Adhyaya 2
The Lord in the Heart and the Discipline of Yoga-Bhakti
স্কন্ধৰ আৰম্ভণিত শ্ৰৱণ আৰু মনক পৰমেশ্বৰত স্থিৰ কৰাৰ ওপৰত যি গুৰুত্ব দিয়া হৈছে, তাক আগবঢ়াই শুকদেৱে পৰীক্ষিতক কয়—সৃষ্টিৰ আগতে ব্ৰহ্মাই বিরাট-ৰূপ ধ্যান কৰি আৰু ভগৱানক সন্তুষ্ট কৰি পুনৰ চেতনা লাভ কৰিছিল; সেয়ে সৃষ্টিৰ মূল স্বতন্ত্ৰ জড় কাৰণ নহয়, ভক্তিৰ সৈতে সংযুক্ত। তেওঁ স্বৰ্গলোভলৈ টানি নিয়া বিভ্ৰান্তিকৰ বৈদিক শব্দজালৰ সমালোচনা কৰি, অল্প প্ৰয়োজন, বৈৰাগ্য, ধনীসকলৰ চাটুকাৰিতা ত্যাগ আৰু ভগৱানৰ ৰক্ষাত আশ্ৰয় ল’বলৈ উপদেশ দিয়ে। তাৰ পিছত হৃদয়স্থিত পৰমাত্মাক চাৰিভুজ আৰু দিৱ্য অলংকাৰসহ বৰ্ণনা কৰি, পদপদ্মৰ পৰা হাস্যমুখলৈ ধাপে ধাপে ধ্যানৰ পদ্ধতি দেখুৱায়, যাৰ দ্বাৰা বুদ্ধি ক্ৰমে শুদ্ধ হয়। তাৰপৰা মৃত্যুকালে প্ৰাণনিয়ন্ত্ৰণ, মন আৰু জীৱৰ পৰমাত্মাত লয়, আৰু নিষ্কাম ভক্তিযোগী বনাম সিদ্ধি বা উচ্চ লোক কামনাকাৰীসকলৰ ভেদ বৰ্ণিত। সুষুম্না, বৈশ্বানৰ, শিশুমাৰ আদি পথেদি মহৰ্লোক-সত্যলোকলৈ গতি-পথো উল্লেখিত। শেষত ব্ৰহ্মাৰ বৈদিক বিচাৰে স্থাপন কৰে—শ্ৰীকৃষ্ণৰ প্ৰতি আকর্ষণেই পৰম ধৰ্ম; নিত্য শ্ৰৱণ-স্মৰণে ভগৱদ্ধামলৈ প্ৰত্যাৱর্তন ঘটে আৰু পৰৱৰ্তী সৃষ্টিবৰ্ণনাৰ ভূমিকা ৰচিত হয়।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एवं पुरा धारणयात्मयोनि- र्नष्टां स्मृतिं प्रत्यवरुध्य तुष्टात् । तथा ससर्जेदममोघदृष्टि- र्यथाप्ययात् प्राग् व्यवसायबुद्धि: ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—জগত প্ৰকাশৰ আগতে, আত্মযোনি ব্ৰহ্মাই বিরাট-ৰূপ ধ্যান কৰি প্ৰভুক তুষ্ট কৰিলে আৰু হেৰোৱা স্মৃতি পুনৰ লাভ কৰিলে। তাৰ পাছত অমোঘদৃষ্টিৰ ব্ৰহ্মাই পূৰ্বৰ দৰে দৃঢ় সিদ্ধান্তবুদ্ধিৰে সৃষ্টিক পুনৰ গঢ়িলে।
Verse 2
शाब्दस्य हि ब्रह्मण एष पन्था यन्नामभिर्ध्यायति धीरपार्थै: । परिभ्रमंस्तत्र न विन्दतेऽर्थान् मायामये वासनया शयान: ॥ २ ॥
বৈদিক শব্দ-ব্ৰহ্মৰ এই পথ ইমানেই বিভ্ৰান্তিকৰ যে মানুহে অৰ্থহীন নামধ্বনিত ধ্যান কৰি স্বৰ্গ আদি বিষয়লৈ বুদ্ধি ঘূৰাই দিয়ে। বন্ধ জীৱ মায়াময় ভোগবাসনাত স্বপ্নৰ দৰে ঘূৰি ফুৰে, কিন্তু তাত কোনো বাস্তৱ সুখ নাপায়।
Verse 3
अत: कविर्नामसु यावदर्थ: स्यादप्रमत्तो व्यवसायबुद्धि: । सिद्धेऽन्यथार्थे न यतेत तत्र परिश्रमं तत्र समीक्षमाण: ॥ ३ ॥
সেইবাবে জ্ঞানী ব্যক্তিয়ে নাম-ৰূপৰ জগতত যিমান প্ৰয়োজন সিমানৰ বাবেই চেষ্টা কৰা উচিত। সি সাৱধান আৰু দৃঢ় সিদ্ধান্তবুদ্ধিৰে থাকক, অনাৱশ্যক বস্তুৰ বাবে যৎন নকৰক; কিয়নো সি প্ৰত্যক্ষ কৰে যে তেনে চেষ্টা কেৱল ব্যৰ্থ পৰিশ্ৰম।
Verse 4
सत्यां क्षितौ किं कशिपो: प्रयासै- र्बाहौ स्वसिद्धे ह्युपबर्हणै: किम् । सत्यञ्जलौ किं पुरुधान्नपात्र्या दिग्वल्कलादौ सति किं दुकूलै: ॥ ४ ॥
যেতিয়া পৃথিৱী নিজেই পৰ্যাপ্ত শয্যা, তেতিয়া খাট‑পালংৰ কি প্ৰয়োজন? নিজৰ বাহুৱেই যেতিয়া বালিশ, তেতিয়া বালিশ কিয়? হাতৰ তালুৱেই যেতিয়া পাত্ৰ, তেতিয়া নানা বাসনৰ কি দরকাৰ? দিশা‑বস্ত্ৰ বা গছৰ বাকলেই যেতিয়া আৱৰণ, তেতিয়া কাপোৰ কিয়?
Verse 5
चीराणि किं पथि न सन्ति दिशन्ति भिक्षां नैवाङ्घ्रिपा: परभृत: सरितोऽप्यशुष्यन् । रुद्धा गुहा: किमजितोऽवति नोपसन्नान् कस्माद् भजन्ति कवयो धनदुर्मदान्धान् ॥ ५ ॥
পথত ফটা চীৰা নাই নেকি? পৰোপকাৰৰ বাবে থিয় হৈ থকা গছবোৰে এতিয়া ভিক্ষা নিদিয়ে নেকি? নদীবোৰ শুকাই গৈ তৃষ্ণাৰ্তক জল নিদিয়ে নেকি? পৰ্বতৰ গুহাবোৰ বন্ধ হৈ গ’ল নেকি? আৰু সৰ্বোপরি—অজিত ভগৱানে শৰণাগতক ৰক্ষা নকৰে নেকি? তেন্তে কবি‑মুনিসকলে কষ্টাৰ্জিত ধনৰ মদত অন্ধ লোকক কিয় তোষামোদ কৰে?
Verse 6
एवं स्वचित्ते स्वत एव सिद्ध आत्मा प्रियोऽर्थो भगवाननन्त: । तं निर्वृतो नियतार्थो भजेत संसारहेतूपरमश्च यत्र ॥ ६ ॥
এইদৰে স্থিৰচিত্ত হৈ মানুহে নিজৰ হৃদয়ত অধিষ্ঠিত পৰমাত্মাৰ সেৱা‑ভজন কৰিব লাগে। তেওঁ সৰ্বশক্তিমান অনন্ত ভগৱান, জীৱনৰ পৰম লক্ষ্য; তেওঁৰ আৰাধনাই সংসাৰবন্ধনৰ কাৰণ নিবৃত্ত কৰে।
Verse 7
कस्तां त्वनादृत्य परानुचिन्ता- मृते पशूनसतीं नाम कुर्यात् । पश्यञ्जनं पतितं वैतरण्यां स्वकर्मजान् परितापाञ्जुषाणम् ॥ ७ ॥
এনে পৰম চিন্তাক অৱহেলা কৰি কোনে—স্থূল ভোগবাদীসকলৰ বাহিৰে—অস্থায়ী নাম‑ৰূপতেই মগ্ন হ’ব? তেওঁ দেখে, জনসমষ্টি বৈতৰণী সদৃশ দুঃখনদীত পতিত, নিজৰ কৰ্মফলজনিত তাপ ভোগ কৰি আছে।
Verse 8
केचित् स्वदेहान्तर्हृदयावकाशे प्रादेशमात्रं पुरुषं वसन्तम् । चतुर्भुजं कञ्जरथाङ्गशङ्ख- गदाधरं धारणया स्मरन्ति ॥ ८ ॥
কিছুমানে ধাৰণা‑ধ্যানৰ দ্বাৰা নিজৰ দেহৰ ভিতৰত হৃদয়স্থানত অধিষ্ঠিত, প্ৰাদেশ‑মাত্ৰ পুৰুষোত্তমক স্মৰণ কৰে—তেওঁ চতুৰ্ভুজ; পদ্ম, চক্র, শঙ্খ আৰু গদা ধাৰণ কৰে।
Verse 9
प्रसन्नवक्त्रं नलिनायतेक्षणं कदम्बकिञ्जल्कपिशङ्गवाससम् । लसन्महारत्नहिरण्मयाङ्गदं स्फुरन्महारत्नकिरीटकुण्डलम् ॥ ९ ॥
তেওঁৰ মুখ প্ৰসন্নতাৰে দীপ্ত, চকু পদ্মপত্ৰৰ দৰে বিস্তৃত। কদম্ব ফুলৰ কেশৰৰ দৰে পীতবস্ত্ৰ পৰিধান কৰি, ৰত্নখচিত সোণালী অলংকাৰৰে ভূষিত; ৰত্নময় মুকুট আৰু কুণ্ডল ঝলমল কৰে।
Verse 10
उन्निद्रहृत्पङ्कजकर्णिकालये योगेश्वरास्थापितपादपल्लवम् । श्रीलक्षणं कौस्तुभरत्नकन्धर- मम्लानलक्ष्म्या वनमालयाचितम् ॥ १० ॥
যোগেশ্বৰসকলৰ বিকশিত হৃদয়-পদ্মৰ কৰ্ণিকাত তেওঁৰ পদ্মপদ স্থাপিত। বক্ষে শ্ৰীৱৎস-চিহ্ন আৰু কৌস্তুভ মণি দীপ্ত; কাঁধত ৰত্ন ঝলমল কৰে; আৰু তাজা ফুলৰ বনমালাই তেওঁৰ দিৱ্য দেহ শোভায়।
Verse 11
विभूषितं मेखलयाङ्गुलीयकै- र्महाधनैर्नूपुरकङ्कणादिभि: । स्निग्धामलाकुञ्चितनीलकुन्तलै- र्विरोचमानाननहासपेशलम् ॥ ११ ॥
কঁকালত মেখলা, আঙুলিত অমূল্য ৰত্নখচিত আঙুঠি, নূপুৰ, কঙ্কণ আদি অলংকাৰৰে তেওঁ ভূষিত। তেলত স্নিগ্ধ, নিৰ্মল নীলাভ কুঞ্চিত কেশ আৰু মধুৰ হাঁহিৰে উজ্জ্বল মুখ অতি মনোহৰ।
Verse 12
अदीनलीलाहसितेक्षणोल्लसद्- भ्रूभङ्गसंसूचितभूर्यनुग्रहम् । ईक्षेत चिन्तामयमेनमीश्वरं यावन्मनो धारणयावतिष्ठते ॥ १२ ॥
তেওঁৰ উদাৰ লীলা, হাঁহিমুখ দৃষ্টিৰ দীপ্তি আৰু ভ্ৰূভংগী—এই সকলো তেওঁৰ অপাৰ অনুগ্ৰহৰ সংকেত। সেয়ে মন যিমান সময় ধ্যানত স্থিৰ থাকিব পাৰে, তিমান সময় এই চিন্তাতীত ঈশ্বৰ-ৰূপক একাগ্ৰচিত্তে ধ্যান কৰা উচিত।
Verse 13
एकैकशोऽङ्गानि धियानुभावयेत् पादादि यावद्धसितं गदाभृत: । जितं जितं स्थानमपोह्य धारयेत् परं परं शुद्ध्यति धीर्यथा यथा ॥ १३ ॥
ধ্যানত গদাধৰ প্ৰভুৰ অঙ্গসমূহ একে একে ভাবনা কৰিব লাগে—পদ্মপদৰ পৰা আৰম্ভ কৰি তেওঁৰ হাঁহিমুখলৈকে। যি যি স্থানত মন জয়ী হৈ স্থিৰ হয়, সেই স্থান অতিক্ৰম কৰি পৰৱৰ্তী অঙ্গত ধাৰণা কৰিব; এইদৰে ক্ৰমে ক্ৰমে বুদ্ধি অধিক শুদ্ধ হয়।
Verse 14
यावन्न जायेत परावरेऽस्मिन् विश्वेश्वरे द्रष्टरि भक्तियोग: । तावत् स्थवीय: पुरुषस्य रूपं क्रियावसाने प्रयत: स्मरेत ॥ १४ ॥
যেতিয়ালৈকে পৰ আৰু অপৰ জগতৰ দ্ৰষ্টা বিশ্বেশ্বৰ ভগৱানত ভক্তিযোগ জন্ম নলয়, তেতিয়ালৈকে নিৰ্দিষ্ট কৰ্মৰ অন্তত যত্নসহকাৰে ভগৱানৰ বিরাট ৰূপ স্মৰণ কৰা উচিত।
Verse 15
स्थिरं सुखं चासनमास्थितो यति- र्यदा जिहासुरिममङ्ग लोकम् । काले च देशे च मनो न सज्जयेत् प्राणान् नियच्छेन्मनसा जितासु: ॥ १५ ॥
হে ৰাজন, যেতিয়া যোগী এই মানৱলোক ত্যাগ কৰিব খোজে, তেতিয়া কাল আৰু দেশৰ চিন্তাত মন নলগাব; স্থিৰ আৰু সুখদ আসনত বহি প্ৰাণবায়ু নিয়ন্ত্ৰণ কৰি মনৰ দ্বাৰা ইন্দ্ৰিয়সমূহ দমন কৰিব।
Verse 16
मन: स्वबुद्ध्यामलया नियम्य क्षेत्रज्ञ एतां निनयेत् तमात्मनि । आत्मानमात्मन्यवरुध्य धीरो लब्धोपशान्तिर्विरमेत कृत्यात् ॥ १६ ॥
তাৰপিছত যোগী নিজৰ নিৰ্মল বুদ্ধিৰে মনক জীৱাত্মা (ক্ষেত্ৰজ্ঞ)-ত লীন কৰি, জীৱাত্মাক পৰমাত্মাত লীন কৰিব। এইদৰে ধীৰ ব্যক্তি লব্ধোপশান্তি লাভ কৰি অন্য সকলো কৰ্মৰ পৰা বিরত হয়।
Verse 17
न यत्र कालोऽनिमिषां पर: प्रभु: कुतो नु देवा जगतां य ईशिरे । न यत्र सत्त्वं न रजस्तमश्च न वै विकारो न महान् प्रधानम् ॥ १७ ॥
লব্ধোপশান্তিৰ সেই অতীন্দ্ৰিয় অৱস্থাত ধ্বংসকাৰী কালৰ প্ৰভুত্ব নাই, যি নিমিষহীন দেৱতাকো নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। তাত ন সত্ত্ব, ন ৰজ, ন তম; ন অহংকাৰ, ন মহত্তত্ত্ব, ন প্ৰধান প্ৰকৃতি আছে।
Verse 18
परं पदं वैष्णवमामनन्ति तद् यन्नेति नेतीत्यतदुत्सिसृक्षव: । विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौहृदा हृदोपगुह्यार्हपदं पदे पदे ॥ १८ ॥
জ্ঞানীসকলে সেই পৰম বৈষ্ণৱ পদক স্বীকাৰ কৰে, য’ত ‘নেতি নেতি’ বুলি কৈ ঈশ্বৰবিমুখ সকলো ত্যাগ কৰিব বিচাৰে। সেয়ে শুদ্ধ ভক্তে দৌৰাত্ম্য পৰিত্যাগ কৰি, প্ৰভুৰ প্ৰতি অনন্য সৌহাৰ্দ ৰাখি, তেওঁৰ পদপদ্ম হৃদয়ত গোপনে ধৰি প্ৰতিক্ষণে পদে পদে পূজা কৰে।
Verse 19
इत्थं मुनिस्तूपरमेद् व्यवस्थितो विज्ञानदृग्वीर्यसुरन्धिताशय: । स्वपार्ष्णिनापीड्य गुदं ततोऽनिलं स्थानेषु षट्सून्नमयेज्जितक्लम: ॥ १९ ॥
এইদৰে মুনি বিজ্ঞানদৃষ্টিৰ বলত পৰম তত্ত্বত স্থিৰ হৈ ভৌতিক বাসনা নাশ কৰে। তাৰ পিছত গোড়ালিৰে গুদদ্বাৰ ৰুদ্ধ কৰি প্ৰাণবায়ুক ছয় মুখ্য স্থানলৈ ক্ৰমে ক্ৰমে উঠায়, ক্লান্তি জয় কৰি।
Verse 20
नाभ्यां स्थितं हृद्यधिरोप्य तस्मा- दुदानगत्योरसि तं नयेन्मुनि: । ततोऽनुसन्धाय धिया मनस्वी स्वतालुमूलं शनकैर्नयेत् ॥ २० ॥
ধ্যানমগ্ন ভক্ত-যোগীয়ে নাভিত স্থিত প্ৰাণক ধীৰে ধীৰে হৃদয়লৈ তোলে, তাত পৰা উদানগতিয়ে বক্ষলৈ নিয়ে যায়, আৰু পাছত বুদ্ধিৰে স্থান অনুসন্ধান কৰি তালুৰ মূললৈ শানৈঃ নেয়।
Verse 21
तस्माद् भ्रुवोरन्तरमुन्नयेत निरुद्धसप्तायतनोऽनपेक्ष: । स्थित्वा मुहूर्तार्धमकुण्ठदृष्टि- र्निर्भिद्य मूर्धन् विसृजेत्परं गत: ॥ २१ ॥
তাৰ পিছত ভক্তি-যোগীয়ে প্ৰাণক ভ্ৰূমধ্যলৈ উঠায়। প্ৰাণৰ সাতটা নিৰ্গম-দ্বাৰ ৰুদ্ধ কৰি, নিৰাসক্ত হৈ, অচঞ্চল দৃষ্টিৰে অর্ধ-মুহূর্ত স্থিৰ থাকে; তাৰ পাছত মূৰ্ধ্নিৰ ৰন্ধ্ৰ ভেদি পৰম গতি লাভ কৰি দেহ-বন্ধন ত্যাগ কৰে।
Verse 22
यदि प्रयास्यन् नृप पारमेष्ठ्यं वैहायसानामुत यद् विहारम् । अष्टाधिपत्यं गुणसन्निवाये सहैव गच्छेन्मनसेन्द्रियैश्च ॥ २२ ॥
কিন্তু, হে ৰাজন, যদি যোগীয়ে ব্ৰহ্মলোক সদৃশ পাৰমেষ্ঠ্য পদ, বৈহায়সসকলৰ সৈতে আকাশ-বিহাৰ, অষ্টসিদ্ধিৰ অধিপত্য, বা অসংখ্য লোকত কোনো ভোগ্য অৱস্থাৰ কামনা কৰে, তেন্তে গুণে গঢ়া মন আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহক সহ লৈ যাব লাগিব।
Verse 23
योगेश्वराणां गतिमाहुरन्त- र्बहिस्त्रिलोक्या: पवनान्तरात्मनाम् । न कर्मभिस्तां गतिमाप्नुवन्ति विद्यातपोयोगसमाधिभाजाम् ॥ २३ ॥
যোগেশ্বৰসকলৰ গতি—প্ৰাণৰূপ অন্তৰাত্মাৰ বলত ত্ৰিলোকীৰ ভিতৰ-বাহিৰ অবাধে বিচৰণ—অপৰিমিত বুলি কোৱা হয়। বিদ্যা, তপ, যোগ আৰু সমাধি (ভক্তিবলসহ) যিসকলৰ আছে, তেওঁলোকে সেই গতি লাভ কৰে; কৰ্মফলাসক্ত ভোগীসকলে কেতিয়াও নাপায়।
Verse 24
वैश्वानरं याति विहायसा गत: सुषुम्णया ब्रह्मपथेन शोचिषा । विधूतकल्कोऽथ हरेरुदस्तात् प्रयाति चक्रं नृप शैशुमारम् ॥ २४ ॥
হে ৰাজন, যেতিয়া যোগী দীপ্তিময় সুষুম্নাৰ ব্ৰহ্মপথে ক্ষীৰসাগৰ অতিক্ৰম কৰি ব্ৰহ্মলোকলৈ গমন কৰে, তেতিয়া সি প্ৰথমে অগ্নিদেৱৰ লোক বৈশ্বানৰত গৈ সকলো কলুষ ধুই শুদ্ধ হয়; তাৰ পাছত ভগৱান হৰিৰ সান্নিধ্য লাভৰ বাবে শৈশুমাৰ-চক্ৰলৈ আৰু ঊৰ্ধ্বে যায়।
Verse 25
तद् विश्वनाभिं त्वतिवर्त्य विष्णो- रणीयसा विरजेनात्मनैक: । नमस्कृतं ब्रह्मविदामुपैति कल्पायुषो यद् विबुधा रमन्ते ॥ २५ ॥
এই শৈশুমাৰ-চক্ৰই সমগ্ৰ বিশ্বৰ পৰিভ্ৰমণৰ ধ্ৰুৱকেন্দ্ৰ, আৰু ইয়াক গৰ্ভোদকশায়ী বিষ্ণুৰ নাভি বুলিও কোৱা হয়। কেৱল যোগীয়ে ইয়াক অতিক্ৰম কৰি নিৰ্মল আত্মাৰে ব্ৰহ্মবিদসকলে নমস্কাৰ কৰা মহৰ্লোক প্ৰাপ্ত হয়; তাত ভৃগু আদি শুদ্ধ ঋষিসকলে কল্পসম আয়ুত আনন্দ কৰে।
Verse 26
अथो अनन्तस्य मुखानलेन दन्दह्यमानं स निरीक्ष्य विश्वम् । निर्याति सिद्धेश्वरयुष्टधिष्ण्यं यद् द्वैपरार्ध्यं तदु पारमेष्ठ्यम् ॥ २६ ॥
তাৰ পাছত অনন্তৰ মুখাগ্নিৰে সমগ্ৰ বিশ্ব দহি ছাই হৈ থকা দেখিলে, যোগীয়ে সেই দৃশ্য নিৰীক্ষণ কৰি সিদ্ধেশ্বৰসকলে ব্যৱহাৰ কৰা দিব্য বিমানমাৰ্গেৰে প্ৰস্থান কৰি পাৰমেষ্ঠ্য সত্যলোকলৈ যায়। সত্যলোকৰ আয়ু দ্বৈপরাৰ্ধ, অৰ্থাৎ ব্ৰহ্মাৰ আয়ুৰ সমান, বুলি গণ্য।
Verse 27
न यत्र शोको न जरा न मृत्यु- र्नार्तिर्न चोद्वेग ऋते कुतश्चित् । यच्चित्ततोऽद: कृपयानिदंविदां दुरन्तदु:खप्रभवानुदर्शनात् ॥ २७ ॥
সত্যলোকত শোক নাই, জৰা নাই, মৃত্যু নাই; কোনো ধৰণৰ যন্ত্ৰণা নাই, সেয়ে উদ্বেগো নাই। কেৱল কেতিয়াবা চেতনাৰ কাৰণে কৰুণাবশত তেওঁলোকৰ প্ৰতি দয়া জাগে, যিসকলে ভক্তিসেৱাৰ পদ্ধতি নাজানি ভৌতিক জগতৰ অতিকঠিন দুঃখত পতিত থাকে।
Verse 28
ततो विशेषं प्रतिपद्य निर्भय- स्तेनात्मनापोऽनलमूर्तिरत्वरन् । ज्योतिर्मयो वायुमुपेत्य काले वाय्वात्मना खं बृहदात्मलिङ्गम् ॥ २८ ॥
সত্যলোক পোৱাৰ পাছত ভক্তই সূক্ষ্ম দেহেৰে নিৰ্ভয়ে স্থূল দেহৰ সদৃশ এক বিশেষ আত্মলিঙ্গ গ্ৰহণ কৰে। তাৰ পাছত সি ক্ৰমে পৃথিৱী-তত্ত্বৰ পৰা জল-তত্ত্ব, জলৰ পৰা অগ্নি-তত্ত্ব, অগ্নিৰ পৰা জ্যোতি-অৱস্থা, আৰু জ্যোতিৰ পৰা বায়ু-তত্ত্বলৈ উন্নীত হৈ, শেষত বায়ু-স্বৰূপে বৃহৎ আকাশ-তত্ত্বৰ স্তৰত উপনীত হয়।
Verse 29
घ्राणेन गन्धं रसनेन वै रसं रूपं च दृष्टया श्वसनं त्वचैव । श्रोत्रेण चोपेत्य नभोगुणत्वं प्राणेन चाकूतिमुपैति योगी ॥ २९ ॥
যোগীয়ে ঘ্ৰাণে গন্ধ, জিহ্বাৰে ৰস, চকুৰে ৰূপ, ত্বচাৰে স্পৰ্শ আৰু শ্ৰোত্ৰে আকাশ-গুণধ্বনি উপলব্ধি কৰি; প্ৰাণৰ দ্বাৰা সংকল্পশক্তিলৈ গৈ ইন্দ্ৰিয়বিষয় অতিক্ৰম কৰে।
Verse 30
स भूतसूक्ष्मेन्द्रियसंनिकर्षं मनोमयं देवमयं विकार्यम् । संसाद्य गत्या सह तेन याति विज्ञानतत्त्वं गुणसंनिरोधम् ॥ ३० ॥
সেই সাধকে স্থূলভূত আৰু সূক্ষ্ম ইন্দ্ৰিয়ৰ সংনিকর্ষে গঠিত মনোময়, দেবময় বিকাৰ অৱস্থা অতিক্ৰম কৰি; তাৰ সৈতে গতি লৈ আগবাঢ়ি গুণ-সংনিরোধযুক্ত বিজ্ঞান-তত্ত্বত উপনীত হয়।
Verse 31
तेनात्मनात्मानमुपैति शान्त- मानन्दमानन्दमयोऽवसाने । एतां गतिं भागवतीं गतो य: स वै पुनर्नेह विषज्जतेऽङ्ग ॥ ३१ ॥
তেনে আত্মাই নিজৰ শান্ত স্বৰূপত, শেষত আনন্দময় পৰমানন্দলৈ উপনীত হয়। হে প্ৰিয়, যিয়ে এই ভাগৱতী গতি লাভ কৰে, সি পুনৰ এই জগতত আসক্ত নহয়।
Verse 32
एते सृती ते नृप वेदगीते त्वयाभिपृष्टे च सनातने च । ये वै पुरा ब्रह्मण आह तुष्ट आराधितो भगवान् वासुदेव: ॥ ३२ ॥
হে নৃপ! এই পথসমূহ বেদত গীত, আৰু তুমি সুধা কথাও সনাতন সত্য। পূৰ্বকালে যথাবিধি আৰাধনাত সন্তুষ্ট ভগৱান বাসুদেৱে এই কথা স্বয়ং ব্ৰহ্মাক কৈছিল।
Verse 33
न ह्यतोऽन्य: शिव: पन्था विशत: संसृताविह । वासुदेवे भगवति भक्तियोगो यतो भवेत् ॥ ३३ ॥
এই সংসাৰত ভ্ৰমণ কৰা লোকসকলৰ বাবে ইয়াতকৈ অধিক কল্যাণকাৰী পথ নাই—ভগৱান বাসুদেৱত ভক্তিযোগ উদয় হোৱাই মুক্তিৰ শ্ৰেষ্ঠ উপায়।
Verse 34
भगवान् ब्रह्म कार्त्स्न्येन त्रिरन्वीक्ष्य मनीषया । तदध्यवस्यत् कूटस्थो रतिरात्मन् यतो भवेत् ॥ ३४ ॥
ভগৱান ব্ৰহ্মাই গভীৰ একাগ্ৰতাৰে বেদ তিনিবাৰ অধ্যয়ন কৰি সূক্ষ্ম বিচাৰ কৰি স্থিৰ কৰিলে—পৰম পুৰুষ শ্ৰীকৃষ্ণৰ প্ৰতি ৰতি-ভক্তিয়েই ধৰ্মৰ পৰম সিদ্ধি।
Verse 35
भगवान् सर्वभूतेषु लक्षित: स्वात्मना हरि: । दृश्यैर्बुद्ध्यादिभिर्द्रष्टा लक्षणैरनुमापकै: ॥ ३५ ॥
ভগৱান হৰি শ্ৰীকৃষ্ণ প্ৰতিটো জীৱৰ ভিতৰত জীৱাত্মাৰ সৈতে অৱস্থিত। দেখা, বুদ্ধি আদি সূচক লক্ষণৰ দ্বাৰা তেওঁক উপলব্ধি আৰু অনুমান কৰিব পাৰি।
Verse 36
तस्मात् सर्वात्मना राजन् हरि: सर्वत्र सर्वदा । श्रोतव्य: कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यो भगवान्नृणाम् ॥ ३६ ॥
সেয়ে, হে ৰাজন, মানুহে সদায় সৰ্বত্ৰ সম্পূৰ্ণ হৃদয়ে ভগৱান হৰিৰ শ্ৰৱণ, কীৰ্তন আৰু স্মৰণ কৰা উচিত।
Verse 37
पिबन्ति ये भगवत आत्मन: सतां कथामृतं श्रवणपुटेषु सम्भृतम् । पुनन्ति ते विषयविदूषिताशयं व्रजन्ति तच्चरणसरोरुहान्तिकम् ॥ ३७ ॥
যিসকলে সাধুসকলৰ প্ৰিয় ভগৱানৰ অমৃতময় কথাক কাণেৰে পান কৰে, তেওঁলোকে বিষয়ভোগে কলুষিত হৃদয়াশয় শুদ্ধ কৰে আৰু শেষত তেওঁৰ চৰণকমলৰ সান্নিধ্য—পৰমধাম—লৈ গমন কৰে।
Frequently Asked Questions
Because the chapter distinguishes śreyaḥ (ultimate good) from preyaḥ (temporary pleasure). Heaven-oriented aims keep the jīva within karma’s cycle, whereas the Bhāgavatam’s Vedic conclusion is devotion to Bhagavān; thus, misdirected Vedic engagement becomes “hard labor for nothing” when it does not awaken service to the Lord.
By aṅga-dhyāna: begin at the lotus feet and move upward—feet, calves, thighs, torso, ornaments, and finally the smiling face—fixing the mind sequentially. This graduated concentration purifies intelligence and stabilizes remembrance, making meditation devotional rather than merely technical.
This refers to Paramātmā, the localized expansion of the Supreme Lord situated in the heart, described with four hands and divine symbols. The chapter treats this as a valid object of meditation, yet it culminates in the higher conclusion that direct devotional service and attraction to Śrī Kṛṣṇa is the most auspicious and complete realization.
Śiśumāra is presented as the cosmic pivot (identified as the navel of Garbhodakaśāyī Viṣṇu) around which the universe turns. The yogī’s journey beyond it symbolizes transcending lower cosmic conditioning and aligning consciousness with Lord Hari, moving toward purified realms and ultimately toward spiritual perfection.
A bhakti-yogī aims for freedom from material desire and return to the Supreme, therefore transcending the need for planetary promotion or powers. A siddhi-seeking yogī retains subtle material desire, so he must carry a materially molded mind and senses, remaining within the graded cosmos rather than attaining final, desireless perfection.