Adhyaya 5
Nārada’s Questions and Brahmā’s Reply: Vāsudeva as the Source; Sarga–Visarga; Virāṭ-rūpa Mapping
দ্বিতীয় স্কন্ধৰ পঞ্চম অধ্যায়ত নাৰদে ভক্তিভাৱে ব্ৰহ্মাক সুধে—জীৱাত্মা আৰু পৰমাত্মাৰ ভেদজ্ঞান, প্ৰকাশিত জগতৰ উৎপত্তি, সৃষ্টি-স্থিতি আৰু শাসনৰ সত্য বিৱৰণ। তেওঁ মাকড়সাৰ উপমাৰে ব্ৰহ্মাৰ স্বতন্ত্ৰতা পৰীক্ষা কৰি সুধে—ব্ৰহ্মাই কেৱল নিজৰ শক্তিৰে সৃষ্টি কৰে নেকি? ব্ৰহ্মা উত্তৰ দিয়ে—সকলো মহিমা বাসুদেৱৰ; মোৰ সৃজনক্ষমতা প্ৰভুৰ তেজে আলোকিত, আৰু মায়াই দ্বিতীয় কৰ্তাক পৰম বুলি ভাবোঁতাক মোহিত কৰে। তাৰ পাছত সৰ্গ–বিসৰ্গৰ ক্ৰম ব্যাখ্যা কৰে—পুৰুষাৱতাৰ, মহত্তত্ত্ব, কাল, গুণ, অহংকাৰৰ বিকাৰ, পঞ্চমহাভূত আৰু ইন্দ্ৰিয়ৰ উদ্ভৱ, আৰু বিশ্বক প্ৰাণবান কৰিবলৈ ভগৱানৰ প্ৰৱেশৰ প্ৰয়োজন। শেষত বিরাটৰূপত বৰ্ণ আৰু লোকব্যৱস্থা প্ৰভুৰ বিশ্বদেহত মানচিত্ৰিত কৰা হয়।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच देवदेव नमस्तेऽस्तु भूतभावन पूर्वज । तद् विजानीहि यज्ज्ञानमात्मतत्त्वनिदर्शनम् ॥ १ ॥
নাৰদে ক’লে—হে দেবদেব, হে ভূতভাবন, হে পূৰ্বজ, আপোনাক নমস্কাৰ। অনুগ্ৰহ কৰি সেই জ্ঞান কওক, যি বিশেষকৈ জীৱাত্মা আৰু পৰমাত্মাৰ তত্ত্বলৈ স্পষ্ট দিশা দেখুৱায়।
Verse 2
यद्रूपं यदधिष्ठानं यत: सृष्टमिदं प्रभो । यत्संस्थं यत्परं यच्च तत् तत्त्वं वद तत्त्वत: ॥ २ ॥
হে পিতৃপ্ৰভু, এই প্ৰকাশিত জগতৰ ৰূপ কি, ইয়াৰ অধিষ্ঠান কি, ই ক’ৰ পৰা সৃষ্টি, কেনেকৈ স্থিতি ৰক্ষা হয়, আৰু কাৰ অধীনত সকলো চলিছে—তত্ত্বতঃ কওক।
Verse 3
सर्वं ह्येतद् भवान् वेद भूतभव्यभवत्प्रभु: । करामलकवद् विश्वं विज्ञानावसितं तव ॥ ३ ॥
হে পিতৃপ্ৰভু, অতীত-ভৱিষ্যৎ-বৰ্তমান সকলো আপুনি জানে; আপোনাৰ বিজ্ঞানত সমগ্ৰ বিশ্ব হাতত ধৰা আমলখিৰ দৰে স্পষ্ট আৰু আপোনাৰ অধীন।
Verse 4
यद्विज्ञानो यदाधारो यत्परस्त्वं यदात्मक: । एक: सृजसि भूतानि भूतैरेवात्ममायया ॥ ४ ॥
হে পিতা, আপোনাৰ জ্ঞানৰ উৎস কি? আপুনি কাৰ আশ্ৰয়ত স্থিত? কাৰ অধীনত আপুনি কৰ্ম কৰে? আপোনাৰ প্ৰকৃত অৱস্থান কি? আপুনি কি একাই আপোনাৰ আত্মমায়াৰে ভূততত্ত্বৰ দ্বাৰা সকলো সত্তা সৃষ্টি কৰে?
Verse 5
आत्मन् भावयसे तानी न पराभावयन् स्वयम् । आत्मशक्तिमवष्टभ्य ऊर्णनाभिरिवाक्लम: ॥ ५ ॥
হে আত্মন, আপুনি নিজেই সকলো প্ৰকাশ কৰে আৰু আনৰ দ্বাৰা পৰাভূত নহয়; যেনেকৈ মাকড়সা অক্লান্তভাৱে নিজৰ শক্তিত জাল বোনে, তেনেকৈ আপুনি আত্মশক্তিৰ আশ্ৰয়ে সৃষ্টি কৰে।
Verse 6
नाहं वेद परं ह्यस्मिन्नापरं न समं विभो । नामरूपगुणैर्भाव्यं सदसत् किञ्चिदन्यत: ॥ ६ ॥
হে বিভো, মই ন শ্ৰেষ্ঠ, ন হীন, ন সম—এইবোৰ জানো নোৱাৰোঁ; নাম-ৰূপ-গুণেৰে যি কিছু বুজা যায়—সৎ বা অসৎ, নিত্য বা অনিত্য—সেই সকলো আপোনাৰ বাহিৰে অন্য কোনো উৎসৰ পৰা নহয়, কেৱল আপোনাৰ পৰাই।
Verse 7
स भवानचरद् घोरं यत् तप: सुसमाहित: । तेन खेदयसे नस्त्वं पराशङ्कां च यच्छसि ॥ ७ ॥
আপুনি সম্পূৰ্ণ একাগ্ৰতাৰে ঘোৰ তপস্যা কৰিছিল; সেয়ে সৃষ্টিকাৰ্যত সক্ষম হ’লেও আমাৰ মনত সন্দেহ জাগে—আপোনাতকৈ অধিক শক্তিমান কোনো আছে নেকি।
Verse 8
एतन्मे पृच्छत: सर्वं सर्वज्ञ सकलेश्वर । विजानीहि यथैवेदमहं बुध्येऽनुशासित: ॥ ८ ॥
হে সৰ্বজ্ঞ, সৰ্বেশ্বৰ! মই যি যি সুধিছোঁ, সেই সকলো দয়া কৰি মোক উপদেশৰূপে কওক, যাতে আপোনাৰ শিষ্য হিচাপে মই সঠিকভাৱে বুজিব পাৰোঁ।
Verse 9
ब्रह्मोवाच सम्यक् कारुणिकस्येदं वत्स ते विचिकित्सितम् । यदहं चोदित: सौम्य भगवद्वीर्यदर्शने ॥ ९ ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে বৎস নাৰদ, তুমি কৰুণাময়; তোমাৰ এই প্ৰশ্ন যথাযথ, কিয়নো হে সৌম্য, মইও ভগৱানৰ পৰাক্ৰম দৰ্শনৰ বাবে প্ৰেৰিত হৈছোঁ।
Verse 10
नानृतं तव तच्चापि यथा मां प्रब्रवीषि भो: । अविज्ञाय परं मत्त एतावत्त्वं यतो हि मे ॥ १० ॥
হে ভোঃ! মোৰ বিষয়ে তুমি যি কৈছা সেয়া মিছা নহয়; কিয়নো মোৰ ওপৰত থকা পৰম সত্য—ভগৱান—ক নাজানি, মোৰ ঐশ্বৰ্য দেখি জীৱ নিশ্চয় মোহিত হয়।
Verse 11
येन स्वरोचिषा विश्वं रोचितं रोचयाम्यहम् । यथार्कोऽग्निर्यथा सोमो यथर्क्षग्रहतारका: ॥ ११ ॥
যাৰ স্বপ্ৰভাৰে বিশ্ব আলোকিত, সেই প্ৰভাৰে মইও সৃষ্টিক আলোকিত কৰোঁ; যেনেকৈ সূৰ্যৰ দ্বাৰা অগ্নি, চন্দ্ৰ, আকাশমণ্ডল, গ্ৰহ আৰু তৰাবোৰে নিজৰ দীপ্তি প্ৰকাশ কৰে।
Verse 12
तस्मै नमो भगवते वासुदेवाय धीमहि । यन्मायया दुर्जयया मां वदन्ति जगद्गुरुम् ॥ १२ ॥
সেই ভগৱান বাসুদেৱ শ্ৰীকৃষ্ণলৈ মোৰ নমস্কাৰ; মই তেখেতক ধ্যান কৰোঁ, যাঁৰ অজেয় মায়াই লোকক মোক জগদ্গুৰু বুলি ক’বলৈ বাধ্য কৰে।
Verse 13
विलज्जमानया यस्य स्थातुमीक्षापथेऽमुया । विमोहिता विकत्थन्ते ममाहमिति दुर्धिय: ॥ १३ ॥
যাঁৰ মায়া লাজ পাই তেখেতৰ দৃষ্টিপথত থিয় হ’ব নোৱাৰে; তথাপি সেই মায়াত মোহিত দুৰ্বুদ্ধিসকল ‘মই’ ‘মোৰ’ বুলি অনর্থক কথা কয়।
Verse 14
द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । वासुदेवात्परो ब्रह्मन्न च चान्योऽर्थोऽस्ति तत्त्वत: ॥ १४ ॥
দ্ৰব্য, কৰ্ম, কাল, স্বভাৱ আৰু জীৱ—এই সকলো বাসুদেৱৰ বিভক্ত অংশ; হে ব্রহ্মন, তত্ত্বতঃ ইয়াত অন্য কোনো স্বতন্ত্র তত্ত্ব নাই।
Verse 15
नारायणपरा वेदा देवा नारायणाङ्गजा: । नारायणपरा लोका नारायणपरा मखा: ॥ १५ ॥
বেদসমূহ নাৰায়ণ-পর; দেৱতাসকল নাৰায়ণৰ অঙ্গজাত সেৱক; লোকসমূহো নাৰায়ণ-পর, আৰু যজ্ঞসমূহ নাৰায়ণক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ।
Verse 16
नारायणपरो योगो नारायणपरं तप: । नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरा गति: ॥ १६ ॥
যোগ নাৰায়ণ-পর, তপস্যা নাৰায়ণ-পর; জ্ঞান নাৰায়ণ-পর, আৰু পৰম গতি নাৰায়ণতেই।
Verse 17
तस्यापि द्रष्टुरीशस्य कूटस्थस्याखिलात्मन: । सृज्यं सृजामि सृष्टोऽहमीक्षयैवाभिचोदित: ॥ १७ ॥
সেই দ্ৰষ্টা ঈশ্বৰ, কূটস্থ আৰু অখিলাত্মা—তাঁৰ কেৱল দৃষ্টিৰে প্ৰেৰিত হৈ মই তেওঁৰেই সৃষ্ট সৃষ্টিক প্ৰকাশ কৰোঁ; আৰু মইও তেওঁৰেই দ্বাৰা সৃষ্ট।
Verse 18
सत्त्वं रजस्तम इति निर्गुणस्य गुणास्त्रय: । स्थितिसर्गनिरोधेषु गृहीता मायया विभो: ॥ १८ ॥
নিৰ্গুণ বিভু ভগৱান সত্ত্ব, ৰজ আৰু তম—এই তিন গুণক নিজৰ মায়াৰ দ্বাৰা জগতৰ সৃষ্টি, স্থিতি আৰু লয়ৰ বাবে গ্ৰহণ কৰে।
Verse 19
कार्यकारणकर्तृत्वे द्रव्यज्ञानक्रियाश्रया: । बध्नन्ति नित्यदा मुक्तं मायिनं पुरुषं गुणा: ॥ १९ ॥
এই তিন গুণ দ্ৰব্য, জ্ঞান আৰু ক্ৰিয়া ৰূপে প্ৰকাশ পাই নিত্যমুক্ত জীৱক কাৰ্য-কাৰণ বন্ধনত বান্ধে আৰু তাক কৰ্তৃত্বৰ ভাৰ দিয়ে।
Verse 20
स एष भगवाल्लिंङ्गैस्त्रिभिरेतैरधोक्षज: । स्वलक्षितगतिर्ब्रह्मन् सर्वेषां मम चेश्वर: ॥ २० ॥
হে ব্ৰাহ্মণ নাৰদ! এই অধোক্ষজ ভগৱান এই তিন গুণ-লিঙ্গৰ বাবে জীৱৰ ইন্দ্ৰিয়ৰ অগোচৰ; তথাপি তেওঁ নিজৰ স্বলক্ষণে বোধগম্য আৰু সকলোৰে, মোৰো, ঈশ্বৰ।
Verse 21
कालं कर्म स्वभावं च मायेशो मायया स्वया । आत्मन् यदृच्छया प्राप्तं विबुभूषुरुपाददे ॥ २१ ॥
হে আত্মন! মায়াৰ অধীশ্বৰ ভগৱান নিজৰ মায়াশক্তিৰে কাল, কৰ্ম (জীৱৰ ভাগ্য) আৰু স্বভাৱ সৃষ্টি কৰে; আৰু নিজৰ স্বতন্ত্ৰ ইচ্ছাৰে সেয়া প্ৰকাশ কৰি পুনৰ লয় কৰে।
Verse 22
कालाद् गुणव्यतिकर: परिणाम: स्वभावत: । कर्मणो जन्म महत: पुरुषाधिष्ठितादभूत् ॥ २२ ॥
আদি পুৰুষ (কাৰণাৰ্ণৱশায়ী বিষ্ণু) অৱতীৰ্ণ হোৱাৰ পিছত মহত্তত্ত্ব প্ৰকাশ পালে। তাৰ পাছত কাল প্ৰকাশিত হ’ল; কালৰ প্ৰবাহত স্বভাৱতঃ ত্ৰিগুণৰ ব্যতিকৰ আৰু পৰিণাম ঘটিল, আৰু পুৰুষাধিষ্ঠানৰ পৰা কৰ্মৰ জন্ম হ’ল।
Verse 23
महतस्तु विकुर्वाणाद्रज:सत्त्वोपबृंहितात् । तम:प्रधानस्त्वभवद् द्रव्यज्ञानक्रियात्मक: ॥ २३ ॥
মহত্তত্ত্ব অশান্ত হৈ বিকুৰ্বাণ হ’লে ভৌতিক ক্ৰিয়া জন্মে। প্ৰথমে ৰজ আৰু সত্ত্বৰ উত্থানে পৰিৱর্তন ঘটে; পাছত তমোগুণৰ প্ৰাধান্যত দ্ৰব্য, তাৰ জ্ঞান আৰু সেই জ্ঞান-সম্পৰ্কীয় নানা ক্ৰিয়া প্ৰকাশ পায়।
Verse 24
सोऽहङ्कार इति प्रोक्तो विकुर्वन् समभूत्त्रिधा । वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेति यद्भिदा । द्रव्यशक्ति: क्रियाशक्तिर्ज्ञानशक्तिरिति प्रभो ॥ २४ ॥
সেই বিকাৰপ্ৰাপ্ত তত্ত্ব ‘অহংকাৰ’ বুলি কোৱা হয় আৰু ত্ৰিধা হয়—বৈকাৰিক, তৈজস আৰু তামস। হে প্ৰভু, এই ভেদ ক্ৰমে দ্ৰব্যশক্তি, জ্ঞানশক্তি আৰু ক্ৰিয়াশক্তি। নাৰদ, তুমি ইয়াক বুজিবলৈ সমৰ্থ।
Verse 25
तामसादपि भूतादेर्विकुर्वाणादभून्नभ: । तस्य मात्रा गुण: शब्दो लिङ्गं यद् द्रष्टृदृश्ययो: ॥ २५ ॥
তামস অহংকাৰ (ভূতাদি) বিকুৰ্বাণ হ’লে পঞ্চ মহাভূতৰ প্ৰথম—আকাশ—উৎপন্ন হয়। তাৰ সূক্ষ্ম মাত্রা ‘শব্দ’ গুণ; যেনে দ্ৰষ্টা আৰু দৃশ্যৰ সম্পৰ্কৰ লিংগ।
Verse 26
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
আকাশ বিকুৰ্বাণ হ’লে স্পৰ্শগুণযুক্ত বায়ু উৎপন্ন হ’ল; পৰান্বয়ত তাত শব্দো থাকিল আৰু ই প্ৰাণ, ওজ, সহ, বলৰ আধাৰ হ’ল। বায়ু বিকুৰ্বাণ হ’লে কাল-কৰ্ম-স্বভাৱ অনুসাৰে ৰূপগুণযুক্ত তেজ জন্মিল; তাত স্পৰ্শ আৰু শব্দো আছিল। তেজ বিকুৰ্বাণ হ’লে ৰসাত্মক জল প্ৰকাশ পালে; তাত ৰূপ, স্পৰ্শ, শব্দো থাকিল। আৰু জল বিশেষ বিকুৰ্বাণ হ’লে গন্ধগুণযুক্ত পৃথিৱী জন্মিল; পৰান্বয়ত ৰস, স্পৰ্শ, শব্দ, ৰূপ গুণেৰে যুক্ত হ’ল।
Verse 27
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
আকাশৰ বিকাৰৰ পৰা স্পৰ্শ-গুণযুক্ত বায়ু উৎপন্ন হ’ল; পৰান্বয়ৰ ফলত তাত শব্দো থাকিল আৰু প্ৰাণ, ওজ, সহ আৰু বল প্ৰকাশ পালে। বায়ুৰ বিকাৰৰ পৰা কাল–কৰ্ম–স্বভাৱ অনুসাৰে তেজ (অগ্নি) জন্মিল—ৰূপযুক্ত আৰু স্পৰ্শ-শব্দযুক্ত। তেজৰ বিকাৰৰ পৰা ৰসাত্মক জল প্ৰকাশিত হ’ল—ৰূপ, স্পৰ্শ আৰু ঘোষ (নাদ) গুণসহ। জলের বিকাৰৰ পৰা পৃথিৱী গন্ধযুক্ত হ’ল আৰু পূৰ্ববৎ ৰস, স্পৰ্শ, শব্দ আৰু ৰূপ-গুণে পৰিপূৰ্ণ হ’ল।
Verse 28
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
তেজৰ বিকাৰৰ পৰা ৰসাত্মক জল প্ৰকাশিত হ’ল; পৰান্বয়ৰ ফলত ই ৰূপ, স্পৰ্শ আৰু ঘোষ (নাদ) গুণে যুক্ত হ’ল।
Verse 29
नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत् स्पर्शगुणोऽनिल: । परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओज: सहो बलम् ॥ २६ ॥ वायोरपि विकुर्वाणात् कालकर्मस्वभावत: । उदपद्यत तेजो वै रूपवत् स्पर्शशब्दवत् ॥ २७ ॥ तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् । रूपवत् स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात् ॥ २८ ॥ विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् । परान्वयाद् रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वित: ॥ २९ ॥
জলৰ বিকাৰৰ পৰা বিশেষকৈ পৃথিৱী গন্ধযুক্ত হ’ল; আৰু পৰান্বয়ৰ ফলত ই ৰস, স্পৰ্শ, শব্দ আৰু ৰূপ গুণে যুক্ত হ’ল।
Verse 30
वैकारिकान्मनो जज्ञे देवा वैकारिका दश । दिग्वातार्कप्रचेतोऽश्विवह्नीन्द्रोपेन्द्रमित्रका: ॥ ३० ॥
সত্ত্ব (বৈকাৰিক)ৰ পৰা মন জন্মিল; আৰু দেহচলনৰ অধিষ্ঠাতা বৈকাৰিক দহ দেবতা প্ৰকাশ পালে—দিক্পাল, বায়ু, সূৰ্য, প্ৰচেত (বৰুণ), অশ্বিনীকুমাৰ, অগ্নি, ইন্দ্ৰ, উপেন্দ্ৰ (বামন/বিষ্ণু), মিত্ৰ আৰু প্ৰজাপতি (ব্ৰহ্মা)।
Verse 31
तैजसात् तु विकुर्वाणादिन्द्रियाणि दशाभवन् । ज्ञानशक्ति: क्रियाशक्तिर्बुद्धि: प्राणश्च तैजसौ । श्रोत्रं त्वग्घ्राणदृग्जिह्वा वागदोर्मेढ्राङ्घ्रिपायव: ॥ ३१ ॥
ৰজোগুণ (তৈজস) বিকাৰ হ’লে দহ ইন্দ্ৰিয় উৎপন্ন হ’ল; আৰু সেই তৈজসৰ পৰাই জ্ঞানশক্তি, ক্রিয়াশক্তি, বুদ্ধি আৰু প্ৰাণো প্ৰকাশ পালে। ইন্দ্ৰিয়সমূহ—কান, ত্বক, নাসিকা, চকু, জিভা, বাক্, হাত, জননেন্দ্ৰিয়, ভৰি আৰু পায়ু।
Verse 32
यदैतेऽसङ्गता भावा भूतेन्द्रियमनोगुणा: । यदायतननिर्माणे न शेकुर्ब्रह्मवित्तम ॥ ३२ ॥
হে নাৰদ, ব্ৰহ্মবিদসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ! যেতিয়ালৈকে ভূত, ইন্দ্ৰিয়, মন আৰু প্ৰকৃতি-গুণসমূহ একত্ৰ নহয়, তেতিয়ালৈকে দেহৰ আধাৰ-ৰূপ নিৰ্মাণ সম্ভৱ নহয়।
Verse 33
तदा संहृत्य चान्योन्यं भगवच्छक्तिचोदिता: । सदसत्त्वमुपादाय चोभयं ससृजुर्ह्यद: ॥ ३३ ॥
তেতিয়া সিহঁতে সকলোৱে ভগৱানৰ শক্তিৰ প্ৰেৰণা পাই পৰস্পৰে একত্ৰ হ’ল; আৰু সৎ-অসৎ—প্ৰাথমিক আৰু গৌণ—উভয় কাৰণ গ্ৰহণ কৰি এই বিশ্ব সৃষ্ট হ’ল।
Verse 34
वर्षपूगसहस्रान्ते तदण्डमुदकेशयम् । कालकर्मस्वभावस्थो जीवोऽजीवमजीवयत् ॥ ३४ ॥
এইদৰে হাজাৰ হাজাৰ যুগসমষ্টি পৰ্যন্ত সেই ব্ৰহ্মাণ্ডসমূহ কাৰণ-জলত শয়ন কৰি থাকিল; পাছত কাল, কৰ্ম আৰু স্বভাৱৰ অধিষ্ঠাতা জীৱেশ্বৰ তাত প্ৰৱেশ কৰি নিৰ্জীৱক সজীৱ কৰিলে।
Verse 35
स एव पुरुषस्तस्मादण्डं निर्भिद्य निर्गत: । सहस्रोर्वङ्घ्रिबाह्वक्ष: सहस्राननशीर्षवान् ॥ ३५ ॥
সেই পুৰুষ (মহাবিষ্ণু) কাৰণ-জলত শয়ন কৰিও তাতেই পৰা প্ৰকাশিত হ’ল; অণ্ড ভেদি হিৰণ্যগৰ্ভৰূপে প্ৰতিটো ব্ৰহ্মাণ্ডত প্ৰৱেশ কৰি তেওঁ বিরাট্ৰূপ ধাৰণ কৰিলে—সহস্ৰ পদ, বাহু, চকু, মুখ আৰু শিৰসহ।
Verse 36
यस्येहावयवैर्लोकान् कल्पयन्ति मनीषिण: । कट्यादिभिरध: सप्त सप्तोर्ध्वं जघनादिभि: ॥ ३६ ॥
মনীষীসকলে কল্পনা কৰে যে এই বিশ্বৰ সকলো লোক ভগৱানৰ বিরাট্দেহৰ বিভিন্ন অঙ্গৰ প্ৰকাশ—কটি আদি অঙ্গৰ তলত সাত লোক, আৰু জঘন আদি অঙ্গৰ ওপৰত সাত লোক।
Verse 37
पुरुषस्य मुखं ब्रह्म क्षत्रमेतस्य बाहव: । ऊर्वोर्वैश्यो भगवत: पद्भ्यां शूद्रो व्यजायत ॥ ३७ ॥
ভগৱানৰ মুখ ব্ৰাহ্মণ, বাহু ক্ষত্ৰিয়, উৰু বৈশ্য, আৰু পদৰ পৰা শূদ্ৰ জন্মিল।
Verse 38
भूर्लोक: कल्पित: पद्भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभित: । हृदा स्वर्लोक उरसा महर्लोको महात्मन: ॥ ३८ ॥
ভূলোক আদি অধোলোক ভগৱানৰ পদত; ভুৱৰ্লোক তেওঁৰ নাভিত; আৰু স্বৰ্গলোক তথা মহৰ্লোক মহাত্মাৰ হৃদয়-উৰঃস্থলত অৱস্থিত।
Verse 39
ग्रीवायां जनलोकोऽस्य तपोलोक: स्तनद्वयात् । मूर्धभि: सत्यलोकस्तु ब्रह्मलोक: सनातन: ॥ ३९ ॥
প্ৰভুৰ বিরাট্ ৰূপত বক্ষৰ অগ্ৰভাগৰ পৰা গ্ৰীৱালৈ জনলোক আৰু তপোলোক; আৰু মূৰ্ধাত সৰ্বোচ্চ সত্যলোক। কিন্তু ব্ৰহ্মলোক (আধ্যাত্মিক ধাম) চিৰন্তন।
Verse 40
तत्कट्यां चातलं क्लृप्तमूरुभ्यां वितलं विभो: । जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम् ॥ ४० ॥ महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम् । पातालं पादतलत इति लोकमय: पुमान् ॥ ४१ ॥
হে প্ৰিয় নাৰদ! চৌদ লোকৰ ভিতৰত সাতটা অধোলোক আছে। প্ৰভুৰ কটিত অতল, উৰুত বিতল, জানুত সুতল, জঙ্ঘাত তলাতল, গুল্ফত মহাতল, পাদৰ ওপৰ ভাগত ৰসাতল, আৰু পাদতলত পাতাল—এইদৰে বিরাট্ পুৰুষ লোকময়।
Verse 41
तत्कट्यां चातलं क्लृप्तमूरुभ्यां वितलं विभो: । जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम् ॥ ४० ॥ महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम् । पातालं पादतलत इति लोकमय: पुमान् ॥ ४१ ॥
হে প্ৰিয় নাৰদ! চৌদ লোকৰ ভিতৰত সাতটা অধোলোক আছে। প্ৰভুৰ কটিত অতল, উৰুত বিতল, জানুত সুতল, জঙ্ঘাত তলাতল, গুল্ফত মহাতল, পাদৰ ওপৰ ভাগত ৰসাতল, আৰু পাদতলত পাতাল—এইদৰে বিরাট্ পুৰুষ লোকময়।
Verse 42
भूर्लोक: कल्पित: पद्भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभित: । स्वर्लोक: कल्पितो मूर्ध्ना इति वा लोककल्पना ॥ ४२ ॥
কিছুমানে সমগ্ৰ লোকব্যৱস্থাক তিন ভাগত ভাগ কৰে—পদযুগললৈকে ভূর্লোক, নাভিদেশত ভুবর্লোক, আৰু বক্ষৰ পৰা মূৰলৈকে স্বর্লোক; এইদৰে লোককল্পনা।
Frequently Asked Questions
To establish proper hierarchy of causality: Brahmā is immensely powerful yet not ultimate. The challenge exposes a common theological error—confusing empowered administration (visarga) with the Supreme source (Vāsudeva). This protects the student from māyā’s distortion that equates cosmic power with Godhood.
Sarga refers to the Lord’s primary manifestation of the creation principles—mahat-tattva, time, and guṇas—through the puruṣa-avatāra. Visarga is Brahmā’s secondary work of assembling and differentiating beings and structures from those principles. The chapter stresses that Brahmā’s role is inspired and enabled by the Lord’s Supersoul presence.
Those “less intelligent” who, influenced by māyā, mistake Brahmā’s observable creative prowess for ultimate divinity. Brahmā corrects this by offering obeisances to Kṛṣṇa/Vāsudeva and explaining that his own brilliance is like reflected light—real but derivative.
It functions as contemplative cosmography: the universe is read as the Lord’s body, converting geography into theology. This supports meditation (dhyāna) and devotion by making the cosmos a reminder of the Supreme Person, while also situating social orders (varṇas) and lokas within a unified, God-centered ontology.