Adhyaya 6
Puruṣa-sūkta Logic of the Virāṭ: Cosmic Anatomy, Sacrifice, and the Lord’s Transcendence
এই অধ্যায়ত ব্ৰহ্মাই নাৰদক উপদেশ দিয়ে কয় যে পৰমেশ্বৰ সৰ্বত্ৰ অন্তৰ্ব্যাপ্ত হৈও সম্পূৰ্ণৰূপে পৰাত্পৰ। বিৰাট্-পুৰুষৰ দেহত বিশ্বক মানচিত্ৰিত কৰি মুখ, নাসিকা, চকু, কাণ, ত্বক, ৰোম, অংগ আৰু অন্তঃকৰণৰ পৰা বাক্, বৈদিক ছন্দ, প্ৰাণ, শব্দ/আকাশ, স্পৰ্শ/বায়ু, উদ্ভিদ, নদী, পৰ্বত আৰু দেৱতাসকলৰ দ্বাৰা লোক-শাসনৰ উৎপত্তি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। তাৰ পিছত তত্ত্বৰূপে কোৱা হয়—ভগৱান সময়ৰ মাজত সকলোকে আৱৰি থাকিলেও অমেয়, মৃত্যু আৰু কৰ্মৰ অতীত। ব্ৰহ্মাই ভগৱদংগৰ পৰা যজ্ঞোপকৰণৰ উৎপত্তি দেখুৱাই যজ্ঞক বিশ্ব-নীতি হিচাপে স্থাপন কৰে; তাৰ পৰম ভোক্তা বিষ্ণু। শেষত ব্ৰহ্মাই স্বীকাৰ কৰে যে শিৱ আৰু দেৱতাসকলেও ভগৱানক সম্পূৰ্ণ বুজিব নোৱাৰে; মহাবিষ্ণুৰ স্তৱ কৰে, শক্তিমান জীৱক পৰমেশ্বৰ বুলি ভুল নকৰিবলৈ সতৰ্ক কৰে আৰু আগন্তুক লীলাবতাৰ কাহিনীৰ সংকেত দি অধ্যায় সমাপ্ত কৰে।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच वाचां वह्नेर्मुखं क्षेत्रं छन्दसां सप्त धातव: । हव्यकव्यामृतान्नानां जिह्वा सर्वरसस्य च ॥ १ ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে—বিৰাট্-পুৰুষৰ মুখ বাক্শক্তিৰ উৎপত্তিস্থান, আৰু তাৰ অধিষ্ঠাতা অগ্নিদেৱ। তেওঁৰ ত্বক আৰু আন ছয় স্তৰ বৈদিক ছন্দসমূহৰ উৎপত্তিস্থান; আৰু তেওঁৰ জিহ্বা দেৱতা, পিতৃগণ আৰু জনসাধাৰণৰ বাবে হব্য-কব্য, অমৃত আৰু নানাবিধ অন্নৰসৰ উৎপাদনকেন্দ্ৰ।
Verse 2
सर्वासूनां च वायोश्च तन्नासे परमायणे । अश्विनोरोषधीनां च घ्राणो मोदप्रमोदयो: ॥ २ ॥
তেওঁৰ দুটা নাসিকা আমাৰ প্ৰাণবায়ু আৰু আন সকলো বায়ুৰ উৎপত্তিস্থান। তেওঁৰ ঘ্ৰাণশক্তিৰ পৰা অশ্বিনী-কুমাৰ দেৱতা আৰু নানাবিধ ঔষধি উদ্ভৱ হয়; আৰু তেওঁৰ শ্বাসশক্তিৰ পৰা বিভিন্ন সুগন্ধিৰ জন্ম হয়।
Verse 3
रूपाणां तेजसां चक्षुर्दिव: सूर्यस्य चाक्षिणी । कर्णौ दिशां च तीर्थानां श्रोत्रमाकाशशब्दयो: ॥ ३ ॥
তেওঁৰ চকু সকলো ৰূপৰ উৎপত্তিস্থান আৰু সেয়া দীপ্তিময় হৈ আলোক দিয়ে। তেওঁৰ চকুৰ গোলক সূৰ্য আৰু দিব্যলোকসম। তেওঁৰ কাণ সকলো দিশৰ পৰা শুনে আৰু সকলো বেদৰ আধাৰ; আৰু তেওঁৰ শ্ৰৱণেন্দ্ৰিয় আকাশ আৰু নানাবিধ শব্দৰ উৎপত্তিস্থান।
Verse 4
तद्गात्रं वस्तुसाराणां सौभगस्य च भाजनम् । त्वगस्य स्पर्शवायोश्च सर्वमेधस्य चैव हि ॥ ४ ॥
তেওঁৰ দেহতল সকলো বস্তুৰ ক্ৰিয়াশীল তত্ত্ব আৰু সকলো ধৰণৰ সৌভাগ্যৰ আধাৰ। তেওঁৰ ত্বক চলমান বায়ুৰ দৰে স্পৰ্শেন্দ্ৰিয়ৰ নানাবিধ স্পৰ্শানুভৱৰ উৎপত্তিস্থান; আৰু বিভিন্ন যজ্ঞ সম্পাদনৰ ক্ষেত্ৰও বটে।
Verse 5
रोमाण्युद्भिज्जजातीनां यैर्वा यज्ञस्तु सम्भृत: । केशश्मश्रुनखान्यस्य शिलालोहाभ्रविद्युताम् ॥ ५ ॥
ভগৱানৰ দেহৰ ৰোমৰ পৰা সকলো উদ্ভিদজাতি, বিশেষকৈ যজ্ঞত প্ৰয়োজনীয় বৃক্ষসমূহ উৎপন্ন হয়। তেওঁৰ কেশ আৰু শ্মশ্ৰু মেঘৰ আধাৰ, আৰু তেওঁৰ নখ শিলা, লৌহধাতু আৰু বিদ্যুতৰ উৎসস্থান।
Verse 6
बाहवो लोकपालानां प्रायश: क्षेमकर्मणाम् ॥ ६ ॥
ভগৱানৰ বাহুদ্বয় লোকপাল দেৱতা আৰু প্ৰজাৰক্ষক নেতাসকলৰ বাবে ক্ষেমকাৰ্য সম্পাদনৰ ফলপ্ৰদ কৰ্মক্ষেত্ৰ।
Verse 7
विक्रमो भूर्भुव: स्वश्च क्षेमस्य शरणस्य च । सर्वकामवरस्यापि हरेश्चरण आस्पदम् ॥ ७ ॥
ভগৱানৰ অগ্ৰগামী পদক্ষেপ ভূঃ-ভুৱঃ-স্বঃ লোকসমূহৰ লগতে আমাৰ ক্ষেম আৰু শৰণৰ আশ্ৰয়; সকলো কাম্য বৰো তাতেই নিহিত। হৰিৰ পদ্মচৰণ সকলো ভয়ৰ পৰা ৰক্ষা কৰে।
Verse 8
अपां वीर्यस्य सर्गस्य पर्जन्यस्य प्रजापते: । पुंस: शिश्न उपस्थस्तु प्रजात्यानन्दनिर्वृते: ॥ ८ ॥
ভগৱানৰ উপস্থৰ পৰা জল, বীৰ্য, সৃষ্টিশক্তি, বৰষুণ আৰু প্ৰজাপতিসকলৰ উৎপত্তি হয়। তেওঁৰ উপস্থ প্ৰজননৰ ক্লেশ শমোৱা আনন্দৰ কাৰণ।
Verse 9
पायुर्यमस्य मित्रस्य परिमोक्षस्य नारद । हिंसाया निऋर्तेर्मृत्योर्निरयस्य गुदं स्मृत: ॥ ९ ॥
হে নাৰদ, ভগৱানৰ বিরাট্ৰূপৰ পায়ু যম আৰু মিত্ৰৰ অধিষ্ঠান। আৰু তেওঁৰ গুদ হিংসা, নৈঋতি, মৃত্যু আৰু নৰক আদি স্থান বুলি স্মৃত।
Verse 10
पराभूतेरधर्मस्य तमसश्चापि पश्चिम: । नाड्यो नदनदीनां च गोत्राणामस्थिसंहति: ॥ १० ॥
প্ৰভুৰ পিঠিভাগত অধৰ্ম, অজ্ঞান আৰু তমসৰ পৰাভৱ-স্থান। তেওঁৰ নাড়ীৰ পৰা মহা নদী আৰু উপনদী বৈ যায়, আৰু তেওঁৰ অস্থিত মহাপৰ্বতসমূহ সঞ্চিত।
Verse 11
अव्यक्तरससिन्धूनां भूतानां निधनस्य च । उदरं विदितं पुंसो हृदयं मनस: पदम् ॥ ११ ॥
প্ৰভুৰ অব্যক্ত স্বৰূপত মহাসাগৰসমূহৰ আশ্ৰয়; আৰু তেওঁৰ উদৰ প্ৰলয়ত লীন হোৱা জীৱৰ বিশ্ৰামস্থান বুলি বিদিত। তেওঁৰ হৃদয় জীৱৰ সূক্ষ্ম দেহ আৰু মনৰ অধিষ্ঠান—এয়া ধীমানসকলে জানে।
Verse 12
धर्मस्य मम तुभ्यं च कुमाराणां भवस्य च । विज्ञानस्य च सत्त्वस्य परस्यात्मा परायणम् ॥ १२ ॥
সেই মহাপুৰুষৰ চেতনাই ধৰ্মৰ আশ্ৰয়—মোৰ, তোমাৰ, চাৰি কুমাৰ আৰু ভব (শিৱ)ৰো। সেই চেতনাই সত্য, সত্ত্ব আৰু পৰম বিজ্ঞানৰো পৰম আধাৰ।
Verse 13
अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥
মোৰ (ব্ৰহ্মা) পৰা আৰম্ভ কৰি তুমি আৰু ভব (শিৱ)লৈকে, তোমাৰ আগতে জন্মা মুনিসকল; দেৱ-অসুৰ, মানুহ, নাগ, খগ, মৃগ, সৰীসৃপ; গন্ধৰ্ব-অপ্সৰা, যক্ষ, ৰাক্ষস, ভূতগণ, উৰগ, পশু, পিতৃ, সিদ্ধ, বিদ্যাধৰ, চাৰণ, দ্ৰুম; জল-স্থল-নভবাসী অন্য নানা জীৱ; গ্ৰহ, নক্ষত্ৰ, কেতু, তৰা, বিজুলি আৰু গর্জন—ভূত, ভব্য আৰু বৰ্তমান যি কিছু, সেয়া সকলো পুৰুষৰ (ভগৱানৰ বিশ্বৰূপৰ) দ্বাৰা সদায় আৱৃত; তথাপি তেওঁ সকলোতকৈ অতীত হৈ নিত্য ‘বিতস্তি’ পৰিমিত (নয় ইঞ্চি) ৰূপে অধিষ্ঠিত।
Verse 14
अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥
মোৰ (ব্ৰহ্মা) পৰা আৰম্ভ কৰি তুমি আৰু ভব (শিৱ)লৈকে, তোমাৰ আগতে জন্মা মুনিসকল; দেৱ-অসুৰ, মানুহ, নাগ, খগ, মৃগ, সৰীসৃপ; গন্ধৰ্ব-অপ্সৰা, যক্ষ, ৰাক্ষস, ভূতগণ, উৰগ, পশু, পিতৃ, সিদ্ধ, বিদ্যাধৰ, চাৰণ, দ্ৰুম; জল-স্থল-নভবাসী অন্য নানা জীৱ; গ্ৰহ, নক্ষত্ৰ, কেতু, তৰা, বিজুলি আৰু গর্জন—ভূত, ভব্য আৰু বৰ্তমান যি কিছু, সেয়া সকলো পুৰুষৰ (ভগৱানৰ বিশ্বৰূপৰ) দ্বাৰা সদায় আৱৃত; তথাপি তেওঁ সকলোতকৈ অতীত হৈ নিত্য ‘বিতস্তি’ পৰিমিত (নয় ইঞ্চি) ৰূপে অধিষ্ঠিত।
Verse 15
अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥
মোৰ (ব্ৰহ্মা) পৰা আৰম্ভ কৰি তুমি আৰু ভব (শিৱ)লৈকে, আৰু তোমাৰ আগতে জন্ম লোৱা মহামুনিসকল; দেৱ-অসুৰ, নাগ, মানুহ, পখী, পশু আৰু সৰীসৃপ—আৰু গ্ৰহ, নক্ষত্ৰ, ধূমকেতু, তৰা, বিজুলী আৰু গর্জন—এই সকলো; গন্ধৰ্ব, অপ্সৰা, যক্ষ, ৰাক্ষস, ভূতগণ, উৰগ, পশু, পিতৃ, সিদ্ধ, বিদ্যাধৰ, চাৰণ, গছ আৰু জল-স্থল-নভবাসী নানা জীৱ—ভূত-ভৱিষ্যৎ-বৰ্তমানসহ—সদায় ভগৱান পুৰুষৰ বিরাট্ৰূপে আৱৃত; তেৱেঁই এই বিশ্বক ব্যাপি ধাৰণ কৰে।
Verse 16
अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजा: । सुरासुरनरा नागा: खगा मृगसरीसृपा: ॥ १३ ॥ गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगा: । पशव: पितर: सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमा: ॥ १४ ॥ अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकस: । ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडित: स्तनयित्नव: ॥ १५ ॥ सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् । तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति ॥ १६ ॥
ভূত, ভৱিষ্যৎ আৰু বৰ্তমান—এই জগতত যি কিছু আছে—সকলো ভগৱান পুৰুষেই; তেৱেঁই বিরাট্ৰূপে স্থিত। চল-অচলসহ সমগ্ৰ বিশ্ব তেৱেঁই আৱৃত কৰিছে; সেই অনন্ত প্ৰভুৱে অন্তৰ-বাহিৰে সকলো অধিষ্ঠান কৰে।
Verse 17
स्वधिष्ण्यं प्रतपन् प्राणो बहिश्च प्रतपत्यसौ । एवं विराजं प्रतपंस्तपत्यन्तर्बहि: पुमान् ॥ १७ ॥
যেনেকৈ সূৰ্যই নিজৰ কিৰণ বিস্তাৰ কৰি ভিতৰ আৰু বাহিৰ—দুয়োফালে আলোক দিয়ে, তেনেকৈ পৰম পুৰুষ ভগৱানে নিজৰ বিরাট্ৰূপ বিস্তাৰ কৰি সৃষ্টিৰ অন্তৰ-বাহিৰে সকলোকে ধাৰণ আৰু আলোকিত কৰে।
Verse 18
सोऽमृतस्याभयस्येशो मर्त्यमन्नं यदत्यगात् । महिमैष ततो ब्रह्मन् पुरुषस्य दुरत्यय: ॥ १८ ॥
সেই পৰম পুৰুষ অমৃতত্ব আৰু অভয়ৰ ঈশ্বৰ; তেওঁ মৃত্যু আৰু কৰ্মফলৰূপ ভোগ্য অন্নৰ অতীত। হে ব্ৰাহ্মণ নাৰদ! সেয়ে সেই পুৰুষোত্তমৰ মহিমা মাপা দুষ্কৰ।
Verse 19
पादेषु सर्वभूतानि पुंस: स्थितिपदो विदु: । अमृतं क्षेममभयं त्रिमूर्ध्नोऽधायि मूर्धसु ॥ १९ ॥
জ্ঞানীয়ে জানে—ভগৱান পুৰুষৰ পদত সকলো জীৱ স্থিত; ই তেওঁৰ শক্তিৰ এক পাদ-ভাগৰ আশ্ৰয়। অমৃতত্ব, ক্ষেম আৰু অভয়—জৰা-ব্যাধিৰ চিন্তাহীন পৰম ধামত—ত্রিলোকৰ ওপৰত আৰু ভৌতিক আৱৰণৰ অতীত।
Verse 20
पादास्त्रयो बहिश्चासन्नप्रजानां य आश्रमा: । अन्तस्त्रिलोक्यास्त्वपरो गृहमेधोऽबृहद्व्रत: ॥ २० ॥
প্ৰভুৰ শক্তিৰ ত্ৰিপাদ অংশ যি আধ্যাত্মিক লোক, সি এই ভৌতিক জগতৰ বাহিৰত অৱস্থিত আৰু বিশেষকৈ যিসকলৰ পুনৰ্জন্ম নহয় তেওঁলোকৰ বাবে। কিন্তু গৃহমেধী আসক্তিত আবদ্ধ আৰু ব্ৰহ্মচৰ্য-ব্ৰত কঠোৰভাৱে নপালন কৰা লোকসকলক ত্ৰিলোকীৰ ভিতৰতে বাস কৰিব লাগে।
Verse 21
सृती विचक्रमे विश्वङ्साशनानशने उभे । यदविद्या च विद्या च पुरुषस्तूभयाश्रय: ॥ २१ ॥
সৰ্বব্যাপী ভগৱান নিজৰ শক্তিৰ দ্বাৰা উভয় পথ—নিয়ন্ত্ৰণ (শাসন) আৰু ভক্তিসেৱা—ত সমগ্ৰভাৱে কাৰ্য কৰে। অবিদ্যা আৰু বিদ্যা—উভয়ৰ পৰম অধিপতি তেওঁ, আৰু উভয়ৰ আশ্ৰয়ো সেই পুৰুষোত্তম।
Verse 22
यस्मादण्डं विराड् जज्ञे भूतेन्द्रियगुणात्मक: । तद् द्रव्यमत्यगाद् विश्वं गोभि: सूर्य इवातपन् ॥ २२ ॥
সেই পুৰুষোত্তমৰ পৰা বিরাট্-অণ্ড আৰু ভূত-ইন্দ্ৰিয়-গুণসমন্বিত বিশ্বৰূপ উৎপন্ন হ’ল। তথাপি তেওঁ এই ভৌতিক বিকাৰসমূহৰ পৰা অসঙ্গ আৰু অতীত—যেনেকৈ সূৰ্য নিজৰ কিৰণ আৰু তাপৰ পৰা পৃথক।
Verse 23
यदास्य नाभ्यान्नलिनादहमासं महात्मन: । नाविदं यज्ञसम्भारान् पुरुषावयवानृते ॥ २३ ॥
যেতিয়া মই সেই মহাত্মা মহাবিষ্ণুৰ নাভি-কামলৰ পৰা জন্মিলোঁ, তেতিয়া যজ্ঞৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী মোৰ ওচৰত নাছিল। সেই মহাপুৰুষৰ দেহৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গেই মোৰ যজ্ঞ-সামগ্ৰী আছিল।
Verse 24
तेषु यज्ञस्य पशव: सवनस्पतय: कुशा: । इदं च देवयजनं कालश्चोरुगुणान्वित: ॥ २४ ॥
যজ্ঞ সম্পাদনৰ বাবে পশু, সৱন-উদ্ভিদ, কুশ আদি সামগ্ৰী লাগে; লগতে দেবযজনৰ বেদী (যজ্ঞবেদী) আৰু গুণসমৃদ্ধ উপযুক্ত কাল—যেনে বসন্ত ঋতু—ও প্ৰয়োজন।
Verse 25
वस्तून्योषधय: स्नेहा रसलोहमृदो जलम् । ऋचो यजूंषि सामानि चातुर्होत्रं च सत्तम ॥ २५ ॥
অন্য প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী—পাত্ৰ, ধান্য-ঔষধি, ঘৃতাদি স্নেহ, মধ্বাদি ৰস, স্বৰ্ণাদি লোহ, মাটি, জল; লগতে ঋগ্বেদ, যজুৰ্বেদ, সামবেদ আৰু যজ্ঞৰ বাবে চাৰি ঋত্বিজ—হে সত্তম!
Verse 26
नामधेयानि मन्त्राश्च दक्षिणाश्च व्रतानि च । देवतानुक्रम: कल्प: सङ्कल्पस्तन्त्रमेव च ॥ २६ ॥
দেৱতাসকলৰ নাম আহ্বান, মন্ত্ৰ, দক্ষিণা আৰু ব্ৰত; দেৱতানুক্ৰম, কল্প, সংকল্প আৰু তন্ত্ৰ—এইবোৰো অন্য প্ৰয়োজন।
Verse 27
गतयो मतयश्चैव प्रायश्चित्तं समर्पणम् । पुरुषावयवैरेते सम्भारा: सम्भृता मया ॥ २७ ॥
গতি আৰু ভাব, প্ৰায়শ্চিত্ত আৰু সমৰ্পণ—এই সকলো যজ্ঞ-সম্ভাৰ মই ভগৱান পুৰুষৰ অৱয়ৱৰ পৰাই সংগ্ৰহ কৰিলোঁ।
Verse 28
इति सम्भृतसम्भार: पुरुषावयवैरहम् । तमेव पुरुषं यज्ञं तेनैवायजमीश्वरम् ॥ २८ ॥
এইদৰে পুৰুষৰ অৱয়ৱৰ পৰা যজ্ঞ-সম্ভাৰ সংগ্ৰহ কৰি, সেই পুৰুষ-ঈশ্বৰকেই যজ্ঞৰূপ বুলি জানি, তেওঁৰ দ্বাৰাই মই সেই প্ৰভুক যজন কৰিলোঁ।
Verse 29
ततस्ते भ्रातर इमे प्रजानां पतयो नव । अयजन् व्यक्तमव्यक्तं पुरुषं सुसमाहिता: ॥ २९ ॥
তাৰ পাছত, হে পুত্ৰ, প্ৰজাসকলৰ অধিপতি তোমাৰ এই নৱ ভ্ৰাতা অতি সমাহিতচিত্ত হৈ, ব্যক্ত আৰু অব্যক্ত—দুয়ো ৰূপে পুৰুষ-ভগৱানক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ যজ্ঞ কৰিলে।
Verse 30
ततश्च मनव: काले ईजिरे ऋषयोऽपरे । पितरो विबुधा दैत्या मनुष्या: क्रतुभिर्विभुम् ॥ ३० ॥
তাৰপিছত কালক্ৰমে মনুসকল, মহর্ষিসকল, পিতৃসকল, বিদ্বান দেবগণ, দৈত্যসকল আৰু মানুহে—বিভু পৰমেশ্বৰক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ নানা যজ্ঞ সম্পাদন কৰিলে।
Verse 31
नारायणे भगवति तदिदं विश्वमाहितम् । गृहीतमायोरुगुण: सर्गादावगुण: स्वत: ॥ ३१ ॥
এই সমগ্ৰ বিশ্ব ভগৱান নাৰায়ণত স্থিত। তেওঁ নিজৰ মহাশক্তি মায়াক স্বয়ং গ্ৰহণ কৰে; সৃষ্টিৰ আদিতে গুণসমূহৰ সৈতে যুক্ত যেন দেখা দিলেও, স্বভাৱত তেওঁ চিৰনির্গুণ।
Verse 32
सृजामि तन्नियुक्तोऽहं हरो हरति तद्वश: । विश्वं पुरुषरूपेण परिपाति त्रिशक्तिधृक् ॥ ३२ ॥
তেওঁৰ আদেশত মই সৃষ্টি কৰোঁ; তেওঁৰ অধীনত হৰ (শিৱ) সংহাৰ কৰে; আৰু তেওঁ নিজেই পুৰুষৰূপে ত্ৰিশক্তিধাৰী হৈ বিশ্বক পালন কৰে।
Verse 33
इति तेऽभिहितं तात यथेदमनुपृच्छसि । नान्यद्भगवत: किंचिद्भाव्यं सदसदात्मकम् ॥ ३३ ॥
হে পুত্ৰ, তুমি যেনেকৈ সুধিছিলা তেনেকৈ সকলো মই কৈ দিলোঁ। নিশ্চিত জানিবা—কাৰণ হওক বা কাৰ্য, ভৌতিক হওক বা আধ্যাত্মিক—যি কিছু আছে সেয়া সকলো ভগৱানৰ ওপৰতেই নিৰ্ভৰশীল; তেওঁৰ বাহিৰে একো নাই।
Verse 34
न भारती मेऽङ्ग मृषोपलक्ष्यते न वै क्वचिन्मे मनसो मृषा गति: । न मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे यन्मे हृदौत्कण्ठ्यवता धृतो हरि: ॥ ३४ ॥
হে নাৰদ, মই গভীৰ আকুলতাৰে হৰিৰ পদপদ্ম ধৰি ৰাখিছোঁ; সেয়ে মোৰ বাক্য কেতিয়াও মিছা প্ৰমাণিত হোৱা নাই। মোৰ মনৰ গতি ভ্ৰান্ত নহয়, আৰু মোৰ ইন্দ্ৰিয়সমূহো ক্ষণস্থায়ী ভৌতিক আসক্তিৰ অসৎ পথত নপৰে।
Verse 35
सोऽहं समाम्नायमयस्तपोमय: प्रजापतीनामभिवन्दित: पति: । आस्थाय योगं निपुणं समाहित- स्तं नाध्यगच्छं यत आत्मसम्भव: ॥ ३५ ॥
মই ব্ৰহ্মা, বৈদিক পৰম্পৰাত সিদ্ধ, তপস্যাময় আৰু যোগত নিপুণ হৈও, প্ৰজাপতিসকলে নমস্কাৰ কৰা সত্ত্বেও, মোৰ জন্মৰ মূল কাৰণ সেই পৰম প্ৰভুক তত্ত্বত জানিব নোৱাৰোঁ।
Verse 36
नतोऽस्म्यहं तच्चरणं समीयुषां भवच्छिदं स्वस्त्ययनं सुमङ्गलम् । यो ह्यात्ममायाविभवं स्म पर्यगाद् यथा नभ: स्वान्तमथापरे कुत: ॥ ३६ ॥
সেয়ে মই তেওঁৰ চৰণত শৰণ লওঁ—সেই চৰণে পুনৰ্জন্ম-মৃত্যুৰ দুখ ছেদন কৰে, সৰ্বমঙ্গল আৰু কল্যাণৰ পথ। আকাশেও নিজৰ বিস্তাৰৰ সীমা মাপিব নোৱাৰে; তেন্তে প্ৰভুৰ সীমা আনেহে কেনেকৈ জানিব, যেতিয়া সেয়া অগম্য?
Verse 37
नाहं न यूयं यदृतां गतिं विदु- र्न वामदेव: किमुतापरे सुरा: । तन्मायया मोहितबुद्धयस्त्विदं विनिर्मितं चात्मसमं विचक्ष्महे ॥ ३७ ॥
আধ্যাত্মিক আনন্দৰ পৰম গতি ন মই জানো, ন তোমালোক, ন বামদেৱ (শিৱ), ন আন দেৱতাসকল। পৰমেশ্বৰৰ বাহ্য মায়াই আমাৰ বুদ্ধি মোহিত কৰিছে; সেয়ে আমি-তুমি সকলোৱে নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসাৰে কেৱল এই প্ৰকাশিত জগতখনেই দেখি।
Verse 38
यस्यावतारकर्माणि गायन्ति ह्यस्मदादय: । न यं विदन्ति तत्त्वेन तस्मै भगवते नम: ॥ ३८ ॥
যাঁৰ অৱতাৰ আৰু লীলাকৰ্ম আমি গাই গাই স্তৱ কৰোঁ, তথাপি যাঁক তত্ত্বত সম্পূৰ্ণকৈ জানিব নোৱাৰোঁ—সেই পৰম ভগৱানলৈ নমস্কাৰ।
Verse 39
स एष आद्य: पुरुष: कल्पे कल्पे सृजत्यज: । आत्मात्मन्यात्मनात्मानं स संयच्छति पाति च ॥ ३९ ॥
সেই আদ্য পুৰুষ, অজন্মা ভগৱান, কল্পে কল্পে এই জগত সৃষ্টি কৰে। সৃষ্টি তেওঁৰ ভিতৰতে ঘটে; উপাদান আৰু প্ৰকাশ সকলো তেওঁৰেই বিস্তাৰ। তেওঁ কিছু কাল পালন কৰে আৰু শেষত সকলোকে নিজৰ ভিতৰতে লীন কৰে।
Verse 40
विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक् सम्यगवस्थितम् । सत्यं पूर्णमनाद्यन्तं निर्गुणं नित्यमद्वयम् ॥ ४० ॥ ऋषे विदन्ति मुनय: प्रशान्तात्मेन्द्रियाशया: । यदा तदेवासत्तर्कैस्तिरोधीयेत विप्लुतम् ॥ ४१ ॥
ভগৱান সম্পূৰ্ণ বিশুদ্ধ, জড় কলুষতামুক্ত। তেওঁ পৰম সত্য আৰু পূৰ্ণ জ্ঞানস্বৰূপ—অনাদি-অন্তহীন, নিৰ্গুণ, নিত্য আৰু অদ্বিতীয়।
Verse 41
विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक् सम्यगवस्थितम् । सत्यं पूर्णमनाद्यन्तं निर्गुणं नित्यमद्वयम् ॥ ४० ॥ ऋषे विदन्ति मुनय: प्रशान्तात्मेन्द्रियाशया: । यदा तदेवासत्तर्कैस्तिरोधीयेत विप्लुतम् ॥ ४१ ॥
হে ঋষি নাৰদ! যিসকল মুনিৰ মন আৰু ইন্দ্ৰিয় শান্ত, আৰু যিসকল জড় বাসনাৰ পৰা মুক্ত, তেওঁলোকেই ভগৱানক জানিব পাৰে। অসাৰ তৰ্কে সকলো বিকৃত হয় আৰু প্ৰভু দৃষ্টিৰ পৰা আড়াল হয়।
Verse 42
आद्योऽवतार: पुरुष: परस्य काल: स्वभाव: सदसन्मनश्च । द्रव्यं विकारो गुण इन्द्रियाणि विराट् स्वराट् स्थास्नु चरिष्णु भूम्न: ॥ ४२ ॥
কাৰণাৰ্ণৱশায়ী বিষ্ণু পৰম পুৰুষৰ আদ্য অৱতাৰ। তেওঁেই কাল, স্বভাৱ, কাৰণ-কাৰ্য, মন, তত্ত্ব, বিকাৰ, গুণ, ইন্দ্ৰিয়, বিরাট্-ৰূপ, গৰ্ভোদকশায়ী বিষ্ণু আৰু স্থাৱৰ-জংগম সকলো জীৱসমষ্টিৰ অধিপতি।
Verse 43
अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये भवदादयश्च । स्वर्लोकपाला: खगलोकपाला नृलोकपालास्तललोकपाला: ॥ ४३ ॥ गन्धर्वविद्याधरचारणेशा ये यक्षरक्षोरगनागनाथा: । ये वा ऋषीणामृषभा: पितृणां दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्रा: । अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत- कूष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीशा: ॥ ४४ ॥ यत्किंच लोके भगवन्महस्व- दोज:सहस्वद् बलवत् क्षमावत् । श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम् ॥ ४५ ॥
মই ব্ৰহ্মা, ভব (শিৱ), যজ্ঞ (বিষ্ণু), দক্ষাদি প্ৰজাপতি, তোমালোক নাৰদাদি, আৰু স্বৰ্গ-আকাশ-ভূমি-পাতালৰ লোকপালসকল—এই সকলো ভগৱানৰ দিব্য শক্তিৰ কেৱল অংশমাত্র প্ৰকাশ।
Verse 44
अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये भवदादयश्च । स्वर्लोकपाला: खगलोकपाला नृलोकपालास्तललोकपाला: ॥ ४३ ॥ गन्धर्वविद्याधरचारणेशा ये यक्षरक्षोरगनागनाथा: । ये वा ऋषीणामृषभा: पितृणां दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्रा: । अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत- कूष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीशा: ॥ ४४ ॥ यत्किंच लोके भगवन्महस्व- दोज:सहस्वद् बलवत् क्षमावत् । श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम् ॥ ४५ ॥
গন্ধৰ্ব-বিদ্যাধৰ-চাৰণৰ অধিপতি, যক্ষ-ৰাক্ষস-উৰগ-নাগৰ নাথ, ঋষিশ্ৰেষ্ঠ আৰু পিতৃলোকৰ প্ৰভু, দৈত্যেন্দ্ৰ-সিদ্ধেশ্বৰ-দানৱেন্দ্ৰ, আৰু প্ৰেত-পিশাচ-ভূত-কূষ্মাণ্ড, জলচৰ, মৃগ, পক্ষীৰ অধিপতি—সকলোৱেই সেই প্ৰভুৰ শক্তিৰ অংশ।
Verse 45
अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये भवदादयश्च । स्वर्लोकपाला: खगलोकपाला नृलोकपालास्तललोकपाला: ॥ ४३ ॥ गन्धर्वविद्याधरचारणेशा ये यक्षरक्षोरगनागनाथा: । ये वा ऋषीणामृषभा: पितृणां दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्रा: । अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत- कूष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीशा: ॥ ४४ ॥ यत्किंच लोके भगवन्महस्व- दोज:सहस्वद् बलवत् क्षमावत् । श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम् ॥ ४५ ॥
মই ব্ৰহ্মা, ভৱ (শিৱ), যজ্ঞ, দক্ষ আদি প্ৰজাপতি, তোমালোক নাৰদ আৰু কুমাৰসকল, ইন্দ্ৰ-চন্দ্ৰ আদি স্বৰ্গলোকপাল, ভূৰ্-নৃ-তল লোকৰ অধিপতি, গন্ধৰ্ব-বিদ্যাধৰ-চাৰণৰ নেতা, যক্ষ-ৰাক্ষস-উৰগ-নাগনাথ, মহর্ষি, পিতৃগণ, দৈত্যেন্দ্ৰ-দানবেন্দ্ৰ-সিদ্ধেশ্বৰ, আৰু প্ৰেত-পিশাচ-ভূত-কূষ্মাণ্ড, জলচৰ-মৃগ-পক্ষীৰ অধীশ—জগতত যি কিছু অতি তেজস্বী, বলৱান, ক্ষমাশীল, শ্ৰী-হ্ৰী-ৱিভূতিযুক্ত, ৰূপবান বা অৰুপ দেখা যায়, সেয়া ভগৱানৰ পৰতত্ত্ব স্বয়ং নহয়; সেয়া কেৱল তেওঁৰ পৰাশক্তিৰ অংশমাত্ৰ।
Verse 46
प्राधान्यतो यानृष आमनन्ति लीलावतारान् पुरुषस्य भूम्न: । आपीयतां कर्णकषायशोषा- ननुक्रमिष्ये त इमान् सुपेशान् ॥ ४६ ॥
হে নাৰদ, এতিয়া মই ঋষিসকলে প্ৰধানকৈ কোৱা পুরুষোত্তম ভগৱানৰ লীলাবতাৰসমূহ একে একে বৰ্ণনা কৰিম। তেওঁলোকৰ লীলা-চৰিত শ্ৰৱণ কৰিলে কাণত সঞ্চিত মলৰস শুকাই যায়; এই কাহিনিসমূহ শ্ৰৱণত মধুৰ আৰু মনোহৰ, সেয়ে মোৰ হৃদয়ত নিবিষ্ট।
Frequently Asked Questions
SB 2.6 presents a correspondential cosmology where each organ of the virāṭ serves as a ‘generating center’ (yoni) for a function (e.g., speech, breath, sound) and is governed by an adhi-devatā (e.g., Agni for speech). This teaches that perception and nature are not independent mechanisms but coordinated energies within the Lord’s universal body, meant to be recognized as His arrangement rather than as autonomous material causes.
The narrative establishes that yajña is not a human invention but a cosmic principle grounded in the Lord Himself. Since Brahmā, at the dawn of creation, has no external resources, he ‘constructs’ the sacrificial system from the Lord’s limbs—signifying that all materials, mantras (Ṛg/Yajur/Sāma), priests, timings, and offerings ultimately belong to Viṣṇu and culminate in Viṣṇu as the final goal (yajñārtha).
Kāraṇārṇavaśāyī Viṣṇu (Mahā-Viṣṇu) is described as the first puruṣa-expansion related to cosmic manifestation, presiding over kāla (time), space, causality, mind, elements, the guṇas, the senses, and the totality of living beings. From Him proceed further expansions such as Garbhodakaśāyī Viṣṇu, through whom the universe becomes organized for Brahmā’s secondary creation.
Because the cosmos contains many entities with extraordinary opulence—devas, sages, rulers of lokas, and subtle beings—there is a risk of confusing delegated potency with ultimate divinity. SB 2.6 clarifies that such greatness is only a fragment of the Lord’s transcendental energy; Bhagavān alone is the source and controller, while all others are dependent manifestations within His potency.