इति विह्वलिता गेहानादाय मुषलं ययु: ॥ १८ ॥
যদু বংশৰ যুৱকসকলে ক’লে, “হায়! আমি কি কৰি পেলালোঁ? আমি কিমান দুর্ভাগা! মানুহে আমাৰ বিষয়ে কি ক’ব?” এইদৰে ব্যাকুল হৈ তেওঁলোকে মুষলটো লৈ ঘৰলৈ উভতি গ’ল।
Verse 19
तच्चोपनीय सदसि परिम्लानमुखश्रिय: । राज्ञ आवेदयांचक्रु: सर्वयादवसन्निधौ ॥ १९ ॥
তেওঁলোকৰ মুখৰ জ্যোতি সম্পূৰ্ণ ম্লান হৈছিল। তেওঁলোকে মুষলটো সভালৈ আনি, সকলো যাদৱৰ সন্মুখত ৰজা উগ্ৰসেনক ঘটনাখিনি জনালে।
Verse 20
श्रुत्वामोघं विप्रशापं दृष्ट्वा च मुषलं नृप । विस्मिता भयसन्त्रस्ता बभूवुर्द्वारकौकस: ॥ २० ॥
হে ৰজা পৰীক্ষিত! ব্ৰাহ্মণসকলৰ অমোঘ শাপ শুনি আৰু মুষলটো দেখি দ্বাৰকাৰ বাসিন্দাসকল বিস্মিত হৈ ভয়ত কঁপিবলৈ ধৰিলে।
Verse 21
तच्चूर्णयित्वा मुषलं यदुराज: स आहुक: । समुद्रसलिले प्रास्यल्लोहं चास्यावशेषितम् ॥ २१ ॥
যদুসকলৰ ৰজা আহুক (উগ্ৰসেন) মুষলটো চূৰ্ণ কৰাই, তাৰ টুকুৰাবোৰ আৰু অৱশিষ্ট লোহাৰ গুটি নিজেই সাগৰৰ পানীত নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 22
कश्चिन्मत्स्योऽग्रसील्लोहं चूर्णानि तरलैस्तत: । उह्यमानानि वेलायां लग्नान्यासन् किलैरका: ॥ २२ ॥
এটা মাছয়ে লোহাৰ গুটি আৰু তাৰ কণাবোৰ গিলিলে। পাছত ঢৌৱে সিহঁতক তীৰলৈ আনি তাত গাঁথি দিলে; সিহঁত দীঘল, তীক্ষ্ণ এৰকা-বেত হৈ উঠিল।
Verse 23
मत्स्यो गृहीतो मत्स्यघ्नैर्जालेनान्यै: सहार्णवे । तस्योदरगतं लोहं स शल्ये लुब्धकोऽकरोत् ॥ २३ ॥
সেই মাছটো সাগৰত আন মাছৰ সৈতে জেলেসকলৰ জালত ধৰা পৰিল। তাৰ পেটত থকা লোহাৰ গুটি শিকারী জৰাই লৈ তীৰৰ ফলাৰূপে লগালে।
Verse 24
भगवाञ्ज्ञातसर्वार्थ ईश्वरोऽपि तदन्यथा । कर्तुं नैच्छद् विप्रशापं कालरूप्यन्वमोदत ॥ २४ ॥
ভগৱান সৰ্বাৰ্থজ্ঞ; ব্ৰাহ্মণৰ শাপ উলটাই দিব পৰা ক্ষমতা থাকিলেও তেওঁ তেনে কৰিব নাখুজিলে। বৰং কালৰূপে তেওঁ সেই ঘটনাসমূহ আনন্দেৰে অনুমোদন কৰিলে।
Frequently Asked Questions
Śukadeva presents it as Kṛṣṇa’s deliberate saṅkalpa: after Kurukṣetra, the Yādavas’ unmatched power still constituted a ‘burden’ on earth. Since no external enemy could overcome devotees protected by the Lord, He sanctioned an internal dissolution, using the brāhmaṇa curse as a dharmic pretext. As Kāla, He does not become subject to fate; rather, fate becomes the narrative instrument of His withdrawal and the completion of His earthly mission.
The episode distinguishes the dynasty’s overall virtue from a specific adharmic act: the young Yadus’ deceitful ridicule of exalted ṛṣis at Piṇḍāraka. In Purāṇic ethics, intentional mockery of realized brāhmaṇas is a severe aparādha, and the sages’ curse manifests the moral law that sacred authority (brahma-tejas) protects the sanctity of dharma—while simultaneously serving the Lord’s higher purpose.