Adhyaya 7
Paramparā of the Atharva Veda and Purāṇas; Definition of a Purāṇa (Daśa-lakṣaṇam)
কলিযুগত শ্ৰুতি-ৰক্ষাৰ উপসংহাৰধর্মী ভাব আগবঢ়াই সূত গোঁস্বামী সুমন্তু ঋষিৰ পৰা কবন্ধলৈকে অথৰ্ববেদৰ গুৰু-পরম্পৰা আৰু বহু শিষ্য-শাখাৰ বিস্তাৰ বৰ্ণনা কৰে, যাৰ দ্বাৰা অধিকৃত আচার্যসকলৰ হাতেদি বেদবাণী সংৰক্ষিত থাকে বুলি স্পষ্ট হয়। তাৰ পাছত তেওঁ পুৰাণৰ প্ৰামাণ্য স্থাপন কৰি ব্যাসশিষ্য ৰোমহর্ষণৰ পৰা পুৰাণবিদ্যা শিকি লোৱা ছয়জন মুখ্য আচার্যৰ নাম উল্লেখ কৰে আৰু পুৰাণসমূহৰ মূল সংকলন-বিভাজন ব্যাখ্যা কৰে। তাৰ পিছত ‘দশ-লক্ষণ’—সৰ্গ, বিসৰ্গ, স্থান, পোষণ, ঊতি, মন্বন্তৰ, ঈশানুকথা, নিৰোধ, মুক্তি আৰু আশ্ৰয়—দ্বাৰা পুৰাণৰ সংজ্ঞা দিয়ে; মহাপুৰাণত দহোটাই থাকে, সৰু কৃতিত কেতিয়াবা পাঁচোটাই থাকে বুলি কয়। এই বিষয়সমূহ তত্ত্বগত নিখুঁততাৰে সংক্ষিপ্ত ব্যাখ্যা কৰি আশ্ৰয়ক সকলো অৱস্থাৰ ভিতৰত আৰু অতীতত অৱস্থিত পৰম সত্য, চূড়ান্ত আশ্ৰয় বুলি স্থিৰ কৰে। শেষত অষ্টাদশ মহাপুৰাণৰ তালিকা দি কয় যে এই পৰম্পৰা-কথা শ্ৰৱণে আধ্যাত্মিক শক্তি বৃদ্ধি পায় আৰু ভাগৱতৰ অন্তিম সংহতিসমূহৰ বাবে পাঠকক প্ৰস্তুত কৰে।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच अथर्ववित्सुमन्तुश्च शिष्यमध्यापयत् स्वकाम् । संहितां सोऽपि पथ्याय वेददर्शाय चोक्तवान् ॥ १ ॥
সূতে ক’লে—অথৰ্ববেদৰ প্ৰামাণ্য ঋষি সুমন্তুৱে নিজৰ সংহিতা শিষ্য কবন্ধক অধ্যাপনা কৰালে; কবন্ধেও সেয়া পথ্য আৰু বেদদৰ্শক ক’লে।
Verse 2
शौक्लायनिर्ब्रह्मबलिर्मोदोष: पिप्पलायनि: । वेददर्शस्य शिष्यास्ते पथ्यशिष्यानथो शृणु । कुमुद: शुनको ब्रह्मन् जाजलिश्चाप्यथर्ववित् ॥ २ ॥
বেদদৰ্শৰ শিষ্য আছিল শৌক্লায়নি, ব্ৰহ্মবলি, মোদোষ আৰু পিপ্পলায়নি। এতিয়া পথ্যৰ শিষ্যসকলৰ নামো শুনা—হে ব্ৰাহ্মণ, কুমুদ, শুনক আৰু জাজলি; তেওঁলোক সকলোৱে অথৰ্ববেদ ভালদৰে জানিছিল।
Verse 3
बभ्रु: शिष्योऽथाङ्गिरस: सैन्धवायन एव च । अधीयेतां संहिते द्वे सावर्णाद्यास्तथापरे ॥ ३ ॥
শুনকৰ শিষ্য বভ্ৰু আৰু সৈন্ধবায়নে নিজৰ গুৰুৰ অথৰ্ববেদ-সংহিতাৰ দুটা বিভাগ অধ্যয়ন কৰিলে। সৈন্ধবায়নৰ শিষ্য সাবৰ্ণ আৰু অন্য মহর্ষিসকলৰ শিষ্যসকলেও এই সংস্কৰণেই অধ্যয়ন কৰিলে।
Verse 4
नक्षत्रकल्प: शान्तिश्च कश्यपाङ्गिरसादय: । एते आथर्वणाचार्या: शृणु पौराणिकान् मुने ॥ ४ ॥
নক্ষত্রকল্প, শান্তিকল্প, কশ্যপ, আঙ্গিৰস আদি সকলেও অথৰ্ববেদৰ আচাৰ্য আছিল। এতিয়া, হে মুনি, পুৰাণিক সাহিত্যৰ প্ৰামাণ্য আচাৰ্যসকলৰ নাম শুনা।
Verse 5
त्रय्यारुणि: कश्यपश्च सावर्णिरकृतव्रण: । वैशम्पायनहारीतौ षड् वै पौराणिका इमे ॥ ५ ॥
ত্রয়্যাৰুণি, কশ্যপ, সাবৰ্ণি, অকৃতব্ৰণ, বৈশম্পায়ন আৰু হাৰীত—এই ছয়জনেই পুৰাণৰ আচাৰ্য।
Verse 6
अधीयन्त व्यासशिष्यात् संहितां मत्पितुर्मुखात् । एकैकामहमेतेषां शिष्य: सर्वा: समध्यगाम् ॥ ६ ॥
তেওঁলোকে ব্যাসশিষ্য মোৰ পিতা ৰোমহর্ষণৰ মুখৰ পৰা পুৰাণ-সংহিতাসমূহৰ মাজৰ পৰা একেকখনকৈ অধ্যয়ন কৰিছিল। মই সেই ছয়জনৰ শিষ্য হৈ তেওঁলোকৰ সকলো পুৰাণ-জ্ঞান সম্পূৰ্ণৰূপে আয়ত্ত কৰিলোঁ।
Verse 7
कश्यपोऽहं च सावर्णी रामशिष्योऽकृतव्रण: । अधीमहि व्यासशिष्याच्चत्वारो मूलसंहिता: ॥ ७ ॥
ব্যাসশিষ্য ৰোমহর্ষণে পুৰাণসমূহক চাৰিখন মূল-সংহিতাত বিভক্ত কৰিছিল। কশ্যপ, মই, সাবৰ্ণি আৰু ৰামশিষ্য অকৃতব্ৰণ—আমি চাৰিজনে সেই চাৰিটা বিভাগ অধ্যয়ন কৰিলোঁ।
Verse 8
पुराणलक्षणं ब्रह्मन् ब्रह्मर्षिभिर्निरूपितम् । शृणुष्व बुद्धिमाश्रित्य वेदशास्त्रानुसारत: ॥ ८ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ, পুৰাণৰ লক্ষণসমূহ ব্ৰহ্মৰ্ষিসকলে বেদশাস্ত্ৰ অনুসাৰে নিৰূপণ কৰিছে। বুদ্ধিক আশ্ৰয় কৰি মনোযোগেৰে শুনা।
Verse 9
सर्गोऽस्याथ विसर्गश्च वृत्तिरक्षान्तराणि च । वंशो वंशानुचरितं संस्था हेतुरपाश्रय: ॥ ९ ॥ दशभिर्लक्षणैर्युक्तं पुराणं तद्विदो विदु: । केचित् पञ्चविधं ब्रह्मन् महदल्पव्यवस्थया ॥ १० ॥
হে ব্ৰাহ্মণ! পুৰাণৰ দহটা লক্ষণ—সৰ্গ, বিসৰ্গ, বৃত্তি (পোষণ), ৰক্ষা, মন্বন্তৰ, বংশ, বংশানুচৰিত, সংস্থা (প্ৰলয়), হেতু (প্ৰেৰণা) আৰু পৰম আশ্ৰয়। কিছুমানে কয় মহাপুৰাণ দহবিধ, লঘুপুৰাণ পঞ্চবিধ।
Verse 10
सर्गोऽस्याथ विसर्गश्च वृत्तिरक्षान्तराणि च । वंशो वंशानुचरितं संस्था हेतुरपाश्रय: ॥ ९ ॥ दशभिर्लक्षणैर्युक्तं पुराणं तद्विदो विदु: । केचित् पञ्चविधं ब्रह्मन् महदल्पव्यवस्थया ॥ १० ॥
হে ব্ৰাহ্মণ! পুৰাণতত্ত্বজ্ঞসকলে কয়—পুৰাণ দহ লক্ষণযুক্ত। কিছুমানে কয়—মহাপুৰাণ দহবিধ, আৰু মহৎ-অল্প ব্যৱস্থামতে লঘুপুৰাণ পঞ্চবিধ।
Verse 11
अव्याकृतगुणक्षोभान्महतत्रिस्त्रवृतोऽहम: । भूतसूक्ष्मेन्द्रियार्थानां सम्भव: सर्ग उच्यते ॥ ११ ॥
অব্যক্ত প্ৰকৃতিত গুণক্ষোভ হ’লে মহত্তত্ত্ব প্ৰকাশ পায়। মহত্তত্ত্বৰ পৰা ত্ৰিবিধ অহংকাৰ জন্মে; আৰু তাৰ পৰা তন্মাত্ৰা-ৰূপ সূক্ষ্ম ভূত, ইন্দ্ৰিয় আৰু স্থূল বিষয় উদ্ভৱ হয়—ইয়াকেই ‘সৰ্গ’ অৰ্থাৎ সৃষ্টি বোলা হয়।
Verse 12
पुरुषानुगृहीतानामेतेषां वासनामय: । विसर्गोऽयं समाहारो बीजाद् बीजं चराचरम् ॥ १२ ॥
প্ৰভুৰ অনুগ্ৰহে জীৱসকলৰ বাসনাৰ যি প্ৰকাশিত সমাহাৰ, সেয়াই ‘বিসৰ্গ’ অৰ্থাৎ দ্বিতীয় সৃষ্টি। যেনেকৈ বীজৰ পৰা পুনৰ বীজ জন্মে, তেনেকৈ ভোগবাসনা বঢ়োৱা কৰ্মৰ ফলত চৰ-অচৰ জীৱৰূপ উৎপন্ন হয়।
Verse 13
वृत्तिर्भूतानि भूतानां चराणामचराणि च । कृता स्वेन नृणां तत्र कामाच्चोदनयापि वा ॥ १३ ॥
‘বৃত্তি’ মানে পোষণ-প্ৰক্ৰিয়া, য’ত চৰ প্ৰাণী অচৰক আশ্ৰয় কৰি জীয়াই থাকে। মানুহৰ বাবে বৃত্তি মানে—নিজ স্বভাৱ অনুসাৰে জীৱিকা-সাধনৰ কৰ্ম; সেয়া স্বাৰ্থকামনাৰে বা ঈশ্বৰ-নিয়ম মানি শাস্ত্ৰীয় প্ৰেৰণাৰে সম্পন্ন হয়।
Verse 14
रक्षाच्युतावतारेहा विश्वस्यानु युगे युगे । तिर्यङ्मर्त्यर्षिदेवेषु हन्यन्ते यैस्त्रयीद्विष: ॥ १४ ॥
প্ৰতি যুগে যুগে অচ্যুত ভগৱান এই জগতত তিৰ্যক্ (পশু), মানুহ, ঋষি আৰু দেৱতাসকলৰ মাজত অৱতীৰ্ণ হন। নিজৰ লীলাৰ দ্বাৰা তেওঁ বিশ্বক ৰক্ষা কৰে আৰু ত্ৰয়ী-বিৰোধী শত্রুসকলক বিনাশ কৰে।
Verse 15
मन्वन्तरं मनुर्देवा मनुपुत्रा: सुरेश्वरा: । ऋषयोऽशांवताराश्च हरे: षड्विधमुच्यते ॥ १५ ॥
প্ৰতি মন্বন্তৰত হৰি ভগৱানৰ প্ৰকাশ ছয় প্ৰকাৰ—শাসক মনু, দেৱগণ, মনুপুত্ৰসকল, ইন্দ্ৰ (সুৰেশ্বৰ), মহর্ষিসকল আৰু পৰমেশ্বৰৰ অংশাৱতাৰ।
Verse 16
राज्ञां ब्रह्मप्रसूतानां वंश त्रैकालिकोऽन्वय: । वंशानुचरितं तेषां वृत्तं वंशधराश्च ये ॥ १६ ॥
ব্ৰহ্মাৰ পৰা উৎপন্ন ৰজাসকলৰ বংশধাৰা অতীত, বর্তমান আৰু ভবিষ্যৎ—ত্রিকাল জুৰি অবিচ্ছিন্ন। সেই বংশসমূহৰ বিৱৰণ, প্ৰধান ব্যক্তিসকলৰ কাহিনী আৰু যিসকল বংশধৰ—ইয়াই বংশ-ইতিহাসৰ বিষয়।
Verse 17
नैमित्तिक: प्राकृतिको नित्य आत्यन्तिको लय: । संस्थेति कविभि: प्रोक्तश्चतुर्धास्य स्वभावत: ॥ १७ ॥
প্ৰলয় চাৰ প্ৰকাৰ—নৈমিত্তিক, প্ৰাকৃত, নিত্য আৰু আত্যন্তিক। এই সকলো পৰমেশ্বৰৰ স্বাভাৱিক শক্তিৰ দ্বাৰাই সংঘটিত হয়; পণ্ডিতসকলে এই বিষয়ক ‘সংস্থা’ অৰ্থাৎ লয় বুলি কৈছে।
Verse 18
हेतुर्जीवोऽस्य सर्गादेरविद्याकर्मकारक: । यं चानुशायिनं प्राहुरव्याकृतमुतापरे ॥ १८ ॥
অবিদ্যাৰ বাবে জীৱে ভৌতিক কৰ্ম কৰে আৰু সেইদৰে এক অৰ্থত সৃষ্টি, স্থিতি আৰু প্ৰলয়ৰ কাৰণ হয়। কিছুমানে জীৱক জড়সৃষ্টিৰ অধিষ্ঠাতা পুৰুষ বুলি কয়, আন কিছুমানে তাক অব্যক্ত আত্মা বুলি কয়।
Verse 19
व्यतिरेकान्वयो यस्य जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु । मायामयेषु तद् ब्रह्म जीववृत्तिष्वपाश्रय: ॥ १९ ॥
পৰব্ৰহ্ম সত্য জাগ্ৰত, স্বপ্ন আৰু সুষুপ্তি—এই সকলো অৱস্থাত, মায়াময় প্ৰকাশসমূহত আৰু জীৱৰ সকলো বৃত্তিত সৰ্বত্র বিদ্যমান; লগতে এই সকলোৰ পৰা পৃথক আৰু অতীতও। নিজ দিৱ্য স্বৰূপত স্থিত তেওঁৱেই একমাত্ৰ পৰম আশ্ৰয়।
Verse 20
पदार्थेषु यथा द्रव्यं सन्मात्रं रूपनामसु । बीजादिपञ्चतान्तासु ह्यवस्थासु युतायुतम् ॥ २० ॥
যেনেকৈ কোনো বস্তু বহু ৰূপ-নাম ধাৰণ কৰিলেও তাৰ মূল দ্ৰব্য-তত্ত্বই অস্তিত্বৰ আধাৰ হৈ থাকে, তেনেকৈ সৃষ্ট দেহত গৰ্ভধাৰণ (বীজ)ৰ আৰম্ভণিৰ পৰা মৃত্যু পৰ্যন্ত সকলো পৰ্যায়ত পৰব্ৰহ্ম একেলগেও আৰু পৃথকো—সদাই বিদ্যমান।
Verse 21
विरमेत यदा चित्तं हित्वा वृत्तित्रयं स्वयम् । योगेन वा तदात्मानं वेदेहाया निवर्तते ॥ २१ ॥
যেতিয়া চিত্ত স্বয়ং বা যোগসাধনাৰ দ্বাৰা জাগ্ৰত-স্বপ্ন-সুষুপ্তি এই তিন বৃত্তি ত্যাগ কৰি স্থিৰ হয়, তেতিয়া পৰমাত্মাক উপলব্ধি কৰি ভৌতিক প্ৰচেষ্টাৰ পৰা নিবৃত্ত হয়।
Verse 22
एवंलक्षणलक्ष्याणि पुराणानि पुराविद: । मुनयोऽष्टादश प्राहु: क्षुल्लकानि महान्ति च ॥ २२ ॥
পুৰাতন ইতিহাসত নিপুণ মুনিসকলে কৈছে যে, বিভিন্ন লক্ষণ অনুসাৰে পুৰাণসমূহ বিভক্ত—অষ্টাদশ মহাপুৰাণ আৰু অষ্টাদশ উপপুৰাণ।
Verse 23
ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं लैङ्गं सगारुडं । नारदीयं भागवतमाग्नेयं स्कान्दसंज्ञितम् ॥ २३ ॥ भविष्यं ब्रह्मवैवर्तं मार्कण्डेयं सवामनम् । वाराहं मात्स्यं कौर्मं च ब्रह्माण्डाख्यमिति त्रिषट् ॥ २४ ॥
অষ্টাদশ মহাপুৰাণ এইসমূহ—ব্ৰাহ্ম, পাদ্ম, বৈষ্ণৱ (বিষ্ণু), শৈৱ, লিঙ্গ, গৰুড়, নাৰদীয়, ভাগৱত, আগ্নেয়, স্কান্দ, ভবিষ্য, ব্ৰহ্মবৈৱৰ্ত, মাৰ্কণ্ডেয়, বামন, বাৰাহ, মাত্স্য, কূৰ্ম আৰু ব্ৰহ্মাণ্ড পুৰাণ।
Verse 24
ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं लैङ्गं सगारुडं । नारदीयं भागवतमाग्नेयं स्कान्दसंज्ञितम् ॥ २३ ॥ भविष्यं ब्रह्मवैवर्तं मार्कण्डेयं सवामनम् । वाराहं मात्स्यं कौर्मं च ब्रह्माण्डाख्यमिति त्रिषट् ॥ २४ ॥
অষ্টাদশ মহাপুৰাণ—ব্ৰাহ্ম, পদ্ম, বৈষ্ণৱ, শৈৱ, লিঙ্গ, গাৰুড়, নাৰদীয়, ভাগৱত, আগ্নেয়, স্কান্দ; লগতে ভবিষ্য, ব্ৰহ্মবৈৱৰ্ত, মাৰ্কণ্ডেয়, বামন, বৰাহ, মাত্স্য, কূৰ্ম আৰু ব্ৰহ্মাণ্ড—এইসকল।
Verse 25
ब्रह्मन्निदं समाख्यातं शाखाप्रणयनं मुने: । शिष्यशिष्यप्रशिष्याणां ब्रह्मतेजोविवर्धनम् ॥ २५ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ! মহামুনি ব্যাসদেৱে বেদৰ শাখা-প্ৰশাখা কেনেকৈ বিস্তাৰ কৰিলে, আৰু তেওঁৰ শিষ্য-প্ৰশিষ্য পৰম্পৰা—সেয়া মই তোমাক সম্পূৰ্ণকৈ বৰ্ণনা কৰিলোঁ। এই কথা শ্ৰৱণে ব্ৰহ্মতেজ আৰু আধ্যাত্মিক বল বৃদ্ধি পায়।
Frequently Asked Questions
Bhagavatam 12.7 defines a Mahāpurāṇa as treating ten topics: sarga (primary creation), visarga (secondary creation), sthāna (cosmic situation/maintenance), poṣaṇa (the Lord’s protection of devotees and the universe), ūti/vṛtti (impetus and livelihood—how beings act and subsist), manvantara (Manu periods and their administrations), vaṁśa (dynasties), vaṁśānucarita/īśānukathā (histories of kings and narrations of the Lord and His incarnations), nirodha (dissolution), mukti (liberation), and āśraya (the Supreme Absolute Truth as ultimate shelter).
The chapter shows that revealed knowledge is preserved through authorized teachers who transmit it intact across generations. By naming lineages (śākhās) and principal Purāṇa-ācāryas, the Bhāgavata anchors its authority in paramparā—especially crucial in Kali-yuga—so that spiritual practice rests on reliable, living transmission rather than speculation.
Romaharṣaṇa is presented as a disciple of Vedavyāsa who systematized Purāṇic material into major compilations. Sūta identifies himself as Romaharṣaṇa’s son and explains that six Purāṇa-masters learned from Romaharṣaṇa, and that Sūta then learned from those authorities—establishing a layered chain of custody for Purāṇic wisdom.
Āśraya is defined as the Supreme Absolute Truth who pervades waking, dreaming, and deep sleep, is present within all manifestations of māyā and all living functions, and yet exists separately in His own transcendence. He is the stable basis underlying all changing names and forms, and realization of Him enables withdrawal from material endeavor.