Adhyaya 1
The First Step in God Realization: The Glory of Hearing and the Virāṭ-Rūpa Meditation
শুকদেৱ গোস্বামী পৰীক্ষিতৰ প্ৰশ্নক সৰ্বমঙ্গলময় বুলি প্ৰশংসা কৰে আৰু ধন উপাৰ্জন‑পালনত দিন কটাই, ৰাতি নিদ্ৰা বা কামত ডুবি থকা ভৌতিক গৃহস্থৰ বিচলিত জীৱনৰ বিপৰীত ছবি দেখুৱায়। তেওঁ কয় যে দুঃখনিবৃত্তিৰ আৰম্ভণি পৰমাত্মাৰ শ্ৰৱণ‑কীৰ্তন‑স্মৰণৰ পৰা হয়, আৰু জ্ঞান, যোগ বা কৰ্ম—যি পথেই হওক—মৃত্যুকালে ভগৱানক স্মৰণ কৰাই পৰম সিদ্ধি। ভাগৱতৰ সৰ্বোচ্চ প্ৰামাণ্য স্থাপন কৰি তেওঁ কয় যে আত্মাৰাম হৈও তেওঁ শ্ৰীকৃষ্ণৰ লীলাত আকৃষ্ট হৈছিল, আৰু সকলো সাধকৰ বাবে নিৰ্ভয় পথ হিচাপে নাম‑সংকীৰ্তন উপদেশ দিয়ে। বাকী সাত দিনক লক্ষ্য কৰি তেওঁ ত্যাগ, একান্তবাস, প্ৰাণায়াম, ওঁ‑স্মৰণ, ইন্দ্ৰিয়সংযম আৰু একাগ্ৰ ধ্যানৰ অন্তিম সাধনা বৰ্ণনা কৰে। পৰীক্ষিতৰ অনুৰোধত তেওঁ বিরাট‑পুৰুষ ধ্যান পৰিচয় কৰাই বিশ্বদেহ আৰু লোকব্যৱস্থাক প্ৰভুৰ অঙ্গৰূপে বৰ্ণনা কৰে। শেষত তেওঁ জোৰ দিয়ে যে মন সৰ্বানন্দময় পৰম পুৰুষত স্থিৰ নকৰিলে বিভ্ৰান্তি আৰু অধঃপতনৰ আশংকা থাকে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच वरीयानेष ते प्रश्न: कृतो लोकहितं नृप । आत्मवित्सम्मत: पुंसां श्रोतव्यादिषु य: पर: ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—হে নৃপ, তোমাৰ এই প্ৰশ্ন অতি শ্ৰেষ্ঠ আৰু লোকহিতকাৰী। শ্ৰৱণাদি বিষয়ত ই পৰম, আৰু আত্মবিদ মহাপুৰুষসকলে ইয়াক সমৰ্থন কৰে।
Verse 2
श्रोतव्यादीनि राजेन्द्र नृणां सन्ति सहस्रश: । अपश्यतामात्मतत्त्वं गृहेषु गृहमेधिनाम् ॥ २ ॥
হে ৰাজেন্দ্ৰ, আত্মতত্ত্ব নেদেখা গৃহমেধী-আসক্ত লোকসকলৰ বাবে মানৱসমাজত শুনিবলগীয়া আদি বিষয় হাজাৰ হাজাৰ আছে।
Verse 3
निद्रया ह्रियते नक्तं व्यवायेन च वा वय: । दिवा चार्थेहया राजन् कुटुम्बभरणेन वा ॥ ३ ॥
হে ৰাজন, এনে ঈৰ্ষাপৰায়ণ গৃহস্থৰ আয়ু ৰাতি নিদ্ৰা বা বিষয়ভোগত ক্ষয় হয়, আৰু দিনত অৰ্থসাধন বা পৰিয়াল-পালনত কাটে।
Verse 4
देहापत्यकलत्रादिष्वात्मसैन्येष्वसत्स्वपि । तेषां प्रमत्तो निधनं पश्यन्नपि न पश्यति ॥ ४ ॥
দেহ, সন্তান, পত্নী আদি নশ্বৰ ‘আত্ম-সৈন্য’ত আসক্ত হৈ আত্মতত্ত্ববিহীন লোকসকলে জীৱনৰ সমস্যাৰ অনুসন্ধান নকৰে; দেখিও তেওঁলোকে অনিবার্য বিনাশ নেদেখে।
Verse 5
तस्माद्भारत सर्वात्मा भगवानीश्वरो हरि: । श्रोतव्य: कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यश्चेच्छताभयम् ॥ ५ ॥
সেয়ে হে ভাৰতবংশজ, যিয়ে অভয় (দুঃখনিবৃত্তি) বিচাৰে, তেওঁ সৰ্বাত্মা, ঈশ্বৰ, ভগৱান হৰিৰ শ্ৰৱণ, কীৰ্তন আৰু স্মৰণ কৰিব লাগে।
Verse 6
एतावान् सांख्ययोगाभ्यां स्वधर्मपरिनिष्ठया । जन्मलाभ: पर: पुंसामन्ते नारायणस्मृति: ॥ ६ ॥
সাংখ্যজ্ঞান, যোগসাধনা বা স্বধৰ্মত পূৰ্ণ নিষ্ঠা—যি পথেই হওক, মানৱজন্মৰ পৰম লাভ এই যে অন্তিম সময়ত নাৰায়ণৰ স্মৃতি থাকে।
Verse 7
प्रायेण मुनयो राजन्निवृत्ता विधिषेधत: । नैर्गुण्यस्था रमन्ते स्म गुणानुकथने हरे: ॥ ७ ॥
হে ৰাজা পৰীক্ষিত, সাধাৰণতে বিধি-নিষেধৰ পৰা নিবৃত্ত আৰু নিৰ্গুণ অৱস্থাত স্থিত মুনিসকলেও হৰিৰ গুণ-মহিমাৰ কথনত আনন্দ পায়।
Verse 8
इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् । अधीतवान् द्वापरादौ पितुर्द्वैपायनादहम् ॥ ८ ॥
দ্বাপৰযুগৰ অন্তত মই ব্ৰহ্মসম্মত ‘ভাগৱত’ নামৰ এই মহাপুৰাণ পিতৃ শ্ৰী দ্বৈপায়ন ব্যাসদেৱৰ পৰা অধ্যয়ন কৰিলোঁ।
Verse 9
परिनिष्ठितोऽपि नैर्गुण्य उत्तमश्लोकलीलया । गृहीतचेता राजर्षे आख्यानं यदधीतवान् ॥ ९ ॥
হে ৰাজর্ষি! মই নিৰ্গুণ তত্ত্বত সম্পূৰ্ণ স্থিত আছিলোঁ, তথাপি উত্তমশ্লোক ভগৱানৰ লীলাবৰ্ণনাই মোৰ চিত্ত আকর্ষিত কৰিলে; সেই আখ্যানেই মই অধ্যয়ন কৰিলোঁ।
Verse 10
तदहं तेऽभिधास्यामि महापौरुषिको भवान् । यस्य श्रद्दधतामाशु स्यान्मुकुन्दे मति: सती ॥ १० ॥
সেই শ্ৰীমদ্ভাগৱত মই আপোনাক ক’ম, কিয়নো আপুনি মহাপৌৰুষিক ভক্ত। যিয়ে শ্ৰদ্ধা আৰু আদৰে সৈতে শ্ৰৱণ কৰে, তাৰ মতি শীঘ্ৰে মুকুন্দত অচল হয়।
Verse 11
एतन्निर्विद्यमानानामिच्छतामकुतोभयम् । योगिनां नृप निर्णीतं हरेर्नामानुकीर्तनम् ॥ ११ ॥
হে নৃপ! বৈৰাগ্যবান, ভোগকামী আৰু জ্ঞানতৃপ্ত যোগী—সকলৰ বাবে সন্দেহহীন আৰু নিৰ্ভয় সিদ্ধিৰ পথ হৈছে হৰিনামৰ অনুকীৰ্তন।
Verse 12
किं प्रमत्तस्य बहुभि: परोक्षैर्हायनैरिह । वरं मुहूर्तं विदितं घटते श्रेयसे यत: ॥ १२ ॥
যিয়ে প্ৰমাদত জীৱন নষ্ট কৰে, তাৰ বাবে ইয়াত বহু অনভিজ্ঞ বছৰৰ কি মূল্য? শ্ৰেয়লৈ আগবঢ়াই নিয়া এটা জাগ্ৰত মুহূৰ্তই শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 13
खट्वाङ्गो नाम राजर्षिर्ज्ञात्वेयत्तामिहायुष: । मुहूर्तात्सर्वमुत्सृज्य गतवानभयं हरिम् ॥ १३ ॥
খট্বাংগ নামৰ ৰাজর্ষিয়ে যেতিয়া জানিলে যে তেওঁৰ আয়ুস কেৱল এটা মুহূৰ্ত বাকি, তেতিয়াই সকলো জাগতিক কৰ্ম ত্যাগ কৰি অভয়দাতা ভগৱান হৰিৰ শৰণ ল’লে।
Verse 14
तवाप्येतर्हि कौरव्य सप्ताहं जीवितावधि: । उपकल्पय तत्सर्वं तावद्यत्साम्परायिकम् ॥ १४ ॥
কৌৰব্য পৰীক্ষিত! এতিয়া তোমাৰ জীৱনৰ সীমা সাত দিন; সেয়ে এই সময়ত পৰলোকৰ পৰম মঙ্গলৰ বাবে যি যি প্ৰয়োজন, সেয়া সকলো যথাবিধি সম্পন্ন কৰা।
Verse 15
अन्तकाले तु पुरुष आगते गतसाध्वस: । छिन्द्यादसङ्गशस्त्रेण स्पृहां देहेऽनु ये च तम् ॥ १५ ॥
জীৱনৰ অন্তিম সময়ত মৃত্যু আহিলে মানুহে নিৰ্ভীক হ’ব লাগে; আৰু অসঙ্গ নামৰ অস্ত্ৰে দেহ আৰু দেহ-সম্পৰ্কীয় সকলো বস্তুৰ প্ৰতি আসক্তি আৰু কামনা ছিন্ন কৰিব লাগে।
Verse 16
गृहात् प्रव्रजितो धीर: पुण्यतीर्थजलाप्लुत: । शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत्कल्पितासने ॥ १६ ॥
ধীৰ ব্যক্তিয়ে ঘৰ ত্যাগ কৰি প্ৰব্ৰজ্যা গ্ৰহণ কৰক; পুণ্য তীৰ্থৰ জলে স্নান কৰক, আৰু শুচি নিৰ্জন ঠাইত বিধিপূৰ্বক সাজি থোৱা আসনত বহক।
Verse 17
अभ्यसेन्मनसा शुद्धं त्रिवृद्ब्रह्माक्षरं परम् । मनो यच्छेज्जितश्वासो ब्रह्मबीजमविस्मरन् ॥ १७ ॥
এইদৰে বহি মনৰে পৰম পৱিত্ৰ ত্ৰিবৃৎ ব্ৰহ্মাক্ষৰ ‘অ-উ-ম্’ অনুশীলন কৰিব লাগে; শ্বাস নিয়ন্ত্ৰণ কৰি মনক সংযত ৰাখি, ব্ৰহ্ম-বীজক নাভুলিব লাগে।
Verse 18
नियच्छेद्विषयेभ्योऽक्षान्मनसा बुद्धिसारथि: । मन: कर्मभिराक्षिप्तं शुभार्थे धारयेद्धिया ॥ १८ ॥
মন ক্ৰমে আধ্যাত্মিক হ’লে তাক বিষয়ভোগৰ পৰা আঁতৰাই বুদ্ধি-ৰূপ সাৰথিৰে ইন্দ্ৰিয়সমূহ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব লাগে। কৰ্মত আসক্ত মনক ভগৱানৰ সেৱাত নিয়োজিত কৰিলে সি পূৰ্ণ দিব্য চেতনাত স্থিৰ হয়।
Verse 19
तत्रैकावयवं ध्यायेदव्युच्छिन्नेन चेतसा । मनो निर्विषयं युक्त्वा तत: किञ्चन न स्मरेत् । पदं तत्परमं विष्णोर्मनो यत्र प्रसीदति ॥ १९ ॥
তাৰ পাছত অবিচ্ছিন্ন চেতনাৰে বিষ্ণুৰ অঙ্গসমূহ একে একে ধ্যান কৰিবা, কিন্তু সম্পূৰ্ণ দেহ-ভাবনাৰ পৰা বিচ্যুত নহ’বা। এইদৰে মন বিষয়মুক্ত হৈ অন্য একো স্মৰণ নকৰিব; কিয়নো বিষ্ণুৰ পৰম পদতেই মন সম্পূৰ্ণ প্ৰসন্ন হয়।
Verse 20
रजस्तमोभ्यामाक्षिप्तं विमूढं मन आत्मन: । यच्छेद्धारणया धीरो हन्ति या तत्कृतं मलम् ॥ २० ॥
ৰজোগুণ আৰু তমোগুণে টানি নিয়া জীৱৰ মন সদায় অস্থিৰ আৰু মোহিত থাকে। কিন্তু ধীৰ ব্যক্তি বিষ্ণু-সম্বন্ধীয় ধাৰণাৰে তাক সংযত কৰিব পাৰে; সেই ধাৰণাই তেওঁলোকৰ সৃষ্ট মলিনতা নাশ কৰি মনক শান্ত কৰে।
Verse 21
यस्यां सन्धार्यमाणायां योगिनो भक्तिलक्षण: । आशु सम्पद्यते योग आश्रयं भद्रमीक्षत: ॥ २१ ॥
হে ৰজা, এই ধাৰণাত স্থিৰ হৈ সৰ্বমঙ্গলময় প্ৰভুৰ ব্যক্তিগত ৰূপ দৰ্শনৰ অভ্যাস ৰাখিলে যোগী অতি শীঘ্ৰে ভক্তি-লক্ষণ যোগ লাভ কৰি প্ৰভুৰ প্ৰত্যক্ষ আশ্ৰয়ত স্থিত হয়।
Verse 22
राजोवाच यथा सन्धार्यते ब्रह्मन् धारणा यत्र सम्मता । यादृशी वा हरेदाशु पुरुषस्य मनोमलम् ॥ २२ ॥
ৰাজাই ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণ, ধাৰণা কেনেকৈ কৰিব লাগে, ক’ত ই সম্মত, আৰু ই কেনেকুৱা হ’লে মানুহৰ মনৰ মল অতি শীঘ্ৰে দূৰ হয়—এই সকলো দয়া কৰি বিস্তাৰে কওক।
Verse 23
श्रीशुक उवाच जितासनो जितश्वासो जितसङ्गो जितेन्द्रिय: । स्थूले भगवतो रूपे मन: सन्धारयेद्धिया ॥ २३ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—আসন জয় কৰি, প্ৰাণায়ামৰে শ্বাস নিয়ন্ত্ৰণ কৰি, আসক্তি আৰু ইন্দ্ৰিয়-মন জয় কৰি, বুদ্ধিৰে ভগৱানৰ স্থূল বিরাট্-ৰূপত মন স্থিৰ কৰিব লাগে।
Verse 24
विशेषस्तस्य देहोऽयं स्थविष्ठश्च स्थवीयसाम् । यत्रेदं व्यज्यते विश्वं भूतं भव्यं भवच्च सत् ॥ २४ ॥
এই সমগ্ৰ স্থূল জগত-প্ৰকাশ পৰম সত্যৰ ব্যক্তিগত বিরাট দেহ; য’ত ভূত, বৰ্তমান আৰু ভবিষ্যৎ—ভৌতিক সময়ৰ তিনিও কাল—প্ৰকাশ পায় আৰু অনুভৱ হয়।
Verse 25
अण्डकोशे शरीरेऽस्मिन् सप्तावरणसंयुते । वैराज: पुरुषो योऽसौ भगवान् धारणाश्रय: ॥ २५ ॥
সপ্ত আৱৰণেৰে আৱৃত এই ব্ৰহ্মাণ্ড-কোষ দেহৰ ভিতৰত যি বৈৰাজ পুৰুষ—ভগৱান—অৱস্থিত, তেৱেঁই বিরাট-ধাৰণাৰ আশ্ৰয় আৰু বিষয়।
Verse 26
पातालमेतस्य हि पादमूलं पठन्ति पार्ष्णिप्रपदे रसातलम् । महातलं विश्वसृजोऽथ गुल्फौ तलातलं वै पुरुषस्य जङ्घे ॥ २६ ॥
সাক্ষাৎকাৰীসকলে কয়—বিশ্বপুৰুষৰ পাদমূল পাতাল লোক; গোড়ালি আৰু আঙুলি ৰসাতল; গুল্ফ (গাঁঠি) মহাতল; আৰু তেওঁৰ জঙ্ঘা তালাতল লোক।
Verse 27
द्वे जानुनी सुतलं विश्वमूर्ते- रूरुद्वयं वितलं चातलं च । महीतलं तज्जघनं महीपते नभस्तलं नाभिसरो गृणन्ति ॥ २७ ॥
বিশ্বমূৰ্তিৰ দুটা হাঁটু সুতল লোক; দুটা উৰু বিতল আৰু অতল লোক; নিতম্ব অঞ্চল মহীতল; আৰু আকাশতল তেওঁৰ নাভিৰ গহ্বৰ বুলি গীত হয়।
Verse 28
उर:स्थलं ज्योतिरनीकमस्य ग्रीवा महर्वदनं वै जनोऽस्य । तपो वराटीं विदुरादिपुंस: सत्यं तु शीर्षाणि सहस्रशीर्ष्ण: ॥ २८ ॥
বিৰাট্-পুৰুষৰ উৰঃস্থল জ্যোতিৰ্ময় গ্ৰহমণ্ডল; তেওঁৰ গ্ৰীৱা মহৰ্লোক, মুখ জনোলোক, আৰু ললাট তপোলোক। সহস্ৰশিৰ সেই প্ৰভুৰ শিৰই সত্যলোক।
Verse 29
इन्द्रादयो बाहव आहुरुस्रा: कर्णौ दिश:श्रोत्रममुष्य शब्द: । नासत्यदस्रौ परमस्य नासे घ्राणोऽस्य गन्धो मुखमग्निरिद्ध: ॥ २९ ॥
ইন্দ্ৰ আদি দেৱগণ তেওঁৰ বাহু; দহ দিশ তেওঁৰ কৰ্ণ, আৰু শব্দই তেওঁৰ শ্ৰৱণ-বিষয়। তেওঁৰ নাসাৰন্ধ্ৰ দুটা অশ্বিনী-কুমাৰ; গন্ধ তেওঁৰ ঘ্ৰাণ-বিষয়; আৰু তেওঁৰ মুখ জ্বলন্ত অগ্নি।
Verse 30
द्यौरक्षिणी चक्षुरभूत्पतङ्ग: पक्ष्माणि विष्णोरहनी उभे च । तद्भ्रूविजृम्भ: परमेष्ठिधिष्ण्य- मापोऽस्य तालु रस एव जिह्वा ॥ ३० ॥
আকাশ তেওঁৰ চকুৰ কোটৰ; সূৰ্যই তেওঁৰ দৰ্শন-শক্তিৰূপ চকুগোলক। বিষ্ণুৰ পলক দিন আৰু ৰাতি; ভ্ৰূ-চলনত ব্ৰহ্মা আদি পৰম সত্তাৰ অধিষ্ঠান। তেওঁৰ তালু বৰুণ, আৰু সকলো ৰসৰ সাৰেই তেওঁৰ জিহ্বা।
Verse 31
छन्दांस्यनन्तस्य शिरो गृणन्ति दंष्ट्रा यम: स्नेहकला द्विजानि । हासो जनोन्मादकरी च माया दुरन्तसर्गो यदपाङ्गमोक्ष: ॥ ३१ ॥
বৈদিক ছন্দসমূহ অনন্ত প্ৰভুৰ মস্তিষ্ক-পথ বুলি কোৱা হয়; তেওঁৰ দাঁতৰ জৱড়া যম, পাপীক দণ্ড দিয়া। স্নেহকলাই তেওঁৰ দাঁত; আৰু মোহময় মায়া তেওঁৰ হাঁহি। এই দুৰন্ত সৃষ্টিসাগৰ মাথোঁ তেওঁৰ কটাক্ষৰ ফল।
Verse 32
व्रीडोत्तरौष्ठोऽधर एव लोभो धर्म: स्तनोऽधर्मपथोऽस्य पृष्ठम् । कस्तस्य मेढ्रं वृषणौ च मित्रौ कुक्षि: समुद्रा गिरयोऽस्थिसङ्घा: ॥ ३२ ॥
লাজ তেওঁৰ ওপৰৰ ওঁঠ; লোভ তেওঁৰ থুঁতনি। ধৰ্ম প্ৰভুৰ স্তন; অধৰ্ম তেওঁৰ পিঠ। জগতত জীৱ সৃষ্টি কৰা ব্ৰহ্মা তেওঁৰ জননেন্দ্ৰিয়; আৰু মিত্ৰ-বৰুণ তেওঁৰ দুটা বৃষণ। সমুদ্ৰ তেওঁৰ কটি; পৰ্বত-গিৰিশ্ৰেণী তেওঁৰ অস্থিসংঘ।
Verse 33
नद्योऽस्य नाड्योऽथ तनूरुहाणि महीरुहा विश्वतनोर्नृपेन्द्र । अनन्तवीर्य: श्वसितं मातरिश्वा गतिर्वय: कर्म गुणप्रवाह: ॥ ३३ ॥
হে নৃপেন্দ্ৰ, নদীবোৰ সেই বিরাট দেহৰ নাড়ী, গছবোৰ তেওঁৰ ৰোম; সর্বশক্তিমান প্ৰভুৰ শ্বাসেই বায়ু। যুগৰ প্ৰবাহ তেওঁৰ গতি, আৰু তেওঁৰ কৰ্ম ত্ৰিগুণৰ প্ৰবাহজাত প্ৰতিক্ৰিয়া।
Verse 34
ईशस्य केशान् विदुरम्बुवाहान् वासस्तु सन्ध्यां कुरुवर्य भूम्न: । अव्यक्तमाहुर्हृदयं मनश्च स चन्द्रमा: सर्वविकारकोश: ॥ ३४ ॥
হে কুরুশ্ৰেষ্ঠ, জলবাহী মেঘবোৰ তেওঁৰ কেশ; দিন-ৰাতিৰ সন্ধিক্ষণসমূহ তেওঁৰ বসন। অব্যক্ত কাৰণ তেওঁৰ হৃদয়-বুদ্ধি, আৰু তেওঁৰ মনেই চন্দ্ৰ—সকল বিকাৰৰ ভাণ্ডাৰ।
Verse 35
विज्ञानशक्तिं महिमामनन्ति सर्वात्मनोऽन्त:करणं गिरित्रम् । अश्वाश्वतर्युष्ट्रगजा नखानि सर्वे मृगा: पशव: श्रोणिदेशे ॥ ३५ ॥
পণ্ডিতসকলৰ মতে সৰ্বাত্মা ভগৱানৰ বিজ্ঞানশক্তিয়েই মহত্তত্ত্ব, আৰু গিৰিত্ৰ (ৰুদ্ৰদেৱ) তেওঁৰ অহংকাৰ। ঘোঁৰা, খচ্চৰ, উট আৰু হাতী তেওঁৰ নখ, আৰু সকলো মৃগ আৰু চতুষ্পদ প্ৰাণী তেওঁৰ কটিদেশত অৱস্থিত।
Verse 36
वयांसि तद्व्याकरणं विचित्रं मनुर्मनीषा मनुजो निवास: । गन्धर्वविद्याधरचारणाप्सर: स्वरस्मृतीरसुरानीकवीर्य: ॥ ३६ ॥
বিভিন্ন পখী তেওঁৰ অপূৰ্ব শিল্পবোধৰ চিন। মনু তেওঁৰ স্থিৰ বুদ্ধিৰ প্ৰতীক, আৰু মানবজাতি তেওঁৰ নিবাস। গন্ধৰ্ব, বিদ্যাধৰ, চাৰণ আৰু অপ্সৰাসকল তেওঁৰ সুৰ-লয়ৰ প্ৰকাশ; অসুৰসেনা তেওঁৰ আশ্চৰ্য পৰাক্ৰমৰ প্ৰতিরূপ।
Verse 37
ब्रह्माननं क्षत्रभुजो महात्मा विडूरुरङ्घ्रिश्रितकृष्णवर्ण: । नानाभिधाभीज्यगणोपपन्नो द्रव्यात्मक: कर्म वितानयोग: ॥ ३७ ॥
বিৰাট্-পুৰুষৰ মুখ ব্ৰাহ্মণসকল, বাহু ক্ষত্ৰিয়সকল; উৰু বৈশ্যসকল, আৰু শূদ্ৰসকল তেওঁৰ পদাশ্ৰিত। নানা নামে পূজ্য দেৱগণো তেওঁৰ ভিতৰতে ব্যাপ্ত; সেয়ে সকলোৰে কৰ্তব্য—সামৰ্থ্য অনুসাৰে দ্ৰব্য লৈ যজ্ঞকর্ম কৰি প্ৰভুক তুষ্ট কৰা।
Verse 38
इयानसावीश्वरविग्रहस्य य: सन्निवेष: कथितो मया ते । सन्धार्यतेऽस्मिन् वपुषि स्थविष्ठे मन: स्वबुद्ध्या न यतोऽस्ति किञ्चित् ॥ ३८ ॥
মই তোমাক ঈশ্বৰৰ বিরাট স্থূল ৰূপৰ বিন্যাস বুজাই ক’লোঁ। যি মুক্তি বিচাৰে, সি বুদ্ধিৰে এই স্থূল ৰূপত মন স্থিৰ ৰাখক; কিয়নো ভৌতিক জগতত ইয়াৰ ওপৰত একো নাই।
Verse 39
स सर्वधीवृत्त्यनुभूतसर्व आत्मा यथा स्वप्नजनेक्षितैक: । तं सत्यमानन्दनिधिं भजेत नान्यत्र सज्जेद् यत आत्मपात: ॥ ३९ ॥
সেই পৰমাত্মাই সকলো বুদ্ধিবৃত্তিত সৰ্বত্ৰ অনুভূত; যেন স্বপ্নত এজনেই বহু ৰূপে দেখা দিয়ে। সেই সত্য, আনন্দ-নিধি প্ৰভুক ভজনা কৰা; অন্যত্ৰ আসক্ত নহ’বা, কিয়নো তাতেই আত্মপতন হয়।
Frequently Asked Questions
Because it targets the essential human duty—inquiring into the supreme benefit (śreyas) rather than temporary welfare (preyas). Śukadeva contrasts this with society’s endless topics for hearing that keep people blind to ātma-tattva. A question that leads to hearing and remembering Bhagavān benefits all classes of people and is endorsed by realized transcendentalists.
It advises fearless detachment from body-centered attachments, leaving home, practicing self-control, and fixing consciousness on Bhagavān through regulated posture, breath, oṁ-remembrance, withdrawal from sense engagement, and systematic meditation—culminating in steady remembrance of the Lord at death, which is stated as the highest perfection across paths (jñāna, yoga, and karma).
The virāṭ-rūpa functions as a concrete meditative framework for the conditioned mind: by seeing the universe and its planetary systems as the Lord’s body, one redirects attention away from sense objects toward the Lord’s presence and sovereignty. This purifies agitation from rajas and tamas and quickly leads the practitioner toward devotional service under the Lord’s shelter.
Khaṭvāṅga is cited as an exemplar of immediate spiritual decision: upon learning he had only a moment to live, he renounced material engagement and took shelter of the Supreme Lord. The narrative supports the chapter’s urgency theme—quality of consciousness is superior to length of life.