Adhyaya 4
Parīkṣit’s Full Surrender and Śukadeva’s Maṅgalācaraṇa to Kṛṣṇa (Inquiry into Creation, Maintenance, and Dissolution)
মৰণশয্যাৰ সংলাপত সূতে কয়—শুকদেৱৰ পৰা আত্মতত্ত্ব শুনি পৰীক্ষিত কৃষ্ণত গভীৰভাৱে লীন হয় আৰু দেহ, পৰিয়াল, ৰাজঐশ্বৰ্য তথা কৰ্মপ্ৰধান ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম ত্ৰয়ীৰ আসক্তিও ত্যাগ কৰে। এই শুদ্ধ অৱস্থাৰ পৰা তেওঁ ‘লোকৰ প্ৰশ্ন’ ৰূপে ভগৱানৰ অচিন্ত্য শক্তিসমূহ বিষয়ে সুধে—ভগৱানে কেনেকৈ অসংখ্য ব্ৰহ্মাণ্ড সৃষ্টি কৰে, গুণ আৰু অংশ-কলাৰ দ্বাৰা জগতক কেনেকৈ পালন আৰু লয় কৰে, আৰু এক হৈও একেলগে, ক্ৰমে বা বিভিন্ন ধৰণে কাৰ্য কৰা যেন কেনেকৈ দেখা যায়। সৃষ্টিশক্তি বৰ্ণনা কৰাৰ আগতে শুকদেৱে হৃষীকেশক স্মৰণ কৰি মঙ্গলাচৰণৰূপে ধাৰাবাহিক প্ৰণাম নিবেদন কৰে—কৃষ্ণ ভক্তিক্ৰিয়াৰে শুদ্ধি দিয়ে, মুক্তি দান কৰে, ব্ৰহ্মাক বৈদিক জ্ঞানৰে সমৰ্থ কৰে, পুৰুষৰূপে বিশ্বত প্ৰৱেশ কৰে, আৰু ভক্তসঙ্গৰ দ্বাৰা পতিতকো উদ্ধাৰ কৰে। অধ্যায়ৰ শেষত পৰম্পৰাৰ উৎস দেখুৱায়—ভগৱানৰ পৰা প্ৰত্যক্ষ শুনা কথাই ব্ৰহ্মাই নাৰদক কয়; আগলৈ সৃষ্টিতত্ত্বৰ ক্ৰমবদ্ধ ব্যাখ্যা আৰম্ভ হ’ব।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच वैयासकेरिति वचस्तत्त्वनिश्चयमात्मन: । उपधार्य मतिं कृष्णे औत्तरेय: सतीं व्यधात् ॥ १ ॥
সূত গোস্বামীয়ে ক’লে—ব্যাসপুত্ৰ শুকদেৱ গোস্বামীৰ আত্মতত্ত্ব-নিশ্চয়কাৰী বচন শুনি, উত্তৰাৰ পুত্ৰ মহাৰাজ পৰীক্ষিতে শ্ৰদ্ধাভৰে মন শ্ৰীকৃষ্ণত স্থাপন কৰিলে।
Verse 2
आत्मजायासुतागारपशुद्रविणबन्धुषु । राज्ये चाविकले नित्यं विरूढां ममतां जहौ ॥ २ ॥
শ্ৰীকৃষ্ণৰ প্ৰতি একাগ্ৰ অনুৰাগৰ ফলত মহাৰাজ পৰীক্ষিতে নিজৰ দেহ, পত্নী, পুত্ৰ, প্ৰাসাদ, অশ্ব-গজাদি পশু, ধনভঁৰাল, বন্ধু-স্বজন আৰু নিৰ্বিঘ্ন ৰাজ্যৰ প্ৰতি গভীৰ মমতা ত্যাগ কৰিলে।
Verse 3
पप्रच्छ चेममेवार्थं यन्मां पृच्छथ सत्तमा: । कृष्णानुभावश्रवणे श्रद्दधानो महामना: ॥ ३ ॥ संस्थां विज्ञाय संन्यस्य कर्म त्रैवर्गिकं च यत् । वासुदेवे भगवति आत्मभावं दृढं गत: ॥ ४ ॥
হে শ্ৰেষ্ঠ ঋষিসকল! মহামনা মহাৰাজ পৰীক্ষিত কৃষ্ণ-মহিমা শ্ৰৱণত শ্ৰদ্ধাৱান আছিল। আসন্ন মৃত্যুক জানি তেওঁ ধৰ্ম-অৰ্থ-কামৰূপ ত্ৰৈৱৰগিক কৰ্ম ত্যাগ কৰি, ভগৱান বাসুদেৱত দঢ় আত্মভাব স্থাপন কৰি, আপোনালোকে যেনেকৈ মোক সুধিছে তেনেকৈয়ে সেই প্ৰশ্নসমূহ সুধিলে।
Verse 4
पप्रच्छ चेममेवार्थं यन्मां पृच्छथ सत्तमा: । कृष्णानुभावश्रवणे श्रद्दधानो महामना: ॥ ३ ॥ संस्थां विज्ञाय संन्यस्य कर्म त्रैवर्गिकं च यत् । वासुदेवे भगवति आत्मभावं दृढं गत: ॥ ४ ॥
হে শ্ৰেষ্ঠ ঋষিসকল! মহামনা মহাৰাজ পৰীক্ষিত কৃষ্ণ-মহিমা শ্ৰৱণত শ্ৰদ্ধাৱান আছিল। আসন্ন মৃত্যুক জানি তেওঁ ধৰ্ম-অৰ্থ-কামৰূপ ত্ৰৈৱৰগিক কৰ্ম ত্যাগ কৰি, ভগৱান বাসুদেৱত দঢ় আত্মভাব স্থাপন কৰি, আপোনালোকে যেনেকৈ মোক সুধিছে তেনেকৈয়ে সেই প্ৰশ্নসমূহ সুধিলে।
Verse 5
राजोवाच समीचीनं वचो ब्रह्मन् सर्वज्ञस्य तवानघ । तमो विशीर्यते मह्यं हरे: कथयत: कथाम् ॥ ५ ॥
ৰাজাই ক’লে—হে নিৰ্দোষ ব্ৰাহ্মণ! আপুনি সৰ্বজ্ঞ, সেয়ে আপোনাৰ বাক্য মোৰ বাবে সম্পূৰ্ণভাৱে যথাযথ। আপুনি হৰিৰ কথা কৈ আছে; আপোনাৰ বাণীয়ে মোৰ অজ্ঞতাৰ অন্ধকাৰ ক্ৰমে দূৰ কৰিছে।
Verse 6
भूय एव विवित्सामि भगवानात्ममायया । यथेदं सृजते विश्वं दुर्विभाव्यमधीश्वरै: ॥ ६ ॥
মই পুনৰ আপোনাৰ পৰা জানিব বিচাৰোঁ—ভগৱানে নিজৰ আত্মমায়াৰে এই বিশ্ব কেনেকৈ সৃষ্টি কৰে, যি মহাদেৱতাসকলৰো বাবে অচিন্ত্য।
Verse 7
यथा गोपायति विभुर्यथा संयच्छते पुन: । यां यां शक्तिमुपाश्रित्य पुरुशक्ति: पर: पुमान् । आत्मानं क्रीडयन् क्रीडन् करोति विकरोति च ॥ ७ ॥
যেনেকৈ সর্বশক্তিমান বিভুৱে নিজৰ বিভিন্ন শক্তিৰ আশ্ৰয় লৈ জগতক পালন কৰে আৰু পুনৰ সংহাৰ কৰে; পৰম পুৰুষে ক্ৰীড়াৰ দৰে সৃষ্টি আৰু বিকাৰ ঘটায়।
Verse 8
नूनं भगवतो ब्रह्मन् हरेरद्भुतकर्मण: । दुर्विभाव्यमिवाभाति कविभिश्चापि चेष्टितम् ॥ ८ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ! ভগৱান হৰিৰ অদ্ভুত লীলা নিশ্চয়েই বিস্ময়কৰ; মহাকবি-পণ্ডিতসকলৰ চেষ্টা সত্ত্বেও সেয়া যেন অচিন্ত্যই প্ৰতীয়মান হয়।
Verse 9
यथा गुणांस्तु प्रकृतेर्युगपत् क्रमशोऽपि वा । बिभर्ति भूरिशस्त्वेक: कुर्वन् कर्माणि जन्मभि: ॥ ९ ॥
যেনেকৈ প্ৰকৃতিৰ গুণসমূহ একে জনাই একেলগে বা ক্ৰমে বহু ৰূপে ধাৰণ কৰে, তেনেকৈ একমাত্ৰ ভগৱানে বহু জন্ম-ৰূপে কৰ্ম কৰি গুণসমূহক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
Verse 10
विचिकित्सितमेतन्मे ब्रवीतु भगवान् यथा । शाब्दे ब्रह्मणि निष्णात: परस्मिंश्च भवान्खलु ॥ १० ॥
মোৰ এই সকলো সন্দেহভৰা প্ৰশ্নৰ যথাৰ্থ নিৰসন কৃপা কৰি কওক; কিয়নো আপুনি বৈদিক শব্দব্ৰহ্মত নিষ্ণাত আৰু পৰতত্ত্বত আত্মসাক্ষাৎকাৰী।
Verse 11
सूत उवाच इत्युपामन्त्रितो राज्ञा गुणानुकथने हरे: । हृषीकेशमनुस्मृत्य प्रतिवक्तुं प्रचक्रमे ॥ ११ ॥
সূত ক’লে—ৰাজাই এইদৰে ভগৱান হৰিৰ সৃজনশক্তিৰ বৰ্ণনা কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰাত, শুকদেৱ গোস্বামীয়ে হৃষীকেশ শ্ৰীকৃষ্ণক স্মৰণ কৰি যথাযথ উত্তৰ দিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 12
श्री शुक उवाच नम: परस्मै पुरुषाय भूयसे सदुद्भवस्थाननिरोधलीलया । गृहीतशक्तित्रितयाय देहिना- मन्तर्भवायानुपलक्ष्यवर्त्मने ॥ १२ ॥
শ্ৰী শুকদেৱ ক’লে—সৃষ্টি-স্থিতি-প্ৰলয় লীলাৰ বাবে প্ৰকৃতিৰ ত্ৰিগুণ শক্তি গ্ৰহণ কৰা, সকলো দেহধাৰীৰ অন্তৰত সম্পূৰ্ণৰূপে অৱস্থিত আৰু যাঁৰ গতি অচিন্ত্য—সেই পৰম পুৰুষোত্তমক মই পুনঃপুনঃ প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 13
भूयो नम: सद्वृजिनच्छिदेऽसता- मसम्भवायाखिलसत्त्वमूर्तये । पुंसां पुन: पारमहंस्य आश्रमे व्यवस्थितानामनुमृग्यदाशुषे ॥ १३ ॥
মই পুনঃ পুনঃ প্ৰণাম কৰোঁ সেই অখিল-সত্ত্বমূৰ্তি প্ৰভুক—যি সৎভক্তৰ দুঃখ-দুৰ্দশা ছেদন কৰে আৰু অভক্ত-নাস্তিক প্ৰবৃত্তিৰ অগ্ৰগতি বিনাশ কৰে; লগতে পৰমহংস আশ্ৰমত স্থিত সাধকসকলক তেওঁলোকৰ যোগ্য পৰম গন্তব্য শীঘ্ৰে দান কৰে।
Verse 14
नमो नमस्तेऽस्त्वृषभाय सात्वतां विदूरकाष्ठाय मुहु: कुयोगिनाम् । निरस्तसाम्यातिशयेन राधसा स्वधामनि ब्रह्मणि रंस्यते नम: ॥ १४ ॥
হে সাত্বতসকলৰ ঋষভ! আপোনাক পুনঃপুনঃ প্ৰণাম। কু-যোগীসকলৰ বাবে আপুনি দূৰৰ কাঠৰ দৰে অপ্রাপ্য। আপোনাৰ তেজোময় ঐশ্বৰ্যই সমতাৰ ধাৰণাকেই নিৰস্ত কৰে; আপুনি নিজৰ স্বধাম, ব্ৰহ্মধামতহে ৰমণ কৰে—আপোনাক প্ৰণাম।
Verse 15
यत्कीर्तनं यत्स्मरणं यदीक्षणं यद्वन्दनं यच्छ्रवणं यदर्हणम् । लोकस्य सद्यो विधुनोति कल्मषं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नम: ॥ १५ ॥
যাঁৰ কীৰ্তন, স্মৰণ, দৰ্শন, বন্দনা, শ্ৰৱণ আৰু অৰ্চনা—এই সকলোয়ে লোকৰ পাপ-মল তৎক্ষণাৎ ধুই পেলায়, সেই সৰ্বমঙ্গলময় শ্ৰীকৃষ্ণক—যাঁৰ কথা শুনিলেই শুভ—মই পুনঃপুনঃ প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 16
विचक्षणा यच्चरणोपसादनात् सङ्गं व्युदस्योभयतोऽन्तरात्मन: । विन्दन्ति हि ब्रह्मगतिं गतक्लमा- स्तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नम: ॥ १६ ॥
মই সেই সৰ্বমঙ্গল শ্ৰীকৃষ্ণক পুনঃপুনঃ প্ৰণাম কৰোঁ। বিচক্ষণসকলে তেওঁৰ চৰণত আশ্ৰয় ল’লে বৰ্তমান আৰু ভৱিষ্য দেহ-সম্পৰ্কীয় আসক্তি ত্যাগ কৰে; ক্লেশমুক্ত হৈ তেওঁলোকে ব্ৰহ্মগতি—আধ্যাত্মিক অৱস্থা—সহজে লাভ কৰে।
Verse 17
तपस्विनो दानपरा यशस्विनो मनस्विनो मन्त्रविद: सुमङ्गला: । क्षेमं न विन्दन्ति विना यदर्पणं तस्मै सुभद्रश्रवसे नमो नम: ॥ १७ ॥
তপস্বী, দানপৰ, যশস্বী, মনস্বী, মন্ত্ৰবিদ আৰু সুমঙ্গল লোকেও—যদি নিজৰ গুণসমূহ প্ৰভুৰ সেৱাত অৰ্পণ নকৰে—তেন্তে কল্যাণফল নাপায়। সেই শুভশ্ৰৱণীয় শ্ৰীকৃষ্ণলৈ পুনঃপুনঃ নমস্কাৰ।
Verse 18
किरातहूणान्ध्रपुलिन्दपुल्कशा आभीरशुम्भा यवना: खसादय: । येऽन्ये च पापा यदपाश्रयाश्रया: शुध्यन्ति तस्मै प्रभविष्णवे नम: ॥ १८ ॥
কিৰাত, হূণ, আন্ধ্ৰ, পুলিন্দ, পুল্কশ, আভীৰ, শুম্ভ, যৱন, খস আদি আৰু অন্য পাপাচাৰীসকলেও—প্ৰভুৰ ভক্তসকলৰ আশ্ৰয় ল’লে—সৰ্বশক্তিমান প্ৰভুৰ প্ৰভাৱত শুদ্ধ হয়। সেই প্ৰভবিষ্ণুলৈ নমস্কাৰ।
Verse 19
स एष आत्मात्मवतामधीश्वर- स्त्रयीमयो धर्ममयस्तपोमय: । गतव्यलीकैरजशङ्करादिभि- र्वितर्क्यलिङ्गो भगवान् प्रसीदताम् ॥ १९ ॥
সেই ভগৱান আত্মজ্ঞানীসকলৰো অন্তৰাত্মা আৰু পৰমেশ্বৰ। তেওঁ বেদত্রয়, ধৰ্মশাস্ত্ৰ আৰু তপস্যাৰ সাকাৰ স্বৰূপ। ব্ৰহ্মা, শংকৰ আদি আৰু কপটৰহিত মহাত্মাসকলে যাঁক ভক্তিভৰে ধ্যান কৰে—সেই ভগৱান মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক।
Verse 20
श्रिय: पतिर्यज्ञपति: प्रजापति- र्धियां पतिर्लोकपतिर्धरापति: । पतिर्गतिश्चान्धकवृष्णिसात्वतां प्रसीदतां मे भगवान् सतां पति: ॥ २० ॥
যিজন শ্ৰীসকলৰ পতি, যজ্ঞপতি, প্ৰজাপতি, বুদ্ধিৰ স্বামী, লোকপতি আৰু ধৰাপতি; যিজন অন্ধক-বৃষ্ণি-সাত্বত (যাদৱ) বংশৰ আশ্ৰয় আৰু গতি—সেই সৎজনৰ স্বামী ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণ মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক।
Verse 21
यदङ्घ्र्यध्यानसमाधिधौतया धियानुपश्यन्ति हि तत्त्वमात्मन: । वदन्ति चैतत् कवयो यथारुचं स मे मुकुन्दो भगवान् प्रसीदताम् ॥ २१ ॥
যাঁৰ পদপদ্মৰ ধ্যানত সমাধিয়ে শুদ্ধ কৰা বুদ্ধিৰে ভক্তসকলে আত্মতত্ত্ব দৰ্শন কৰে। কিন্তু কবি আৰু তৰ্কশীলসকলে নিজৰ ৰুচি অনুসাৰে তেওঁক ব্যাখ্যা কৰে। সেই মুক্তিদাতা মুকুন্দ ভগৱান মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক।
Verse 22
प्रचोदिता येन पुरा सरस्वती वितन्वताजस्य सतीं स्मृतिं हृदि । स्वलक्षणा प्रादुरभूत् किलास्यत: स मे ऋषीणामृषभ: प्रसीदताम् ॥ २२ ॥
সৃষ্টিৰ আদিতে যিজনে সৰস্বতীক প্ৰচোদিত কৰি ব্ৰহ্মাৰ হৃদয়ত পবিত্ৰ স্মৃতি আৰু জ্ঞান বিস্তাৰ কৰিলে, আৰু যিজন যেন ব্ৰহ্মাৰ মুখৰ পৰা প্ৰকাশিত হ’ল—সেই ঋষিশ্ৰেষ্ঠ ভগৱান মোৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক।
Verse 23
भूतैर्महद्भिर्य इमा: पुरो विभु- र्निर्माय शेते यदमूषु पूरुष: । भुङ्क्ते गुणान् षोडश षोडशात्मक: सोऽलङ्कृषीष्ट भगवान् वचांसि मे ॥ २३ ॥
যিজন সৰ্ববিভু মহাভূতৰে এই দেহৰূপসমূহ গঢ়ি তাতেই শয়ন কৰে, আৰু পুৰুষ অৱতাৰত জীৱক ষোল-ষোল ৰূপৰ গুণ-বিভাগৰ অধীন ভোগ কৰায়—সেই ভগৱানে মোৰ বাক্য অলংকৃত কৰক।
Verse 24
नमस्तस्मै भगवते वासुदेवाय वेधसे । पपुर्ज्ञानमयं सौम्या यन्मुखाम्बुरुहासवम् ॥ २४ ॥
বাসুদেৱৰ অৱতাৰ বেধস শ্ৰী ব্যাসদেৱলৈ মোৰ নমস্কাৰ। হে সৌম্য, প্ৰভুৰ পদ্মমুখৰ পৰা ঝৰি পৰা জ্ঞানময় অমৃত শুদ্ধ ভক্তসকলে পান কৰে।
Verse 25
एतदेवात्मभू राजन् नारदाय विपृच्छते । वेदगर्भोऽभ्यधात् साक्षाद् यदाह हरिरात्मन: ॥ २५ ॥
হে ৰাজন, নাৰদে সুধিলে আত্মভূ ব্ৰহ্মাই—যি জন্মৰে পৰা বেদগৰ্ভ—হৰিয়ে নিজৰ পুত্ৰক প্ৰত্যক্ষ যি কৈছিল, সেই বিষয়টো হুবহু বৰ্ণনা কৰিলে।
Frequently Asked Questions
Parīkṣit renounces fruitive motivation (karma-miśra aims) because death is imminent and because attraction to Kṛṣṇa has matured into niṣkāma-bhakti. His questions are not curiosity for control or prestige; they are bhakti-driven inquiry (paripraśna) meant to fix consciousness on Bhagavān. In the Bhāgavata, cosmology becomes a meditation-object: by hearing how everything depends on Kṛṣṇa’s śakti, the listener’s attachment to temporary designations dissolves.
Bhagavān is advaya (non-dual) in essence, yet manifests variegated expansions through His internal and external energies. The guṇas belong to prakṛti (material nature), while the Lord remains transcendental; He can preside over the guṇas via puruṣa expansions without becoming conditioned. Thus, the One may appear to act alone, simultaneously in multiple forms, or sequentially—without compromising unity—because all forms are expressions of the same supreme reality and will.
They denote groups traditionally viewed as mleccha or outside orthodox Vedic culture. The Bhāgavata’s theological point is universal eligibility: even those habituated to pāpa (sin) can be purified by taking shelter of the Lord’s devotees (bhakta-āśraya). Deliverance is attributed to the Lord’s supreme power operating through sādhus, emphasizing sadhu-saṅga as a decisive means of purification.
This functions as maṅgalācaraṇa (auspicious invocation) and a hermeneutic key: the subject of creation must be approached through devotion and humility, not mere speculation. The prayers also summarize core doctrines—Kṛṣṇa as liberator, indwelling Supersoul, source of Brahmā’s knowledge, and puruṣa entering the cosmos—thereby framing the forthcoming cosmology as bhakti-siddhānta rather than impersonal physics.