Adhyaya 6
Parīkṣit’s Final Absorption, Takṣaka’s Bite, Janamejaya’s Snake Sacrifice, and the Vedic Sound-Lineage
শুকদেৱ গোস্বামীৰ সম্পূৰ্ণ বৰ্ণনা শেষ হোৱাৰ পাছত মহাৰাজ পৰীক্ষিতে অন্তিম কৃতজ্ঞতা জনায়। হৰিত লীন থাকি তক্ষকৰ ভয় নাই, পুনঃপুনঃ মৃত্যুয়ো ভয়ংকৰ নহয় বুলি কৈ, ভগৱান অধোক্ষজত বাক্ আৰু ইন্দ্ৰিয় লয় কৰিবলৈ অনুমতি বিচাৰে। শুকদেৱে অনুমতি দি প্ৰস্থান কৰে। পৰীক্ষিতে গঙ্গাতীৰত উত্তৰমুখে যোগস্থিৰতাত বহি পৰম সত্যত মন স্থিৰ কৰি প্ৰাণ নিশ্চল কৰে। কশ্যপক ধনেৰে নিবৃত্ত কৰি তক্ষক ছদ্মবেশে আহি দংশন কৰে; ৰজাৰ দেহ ভস্ম হয়, দেবগণে শোক আৰু স্তৱ কৰে। তাৰ পাছত জনমেজয়ৰ ক্ৰোধত সৰ্পসত্ৰ, তক্ষকৰ ইন্দ্ৰশৰণ, আৰু বৃহস্পতিয়ে কర్మসিদ্ধান্ত—প্ৰাণী নিজ কৰ্মফলতে জন্ম-মৃত্যু পায়—বুজাই দিয়াত জনমেজয়ে যজ্ঞ বন্ধ কৰে। তাৰপিছত শবদ-ব্ৰহ্ম তত্ত্ব: সূক্ষ্ম দিব্য নাদ, ওঁকাৰৰ উদ্ভৱ, অ-উ-ম ত্ৰিৰূপ, ব্ৰহ্মাৰ দ্বাৰা বেদপ্ৰকাশ, ব্যাসৰ চতুৰ্বিভাগ, শাখা-পরম্পৰা আৰু যাজ্ঞবল্ক্যই সূৰ্যৰ পৰা নতুন যজুৰ্মন্ত্ৰ লাভ—কলিযুগত বেদৰক্ষা কৰাৰ সেতু ৰূপে বৰ্ণিত হয়।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच एतन्निशम्य मुनिनाभिहितं परीक्षिद् व्यासात्मजेन निखिलात्मदृशा समेन । तत्पादमूलमुपसृत्य नतेन मूर्ध्ना बद्धाञ्जलिस्तमिदमाह स विष्णुरात: ॥ १ ॥
সূত ক’লে: ব্যাসপুত্ৰ, সমদৰ্শী আত্মজ্ঞ শ্ৰীশুকদেৱ মুনিয়ে কোৱা সকলো কথা শুনি পৰীক্ষিতে তেওঁৰ পদমূলৰ শৰণ ল’লে। মূৰ নত কৰি পদযুগলত প্ৰণাম কৰি, হাত জোৰি, বিষ্ণুৰক্ষিত ৰজাই এইদৰে নিবেদন কৰিলে।
Verse 2
राजोवाच सिद्धोऽस्म्यनुगृहीतोऽस्मि भवता करुणात्मना । श्रावितो यच्च मे साक्षादनादिनिधनो हरि: ॥ २ ॥
ৰজাই ক’লে: কৰুণাময় মহাত্মা! আপোনাৰ অনুগ্ৰহে মই কৃতাৰ্থ হ’লোঁ। আপুনি মোক স্বয়ং অনাদি-অনন্ত শ্ৰীহৰিৰ এই কথা শুনালে।
Verse 3
नात्यद्भुतमहं मन्ये महतामच्युतात्मनाम् । अज्ञेषु तापतप्तेषु भूतेषु यदनुग्रह: ॥ ३ ॥
মই একেবাৰে আশ্চৰ্য নাভাবোঁ যে আপোনাৰ দৰে মহাত্মা, যাঁৰ মন অচ্যুত ভগৱানত লীন, আমাৰ দৰে অজ্ঞ আৰু সংসাৰ-তাপে দগ্ধ জীৱসমূহৰ ওপৰত অনুগ্ৰহ কৰে।
Verse 4
पुराणसंहितामेतामश्रौष्म भवतो वयम् । यस्यां खलूत्तम:श्लोको भगवाननुवर्ण्यते ॥ ४ ॥
প্ৰভু, আপোনাৰ পৰা আমি এই শ্ৰীমদ্ভাগৱত শ্ৰৱণ কৰিলোঁ; ই সকলো পুৰাণৰ সাৰ, য’ত উত্তমশ্লোক ভগৱানৰ সম্পূৰ্ণ বৰ্ণনা আছে।
Verse 5
भगवंस्तक्षकादिभ्यो मृत्युभ्यो न बिभेम्यहम् । प्रविष्टो ब्रह्म निर्वाणमभयं दर्शितं त्वया ॥ ५ ॥
হে ভগৱন, তক্ষক আদি বা যিকোনো মৃত্যুৰ, আনকি পুনঃপুন মৃত্যুৰো মই এতিয়া ভয় নকৰোঁ; কিয়নো আপুনি দেখুওৱা নিৰ্ভয় ব্ৰহ্ম-নিৰ্বাণত মই লীন হৈছোঁ।
Verse 6
अनुजानीहि मां ब्रह्मन् वाचं यच्छाम्यधोक्षजे । मुक्तकामाशयं चेत: प्रवेश्य विसृजाम्यसून् ॥ ६ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ, মোক অনুমতি দিয়ক—মই মোৰ বাক্য আৰু ইন্দ্ৰিয়ৰ কৰ্ম অধোক্ষজ প্ৰভুক অৰ্পণ কৰোঁ। কামনামুক্ত চিত্ত তাঁতেই লীন কৰি মই প্ৰাণ ত্যাগ কৰিম।
Verse 7
अज्ञानं च निरस्तं मे ज्ञानविज्ञाननिष्ठया । भवता दर्शितं क्षेमं परं भगवत: पदम् ॥ ७ ॥
আপুনি মোক পৰম মঙ্গলময়, ভগৱানৰ পৰম পদ দেখুৱাই দিলে। এতিয়া মই জ্ঞান আৰু আত্মসাক্ষাৎকাৰত স্থিৰ; মোৰ অজ্ঞান দূৰ হৈছে।
Verse 8
सूत उवाच इत्युक्तस्तमनुज्ञाप्य भगवान् बादरायणि: । जगाम भिक्षुभि: साकं नरदेवेन पूजित: ॥ ८ ॥
সূত গোস্বামীয়ে ক’লে—এইদৰে অনুৰোধ পোৱাত ভগৱান বাদৰায়ণি (শুকদেৱ)য়ে ৰজা পৰীক্ষিতক অনুমতি দিলে। তাৰ পিছত ৰজা আৰু উপস্থিত ঋষিসকলৰ পূজা গ্ৰহণ কৰি, ভিক্ষুসকলৰ সৈতে সেখানৰ পৰা প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 9
परीक्षिदपि राजर्षिरात्मन्यात्मानमात्मना । समाधाय परं दध्यावस्पन्दासुर्यथा तरु: ॥ ९ ॥ प्राक्कूले बर्हिष्यासीनो गङ्गाकूल उदङ्मुख: । ब्रह्मभूतो महायोगी नि:सङ्गश्छिन्नसंशय: ॥ १० ॥
তেতিয়া ৰাজর্ষি পৰীক্ষিতে শুদ্ধ বুদ্ধিৰে মনক আত্মাত স্থিৰ কৰি পৰম সত্যৰ ধ্যান কৰিলে; প্ৰাণবায়ুৰ গতি থমকি গ’ল আৰু তেওঁ গছৰ দৰে অচল হ’ল।
Verse 10
परीक्षिदपि राजर्षिरात्मन्यात्मानमात्मना । समाधाय परं दध्यावस्पन्दासुर्यथा तरु: ॥ ९ ॥ प्राक्कूले बर्हिष्यासीनो गङ्गाकूल उदङ्मुख: । ब्रह्मभूतो महायोगी नि:सङ्गश्छिन्नसंशय: ॥ १० ॥
মহাৰাজ পৰীক্ষিতে গংগাতীৰত পূৰ্বমুখী দৰ্ভাসনত বহি উত্তৰফালে মুখ কৰিলে; যোগসিদ্ধিৰে ব্ৰহ্মভাবপ্ৰাপ্ত মহাযোগী হৈ তেওঁ আসক্তি আৰু সংশয়ৰ পৰা মুক্ত হ’ল।
Verse 11
तक्षक: प्रहितो विप्रा: क्रुद्धेन द्विजसूनुना । हन्तुकामो नृपं गच्छन् ददर्श पथि कश्यपम् ॥ ११ ॥
হে বিপ্ৰসকল, ক্ৰুদ্ধ দ্বিজপুত্ৰে প্ৰেৰিত তক্ষক নাগে ৰজাক বধ কৰিবলৈ যাওঁতে পথত কশ্যপ মুনিক দেখিলে।
Verse 12
तं तर्पयित्वा द्रविणैर्निवर्त्य विषहारिणम् । द्विजरूपप्रतिच्छन्न: कामरूपोऽदशन्नृपम् ॥ १२ ॥
তক্ষকে ধন-উপহাৰে বিষনিবাৰক কশ্যপক তুষ্ট কৰি উভতাই দিলে; তাৰপিছত ইচ্ছামতে ৰূপ ধৰা সি দ্বিজৰূপে ৰজাৰ ওচৰলৈ গৈ দংশন কৰিলে।
Verse 13
ब्रह्मभूतस्य राजर्षेर्देहोऽहिगरलाग्निना । बभूव भस्मसात् सद्य: पश्यतां सर्वदेहिनाम् ॥ १३ ॥
ব্ৰহ্মভাবপ্ৰাপ্ত সেই ৰাজর্ষিৰ দেহ সাপৰ বিষ-অগ্নিয়ে সকলো জীৱে চাই থাকোঁতেই তৎক্ষণাৎ ভস্ম হৈ গ’ল।
Verse 14
हाहाकारो महानासीद् भुवि खे दिक्षु सर्वत: । विस्मिता ह्यभवन् सर्वे देवासुरनरादय: ॥ १४ ॥
পৃথিৱী, আকাশ আৰু সকলো দিশত মহা হাহাকাৰ উঠিল; দেৱ, অসুৰ, মানুহ আদি সকলোৱে বিস্মিত হ’ল।
Verse 15
देवदुन्दुभयो नेदुर्गन्धर्वाप्सरसो जगु: । ववृषु: पुष्पवर्षाणि विबुधा: साधुवादिन: ॥ १५ ॥
দেৱলোকত দেৱদুন্দুভি বাজিল, গন্ধৰ্ব-অপ্সৰাই গীত গালে; সাধুবাদী দেৱতাই পুষ্পবৃষ্টি কৰিলে।
Verse 16
जन्मेजय: स्वपितरं श्रुत्वा तक्षकभक्षितम् । यथा जुहाव सङ्क्रुद्धो नागान् सत्रे सह द्विजै: ॥ १६ ॥
তক্ষকে পিতাক মাৰাত্মক দংশন কৰা বুলি শুনি জনমেজয় অতি ক্ৰুদ্ধ হ’ল; দ্বিজসকলৰ সৈতে সৰ্পসত্ৰ যজ্ঞত সকলো নাগক অগ্নিত আহুতি দিলে।
Verse 17
सर्पसत्रे समिद्धाग्नौ दह्यमानान् महोरगान् । दृष्ट्वेन्द्रं भयसंविग्नस्तक्षक: शरणं ययौ ॥ १७ ॥
সৰ্পসত্ৰৰ জ্বলি উঠা অগ্নিত মহোৰগসকল দহি যোৱা দেখি তক্ষক ভয়ত কঁপিবলৈ ধৰিলে আৰু ইন্দ্ৰৰ শৰণ ল’লে।
Verse 18
अपश्यंस्तक्षकं तत्र राजा पारीक्षितो द्विजान् । उवाच तक्षक: कस्मान्न दह्येतोरगाधम: ॥ १८ ॥
তাত তক্ষকক নেদেখি ৰজা জনমেজয়ে দ্বিজসকলক ক’লে— ‘নাগসকলৰ মাজত অধম তক্ষক এই অগ্নিত কিয় দহি নাযায়?’
Verse 19
तं गोपायति राजेन्द्र शक्र: शरणमागतम् । तेन संस्तम्भित: सर्पस्तस्मान्नाग्नौ पतत्यसौ ॥ १९ ॥
ব্ৰাহ্মণসকলে ক’লে—হে ৰাজেন্দ্ৰ! শৰণ লোৱা তক্ষক নাগক শক্ৰ ইন্দ্ৰে ৰক্ষা কৰিছে; তেওঁৰ বাধাৰ বাবে সাপটো অগ্নিত নপৰে।
Verse 20
पारीक्षित इति श्रुत्वा प्राहर्त्विज उदारधी: । सहेन्द्रस्तक्षको विप्रा नाग्नौ किमिति पात्यते ॥ २० ॥
এই কথা শুনি উদাৰবুদ্ধি জনমেজয় (পাৰীক্ষিত) ঋত্বিজসকলক ক’লে—হে বিপ্ৰসকল! তেন্তে ৰক্ষক ইন্দ্ৰসহ তক্ষকক অগ্নিত কিয় নপতিত কৰোৱা?
Verse 21
तच्छ्रुत्वाजुहुवुर्विप्रा: सहेन्द्रं तक्षकं मखे । तक्षकाशु पतस्वेह सहेन्द्रेण मरुत्वता ॥ २१ ॥
এই কথা শুনি বিপ্ৰসকলে যজ্ঞত ইন্দ্ৰসহ তক্ষকক আহুতি দিবলৈ মন্ত্র জপিলে—“হে তক্ষক! ইন্দ্ৰ আৰু তেওঁৰ মৰুত্-গণসহ তৎক্ষণাৎ এই অগ্নিত পতিত হওক।”
Verse 22
इति ब्रह्मोदिताक्षेपै: स्थानादिन्द्र: प्रचालित: । बभूव सम्भ्रान्तमति: सविमान: सतक्षक: ॥ २२ ॥
ব্ৰাহ্মণসকলৰ ব্রহ্মোচ্চাৰিত আক্ষেপবাক্যত ইন্দ্ৰ নিজৰ স্থানৰ পৰা বিচলিত হ’ল; বিমানসহ আৰু তক্ষকসহ তেওঁ অত্যন্ত বিভ্ৰান্তচিত্ত হ’ল।
Verse 23
तं पतन्तं विमानेन सहतक्षकमम्बरात् । विलोक्याङ्गिरस: प्राह राजानं तं बृहस्पति: ॥ २३ ॥
আকাশৰ পৰা বিমানসহ আৰু তক্ষকসহ ইন্দ্ৰক পতিত হোৱা দেখি, অঙ্গিৰা মুনিৰ পুত্ৰ বৃহস্পতিয়ে ৰজা জনমেজয়ৰ ওচৰলৈ গৈ এইদৰে ক’লে।
Verse 24
नैष त्वया मनुष्येन्द्र वधमर्हति सर्पराट् । अनेन पीतममृतमथ वा अजरामर: ॥ २४ ॥
হে মনুষ্যেন্দ্ৰ ৰাজন! এই নাগৰাজ তোমাৰ হাতে বধৰ যোগ্য নহয়, কিয়নো সি দেৱলোকৰ অমৃত পান কৰিছে; সেয়ে সি সাধাৰণ জৰা-মৃত্যুৰ ধৰ্মৰ অধীন নহয়।
Verse 25
जीवितं मरणं जन्तोर्गति: स्वेनैव कर्मणा । राजंस्ततोऽन्यो नास्त्यस्य प्रदाता सुखदु:खयो: ॥ २५ ॥
জন্তুৰ জীৱন-মৰণ আৰু পৰলোকগতি—সকলো তাৰ নিজৰ কৰ্মৰ ফল; হে ৰাজন, সেয়ে তাৰ সুখ-দুখৰ দাতা প্ৰকৃততে আন কোনো নহয়।
Verse 26
सर्पचौराग्निविद्युद्भ्य: क्षुत्तृड्व्याध्यादिभिर्नृप । पञ्चत्वमृच्छते जन्तुर्भुङ्क्त आरब्धकर्म तत् ॥ २६ ॥
হে নৃপ! সাপ, চোৰ, আগুন, বিদ্যুৎ, ক্ষুধা, তৃষ্ণা, ৰোগ আদি কাৰণত যেতিয়া জীৱ মৃত্যু পায়, তেতিয়া সি নিজৰ পূৰ্ব আৰব্ধ কৰ্মৰ ফলেই ভোগ কৰে।
Verse 27
तस्मात् सत्रमिदं राजन् संस्थीयेताभिचारिकम् । सर्पा अनागसो दग्धा जनैर्दिष्टं हि भुज्यते ॥ २७ ॥
সেয়ে, হে ৰাজন, পৰক ক্ষতি কৰাৰ উদ্দেশ্যে আৰম্ভ কৰা এই সত্রযজ্ঞ বন্ধ কৰক। বহু নিৰ্দোষ সাপ ইতিমধ্যে দগ্ধ হৈ মৰিছে; সত্যই মানুহে নিজৰ দৃষ্ট কৰ্মফল ভোগ কৰে।
Verse 28
सूत उवाच इत्युक्त: स तथेत्याह महर्षेर्मानयन् वच: । सर्पसत्रादुपरत: पूजयामास वाक्पतिम् ॥ २८ ॥
সূত ক’লে—এইদৰে উপদেশ পায় মহাৰাজ জনমেজয়ে ক’লে, “তথাস্তु।” মহর্ষিৰ বাক্য মানি তেওঁ সৰ্পসত্র বন্ধ কৰিলে আৰু বাক্পতি বৃহস্পতিকে পূজা কৰিলে।
Verse 29
सैषा विष्णोर्महामायाबाध्ययालक्षणा यया । मुह्यन्त्यस्यैवात्मभूता भूतेषु गुणवृत्तिभि: ॥ २९ ॥
এইয়াই বিষ্ণুৰ মহামায়া—অজেয় আৰু বুজিবলৈ দুৰ্গম। প্ৰভুৰ অংশ জীৱসকলেও গুণবৃত্তিৰ প্ৰভাৱত দেহাদি ‘মই- মোৰ’ ভাবত মোহিত হয়।
Verse 30
न यत्र दम्भीत्यभया विराजिता मायात्मवादेऽसकृदात्मवादिभि: । न यद्विवादो विविधस्तदाश्रयो मनश्च सङ्कल्पविकल्पवृत्ति यत् ॥ ३० ॥ न यत्र सृज्यं सृजतोभयो: परं श्रेयश्च जीवस्त्रिभिरन्वितस्त्वहम् । तदेतदुत्सादितबाध्यबाधकं निषिध्य चोर्मीन् विरमेत तन्मुनि: ॥ ३१ ॥
এটা এক পৰম তত্ত্ব, য’ত মায়া ‘ই দম্ভী, মই ইয়াক বশ কৰিম’ বুলি ভাবি নিৰ্ভয়ে আধিপত্য কৰিব নোৱাৰে। তাত মায়িক তৰ্ক-বিতৰ্কৰ নানা মতজাল নাই; বৰং আত্মবিদ্যাৰ সত্য শিষ্যসকলে প্ৰমাণানুসাৰে নিৰন্তৰ অনুসন্ধান কৰে। তাত সংকল্প-বিকল্পময় মন প্ৰকাশ নাপায়; ন সৃষ্ট বস্তু, ন সূক্ষ্ম কাৰণ, ন ভোগলাভ। তাত অহংকাৰ আৰু ত্ৰিগুণে আৱৃত বন্ধ জীৱো নাই। সেই তত্ত্বে সীমিত আৰু সীমা-কৰা সকলোকে নাকচ কৰে; সেয়ে মুনিয়ে সংসাৰৰ ঢৌ থামাই সেই পৰম সত্যত বিশ্ৰাম লওক।
Verse 31
न यत्र दम्भीत्यभया विराजिता मायात्मवादेऽसकृदात्मवादिभि: । न यद्विवादो विविधस्तदाश्रयो मनश्च सङ्कल्पविकल्पवृत्ति यत् ॥ ३० ॥ न यत्र सृज्यं सृजतोभयो: परं श्रेयश्च जीवस्त्रिभिरन्वितस्त्वहम् । तदेतदुत्सादितबाध्यबाधकं निषिध्य चोर्मीन् विरमेत तन्मुनि: ॥ ३१ ॥
এটা এক পৰম তত্ত্ব, য’ত মায়া ‘ই দম্ভী, মই ইয়াক বশ কৰিম’ বুলি ভাবি নিৰ্ভয়ে আধিপত্য কৰিব নোৱাৰে। তাত মায়িক তৰ্ক-বিতৰ্কৰ নানা মতজাল নাই; বৰং আত্মবিদ্যাৰ সত্য শিষ্যসকলে প্ৰমাণানুসাৰে নিৰন্তৰ অনুসন্ধান কৰে। তাত সংকল্প-বিকল্পময় মন প্ৰকাশ নাপায়; ন সৃষ্ট বস্তু, ন সূক্ষ্ম কাৰণ, ন ভোগলাভ। তাত অহংকাৰ আৰু ত্ৰিগুণে আৱৃত বন্ধ জীৱো নাই। সেই তত্ত্বে সীমিত আৰু সীমা-কৰা সকলোকে নাকচ কৰে; সেয়ে মুনিয়ে সংসাৰৰ ঢৌ থামাই সেই পৰম সত্যত বিশ্ৰাম লওক।
Verse 32
परं पदं वैष्णवमामनन्ति तद् यन्नेति नेतीत्यतदुत्सिसृक्षव: । विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौहृदा हृदोपगुह्यावसितं समाहितै: ॥ ३२ ॥
যিসকলে অসাৰ-অসত্য সকলো ত্যাগ কৰিব খোজে, তেওঁলোকে ‘নেতি নেতি’ বুলিয়া বিবেক-বিচাৰে ক্ৰমে বিষ্ণুৰ বৈষ্ণৱ পৰম পদলৈ আগবাঢ়ে। দৌৰাত্ম্য ত্যাগ কৰি, অনন্য স্নেহভক্তিৰে হৃদয়স্থিত পৰম সত্যক ধ্যানত আলিঙ্গন কৰে।
Verse 33
त एतदधिगच्छन्ति विष्णोर्यत् परमं पदम् । अहं ममेति दौर्जन्यं न येषां देहगेहजम् ॥ ३३ ॥
এনেকুৱা ভক্তসকলে বিষ্ণুৰ পৰম পদ উপলব্ধি কৰে, কিয়নো দেহ আৰু গৃহ-আধাৰিত ‘মই’ ‘মোৰ’ ভাবৰ দোষ তেওঁলোকত আৰু নাথাকে।
Verse 34
अतिवादांस्तितिक्षेत नावमन्येत कञ्चन । न चेमं देहमाश्रित्य वैरं कुर्वीत केनचित् ॥ ३४ ॥
সকলো অপমান সহিব লাগে আৰু কাকো অবমাননা নকৰিব। দেহাভিমান ত্যাগ কৰি কাৰো সৈতে বৈৰ নকৰিব।
Verse 35
नमो भगवते तस्मै कृष्णायाकुण्ठमेधसे । यत्पादाम्बुरुहध्यानात् संहितामध्यगामिमाम् ॥ ३५ ॥
অজেয় আৰু অখণ্ড মেধাসম্পন্ন ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণলৈ মোৰ নমস্কাৰ। তেওঁৰ পদ্মচৰণ ধ্যানৰ দ্বাৰাই মই এই সংহিতা উপলব্ধি কৰিলোঁ।
Verse 36
श्रीशौनक उवाच पैलादिभिर्व्यासशिष्यैर्वेदाचार्यैर्महात्मभि: । वेदाश्च कथिता व्यस्ता एतत् सौम्याभिधेहि न: ॥ ३६ ॥
শ্ৰীশৌনকে ক’লে—হে সৌম্য সূত! ব্যাসদেৱৰ পৈল আদি মহাত্মা শিষ্য, যিসকল বেদাচাৰ্য, তেওঁলোকে বেদসমূহ কেনেকৈ ক’লে আৰু বিন্যাস কৰিলে—আমাক কওক।
Verse 37
सूत उवाच समाहितात्मनो ब्रह्मन् ब्रह्मण: परमेष्ठिन: । हृद्याकाशादभून्नादो वृत्तिरोधाद् विभाव्यते ॥ ३७ ॥
সূতে ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণ! সমাধিত স্থিৰ পৰমেষ্ঠী ব্ৰহ্মাৰ হৃদয়-আকাশৰ পৰা সূক্ষ্ম নাদ উদ্ভৱ হৈছিল; বাহ্য শ্ৰৱণবৃত্তি নিৰোধ কৰিলে সেয়া উপলব্ধি হয়।
Verse 38
यदुपासनया ब्रह्मन् योगिनो मलमात्मन: । द्रव्यक्रियाकारकाख्यं धूत्वा यान्त्यपुनर्भवम् ॥ ३८ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ! এই বেদৰ সূক্ষ্ম ৰূপৰ উপাসনাৰে যোগীসকলে দ্ৰব্য, ক্ৰিয়া আৰু কৰ্তা-ভাবজনিত মল ধুই পেলাই পুনৰ্জন্মহীন অৱস্থালৈ যায়।
Verse 39
ततोऽभूत्त्रिवृदोंकारो योऽव्यक्तप्रभव: स्वराट् । यत्तल्लिङ्गं भगवतो ब्रह्मण: परमात्मन: ॥ ३९ ॥
তাৰ পিছত সেই সূক্ষ্ম পৰাত্পৰ স্পন্দনৰ পৰা ত্ৰিধ্বনিযুক্ত ওঁকাৰ প্ৰকাশ পালে, যি অব্যক্তৰ পৰা উদ্ভূত হৈ স্বয়ংপ্ৰভ। এই ওঁকাৰেই ভগৱানৰ পৰব্ৰহ্ম, পৰমাত্মা আৰু পৰম পুৰুষ—তিন অৱস্থাৰ পবিত্ৰ প্ৰতীক।
Verse 40
शृणोति य इमं स्फोटं सुप्तश्रोत्रे च शून्यदृक् । येन वाग् व्यज्यते यस्य व्यक्तिराकाश आत्मन: ॥ ४० ॥ स्वधाम्नो ब्राह्मण: साक्षाद् वाचक: परमात्मन: । स सर्वमन्त्रोपनिषद्वेदबीजं सनातनम् ॥ ४१ ॥
এই ওঁকাৰ-স্ফোট অন্ততঃ অমূর্ত আৰু ইন্দ্ৰিয়াতীত; পৰমাত্মা ভৌতিক কাণ নথাকিলেও, যেন সুপ্ত-শ্ৰোতা, একে শ্ৰৱণ কৰে। ইয়াৰ দ্বাৰাই বাক্ প্ৰকাশ পায়, আৰু আত্মাৰ হৃদয়-আকাশত ইয়াৰ প্ৰকাশ ঘটে।
Verse 41
शृणोति य इमं स्फोटं सुप्तश्रोत्रे च शून्यदृक् । येन वाग् व्यज्यते यस्य व्यक्तिराकाश आत्मन: ॥ ४० ॥ स्वधाम्नो ब्राह्मण: साक्षाद् वाचक: परमात्मन: । स सर्वमन्त्रोपनिषद्वेदबीजं सनातनम् ॥ ४१ ॥
এই ওঁকাৰ স্বধাম-স্বৰূপ পৰমাত্মাৰ সাক্ষাৎ বাচক। ইয়ে সকলো মন্ত্ৰ, উপনিষদ আৰু বেদৰ গূঢ় সাৰ তথা সনাতন বীজ।
Verse 42
तस्य ह्यासंस्त्रयो वर्णा अकाराद्या भृगूद्वह । धार्यन्ते यैस्त्रयो भावा गुणनामार्थवृत्तय: ॥ ४२ ॥
হে ভৃগুবংশশ্ৰেষ্ঠ! ওঁকাৰৰ তিন বৰ্ণ—অ, উ, ম—মূল ধ্বনি। এইবোৰৰ দ্বাৰাই গুণ, নাম, অৰ্থ আৰু বিভিন্ন বৃত্তিসহ ত্ৰিবিধ ভাব ধাৰিত হয়।
Verse 43
ततोऽक्षरसमाम्नायमसृजद् भगवानज: । अन्तस्थोष्मस्वरस्पर्शह्रस्वदीर्घादिलक्षणम् ॥ ४३ ॥
সেই ওঁকাৰৰ পৰা অজ ভগৱান ব্ৰহ্মাই অক্ষৰসমূহৰ সমষ্টি সৃষ্টি কৰিলে—স্বৰ, স্পৰ্শ, অন্তঃস্থ, ঊষ্ম আদি—আৰু হ্ৰস্ব-দীৰ্ঘাদি লক্ষণেৰে সিহঁতক পৃথক কৰিলে।
Verse 44
तेनासौ चतुरो वेदांश्चतुर्भिर्वदनैर्विभु: । सव्याहृतिकान् सोंकारांश्चातुर्होत्रविवक्षया ॥ ४४ ॥
সেই শব্দসমষ্টিৰ দ্বাৰা সৰ্বশক্তিমান ব্ৰহ্মাই নিজৰ চাৰিমুখৰ পৰা চাৰিওটা বেদ প্ৰকাশ কৰিলে—ওঁকাৰ আৰু সাত ব্যাহৃতি-সহ—চাৰিবেদৰ ঋত্বিজসকলৰ কৰ্মভেদ অনুসাৰে যজ্ঞবিধি প্ৰচাৰৰ উদ্দেশ্যে।
Verse 45
पुत्रानध्यापयत्तांस्तु ब्रह्मर्षीन् ब्रह्मकोविदान् । ते तु धर्मोपदेष्टार: स्वपुत्रेभ्य: समादिशन् ॥ ४५ ॥
ব্ৰহ্মাই সেই বেদসমূহ নিজৰ পুত্ৰসকলক অধ্যাপন কৰিলে; তেওঁলোক ব্ৰাহ্মণসমাজৰ মহর্ষি আৰু বেদপাঠত নিপুণ আছিল। তেওঁলোক ধৰ্মোপদেশক হৈ নিজৰ পুত্ৰসকলকো পৰম্পৰাৰে বেদ শিকালে।
Verse 46
ते परम्परया प्राप्तास्तत्तच्छिष्यैर्धृतव्रतै: । चतुर्युगेष्वथ व्यस्ता द्वापरादौ महर्षिभि: ॥ ४६ ॥
এইদৰে দৃঢ়ব্ৰত শিষ্যসকলে পৰম্পৰাৰে বেদ লাভ কৰি চাৰিযুগৰ চক্ৰজুৰি ধাৰাবাহিকতা বজাই ৰাখিলে। প্ৰতিটো দ্বাপৰযুগৰ অন্তত মহর্ষিসকলে বেদসমূহক সুবিন্যস্তভাৱে পৃথক বিভাগত সম্পাদনা কৰে।
Verse 47
क्षीणायुष: क्षीणसत्त्वान् दुर्मेधान् वीक्ष्य कालत: । वेदान्ब्रह्मर्षयो व्यस्यन् हृदिस्थाच्युतचोदिता: ॥ ४७ ॥
কালৰ প্ৰভাৱত মানুহৰ আয়ু, শক্তি আৰু বুদ্ধি ক্ষীণ হোৱা দেখি মহর্ষিসকলে হৃদয়স্থ অচ্যুত ভগৱানৰ প্ৰেৰণা লৈ বেদসমূহক নিয়মিতভাৱে বিভাজিত কৰিলে।
Verse 48
अस्मिन्नप्यन्तरे ब्रह्मन् भगवान्लोकभावन: । ब्रह्मेशाद्यैर्लोकपालैर्याचितो धर्मगुप्तये ॥ ४८ ॥ पराशरात् सत्यवत्यामंशांशकलया विभु: । अवतीर्णो महाभाग वेदं चक्रे चतुर्विधम् ॥ ४९ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ! এই বৈবস্বত মন্বন্তৰতো ব্ৰহ্মা-শিৱ আদি লোকপালসকলে ধৰ্মৰক্ষা কৰিবলৈ লোকভাবন ভগৱানক প্ৰাৰ্থনা কৰিলে। হে মহাভাগ শৌনক! সৰ্বশক্তিমান প্ৰভু নিজৰ পূৰ্ণাংশৰ অংশৰ এক কলাৰূপে সত্যৱতীৰ গৰ্ভত পৰাশৰৰ পুত্ৰ হৈ অৱতীৰ্ণ হৈ এক বেদক চাৰিভাগে বিভক্ত কৰিলে।
Verse 49
अस्मिन्नप्यन्तरे ब्रह्मन् भगवान्लोकभावन: । ब्रह्मेशाद्यैर्लोकपालैर्याचितो धर्मगुप्तये ॥ ४८ ॥ पराशरात् सत्यवत्यामंशांशकलया विभु: । अवतीर्णो महाभाग वेदं चक्रे चतुर्विधम् ॥ ४९ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ, বৈৱস্বত মন্বন্তৰত ব্ৰহ্মা-শিৱ আদি লোকপালসকলে ধৰ্মৰ ৰক্ষাৰ বাবে লোকভাবন ভগৱানক প্ৰাৰ্থনা কৰিছিল। হে ভাগ্যৱান শৌনক, সেই সৰ্বশক্তিমান প্ৰভু নিজৰ অংশৰ অংশকলাৰে সত্যৱতীৰ গৰ্ভত পৰাশৰৰ পুত্ৰৰূপে অৱতীৰ্ণ হৈ, কৃষ্ণদ্বৈপায়ন ব্যাস নামে এক বেদক চাৰিভাগত বিভাজিত কৰিলে।
Verse 50
ऋगथर्वयजु:साम्नां राशीरुद्धृत्य वर्गश: । चतस्र: संहिताश्चक्रे मन्त्रैर्मणिगणा इव ॥ ५० ॥
ব্যাসদেৱে ঋগ্, অথৰ্ব, যজুঃ আৰু সাম বেদৰ মন্ত্ৰৰাশিসমূহ উদ্ধৃত কৰি শ্ৰেণীভাৱে পৃথক কৰিলে; যেনেকৈ মিশ্ৰ মণিৰাশি ঢেৰ ঢেৰ কৰি বাছনি কৰা হয়, তেনেকৈ তেওঁ চাৰিখন সংহিতা ৰচনা কৰিলে।
Verse 51
तासां स चतुर: शिष्यानुपाहूय महामति: । एकैकां संहितां ब्रह्मन्नेकैकस्मै ददौ विभु: ॥ ५१ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ, মহামতি আৰু সমর্থ ব্যাসদেৱে চাৰিজন শিষ্যক মাতি, সেই চাৰিখন সংহিতাৰ পৰা একেখনকৈ প্ৰত্যেকক দান কৰিলে।
Verse 52
पैलाय संहितामाद्यां बह्वृचाख्यां उवाच ह । वैशम्पायनसंज्ञाय निगदाख्यं यजुर्गणम् ॥ ५२ ॥ साम्नां जैमिनये प्राह तथा छन्दोगसंहिताम् । अथर्वाङ्गिरसीं नाम स्वशिष्याय सुमन्तवे ॥ ५३ ॥
ব্যাসদেৱে প্ৰথম সংহিতা—ঋগ্বেদ—পৈলক শিকাই ‘বহ্বৃচ’ নাম দিলে। যজুৰ মন্ত্ৰসমূহৰ ‘নিগদ’ নামৰ সংগ্ৰহ বৈশম্পায়নক দিলে। সামবেদৰ মন্ত্ৰ ‘ছন্দোগ-সংহিতা’ ৰূপে জৈমিনিক বুজালে, আৰু ‘অথৰ্বাঙ্গিৰসী’ নামে অথৰ্ববেদ নিজৰ প্ৰিয় শিষ্য সুমন্তুক প্ৰদান কৰিলে।
Verse 53
पैलाय संहितामाद्यां बह्वृचाख्यां उवाच ह । वैशम्पायनसंज्ञाय निगदाख्यं यजुर्गणम् ॥ ५२ ॥ साम्नां जैमिनये प्राह तथा छन्दोगसंहिताम् । अथर्वाङ्गिरसीं नाम स्वशिष्याय सुमन्तवे ॥ ५३ ॥
ব্যাসদেৱে প্ৰথম সংহিতা—ঋগ্বেদ—পৈলক শিকাই ‘বহ্বৃচ’ নাম দিলে। যজুৰ মন্ত্ৰসমূহৰ ‘নিগদ’ নামৰ সংগ্ৰহ বৈশম্পায়নক দিলে। সামবেদৰ মন্ত্ৰ ‘ছন্দোগ-সংহিতা’ ৰূপে জৈমিনিক বুজালে, আৰু ‘অথৰ্বাঙ্গিৰসী’ নামে অথৰ্ববেদ নিজৰ প্ৰিয় শিষ্য সুমন্তুক প্ৰদান কৰিলে।
Verse 54
पैल: स्वसंहितामूचे इन्द्रप्रमितये मुनि: । बाष्कलाय च सोऽप्याह शिष्येभ्य: संहितां स्वकाम् ॥ ५४ ॥ चतुर्धा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्क्याय भार्गव । पराशरायाग्निमित्र इन्द्रप्रमितिरात्मवान् ॥ ५५ ॥ अध्यापयत् संहितां स्वां माण्डूकेयमृषिं कविम् । तस्य शिष्यो देवमित्र: सौभर्यादिभ्य ऊचिवान् ॥ ५६ ॥
মুনি পৈলে নিজৰ সংহিতাক দুটা ভাগ কৰি ইন্দ্ৰপ্ৰমিতি আৰু বাষ্কলক পাঠ কৰালে।
Verse 55
पैल: स्वसंहितामूचे इन्द्रप्रमितये मुनि: । बाष्कलाय च सोऽप्याह शिष्येभ्य: संहितां स्वकाम् ॥ ५४ ॥ चतुर्धा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्क्याय भार्गव । पराशरायाग्निमित्र इन्द्रप्रमितिरात्मवान् ॥ ५५ ॥ अध्यापयत् संहितां स्वां माण्डूकेयमृषिं कविम् । तस्य शिष्यो देवमित्र: सौभर्यादिभ्य ऊचिवान् ॥ ५६ ॥
বাষ্কলে নিজৰ সংহিতাক চাৰ ভাগ কৰি বোধ্য, যাজ্ঞবল্ক্য, পৰাশৰ আৰু অগ্নিমিত্ৰক শিকালে।
Verse 56
पैल: स्वसंहितामूचे इन्द्रप्रमितये मुनि: । बाष्कलाय च सोऽप्याह शिष्येभ्य: संहितां स्वकाम् ॥ ५४ ॥ चतुर्धा व्यस्य बोध्याय याज्ञवल्क्याय भार्गव । पराशरायाग्निमित्र इन्द्रप्रमितिरात्मवान् ॥ ५५ ॥ अध्यापयत् संहितां स्वां माण्डूकेयमृषिं कविम् । तस्य शिष्यो देवमित्र: सौभर्यादिभ्य ऊचिवान् ॥ ५६ ॥
আত্মসংযমী ইন্দ্ৰপ্ৰমিতিয়ে নিজৰ সংহিতা মাণ্ডূকেয় ঋষি-কবিক শিকালে; তেওঁৰ শিষ্য দেবমিত্ৰে সেয়া সৌভৰি আদি সকললৈ প্ৰচাৰ কৰিলে।
Verse 57
शाकल्यस्तत्सुत: स्वां तु पञ्चधा व्यस्य संहिताम् । वात्स्यमुद्गलशालीयगोखल्यशिशिरेष्वधात् ॥ ५७ ॥
মাণ্ডূকেয়ৰ পুত্ৰ শাকল্যই নিজৰ সংহিতাক পাঁচ ভাগ কৰি বাত্স্য, মুদ্গল, শালীয়, গোখল্য আৰু শিশিৰক দিলে।
Verse 58
जातूकर्ण्यश्च तच्छिष्य: सनिरुक्तां स्वसंहिताम् । बलाकपैलजाबालविरजेभ्यो ददौ मुनि: ॥ ५८ ॥
শাকল্যৰ শিষ্য জাতূকৰ্ণ্যই পোৱা সংহিতাক তিন ভাগ কৰি চতুৰ্থ হিচাপে নিৰুক্ত অংশ যোগ কৰিলে; আৰু বলাক, দ্বিতীয় পৈল, জাবাল আৰু বিরজক শিকালে।
Verse 59
बाष्कलि: प्रतिशाखाभ्यो वालखिल्याख्यसंहिताम् । चक्रे वालायनिर्भज्य: काशारश्चैव तां दधु: ॥ ५९ ॥
বাষ্কলিয়ে ঋগ্বেদৰ সকলো শাখাৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰি ‘ৱালখিল্য-সংহিতা’ ৰচনা কৰিলে। সেই সংহিতা ৱালায়নি, ভজ্য আৰু কাশাৰে গ্ৰহণ কৰি পৰম্পৰাৰে ধাৰণ কৰিলে।
Verse 60
बह्वृचा: संहिता ह्येता एभिर्ब्रह्मर्षिभिर्धृता: । श्रुत्वैतच्छन्दसां व्यासं सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ ६० ॥
এইদৰে ঋগ্বেদৰ বিভিন্ন সংহিতাসমূহ সেই ব্রহ্মর্ষি-স্বরূপ পবিত্ৰ ব্রাহ্মণসকলৰ দ্বাৰা শিষ্য-পরম্পৰাত ধাৰিত হ’ল। বৈদিক ছন্দসমূহৰ এই বিভাজনৰ কথা কেৱল শুনিলেই সকলো পাপৰ পৰা মুক্তি লাভ হয়।
Verse 61
वैशम्पायनशिष्या वै चरकाध्वर्यवोऽभवन् । यच्चेरुर्ब्रह्महत्यांह: क्षपणं स्वगुरोर्व्रतम् ॥ ६१ ॥
বৈশম্পায়নৰ শিষ্যসকল ‘চৰক-অধ্বৰ্যু’ নামে পৰিচিত হ’ল। গুৰুক ব্ৰাহ্মণহত্যাৰ পাপৰ পৰা মুক্ত কৰিবলৈ তেওঁলোকে কঠোৰ ব্ৰত পালন কৰি তপস্যাময় ভ্ৰমণ কৰিছিল; সেয়েহে তেওঁলোক ‘চৰক’ বুলি খ্যাত।
Verse 62
याज्ञवल्क्यश्च तच्छिष्य आहाहो भगवन् कियत् । चरितेनाल्पसाराणां चरिष्येऽहं सुदुश्चरम् ॥ ६२ ॥
তেতিয়া তেওঁৰ শিষ্য যাজ্ঞবল্ক্য ক’লে—হে ভগৱন! আপোনাৰ এই অল্পসাৰ শিষ্যসকলৰ দুৰ্বল প্ৰচেষ্টাৰে কিমান ফল হ’ব? মই নিজেই অতি দুৰূহ তপস্যা পালন কৰিম।
Verse 63
इत्युक्तो गुरुरप्याह कुपितो याह्यलं त्वया । विप्रावमन्त्रा शिष्येण मदधीतं त्यजाश्विति ॥ ६३ ॥
এই কথা শুনি গুৰু বৈশম্পায়ন ক্ৰুদ্ধ হৈ ক’লে—ইয়াৰ পৰা আঁতৰি যা! তোৰে লৈ যথেষ্ট হ’ল। হে ব্ৰাহ্মণক অপমান কৰা শিষ্য! মই যি শিকাইছোঁ সেয়া সকলো তৎক্ষণাৎ উভতাই দে।
Verse 64
देवरातसुत: सोऽपि छर्दित्वा यजुषां गणम् । ततो गतोऽथ मुनयो ददृशुस्तान् यजुर्गणान् ॥ ६४ ॥ यजूंषि तित्तिरा भूत्वा तल्लोलुपतयाददु: । तैत्तिरीया इति यजु:शाखा आसन् सुपेशला: ॥ ६५ ॥
দেৱৰাত-পুত্ৰ যাজ্ঞবল্ক্যই যজুৰ্বেদৰ মন্ত্ৰসমূহ উগলি দি তাতৰ পৰা গ’ল। পাছত শিষ্যসকলে লোভেৰে সেই যজুৰ্মন্ত্ৰ দেখি তিতিৰ পখীৰ ৰূপ ধৰি সকলো সংগ্ৰহ কৰিলে; সেয়ে সেই সুন্দৰ যজুঃশাখা ‘তৈত্তিৰীয়’ নামে খ্যাত হ’ল।
Verse 65
देवरातसुत: सोऽपि छर्दित्वा यजुषां गणम् । ततो गतोऽथ मुनयो ददृशुस्तान् यजुर्गणान् ॥ ६४ ॥ यजूंषि तित्तिरा भूत्वा तल्लोलुपतयाददु: । तैत्तिरीया इति यजु:शाखा आसन् सुपेशला: ॥ ६५ ॥
শিষ্যসকলে লোভবশত তিতিৰ পখী হৈ সেই যজুৰ্মন্ত্ৰসমূহ সংগ্ৰহ কৰিলে; সেয়ে সেই অতি সুন্দৰ যজুঃশাখা ‘তৈত্তিৰীয়’ নামে জনাজাত হ’ল।
Verse 66
याज्ञवल्क्यस्ततो ब्रह्मंश्छन्दांस्यधिगवेषयन् । गुरोरविद्यमानानि सूपतस्थेऽर्कमीश्वरम् ॥ ६६ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ শৌনক! তেতিয়া যাজ্ঞবল্ক্যই নিজৰ গুৰুকো অজানা নতুন যজুৰ্মন্ত্ৰ বিচাৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিলে। সেই উদ্দেশ্যে তেওঁ শক্তিমান সূৰ্যদেৱ ঈশ্বৰক একাগ্ৰভাৱে উপাসনা কৰিলে।
Verse 67
श्रीयाज्ञवल्क्य उवाच ॐ नमो भगवते आदित्यायाखिलजगतामात्मस्वरूपेण कालस्वरूपेण चतुर्विधभूतनिकायानां ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तानामन्तर्हृदयेषु बहिरपि चाकाश इवोपाधिनाव्यवधीयमानो भवानेक एव क्षणलवनिमेषावयवोपचितसंवत्सरगणेनापामादान विसर्गाभ्यामिमां लोकयात्रामनुवहति ॥ ६७ ॥
শ্ৰী যাজ্ঞবল্ক্য ক’লে—ॐ, ভগবান আদিত্যক প্ৰণাম। আপুনি সমগ্ৰ জগতৰ আত্মাস্বৰূপ আৰু কালস্বৰূপ হৈ একেই; ব্ৰহ্মাৰ পৰা তৃণলৈ চাৰিধৰণৰ জীৱসমূহৰ হৃদয়ত ভিতৰেও বাহিৰেও আকাশৰ দৰে, কোনো উপাধিয়ে ঢাকিব নোৱাৰে। ক্ষণ-লব-নিমেষে গঠিত বছৰৰ প্ৰবাহত আপুনি পানী শুকুৱাই পুনৰ বৰষুণৰূপে উজাৰি এই লোকযাত্ৰা বহন কৰে।
Verse 68
यदु ह वाव विबुधर्षभ सवितरदस्तपत्यनुसवनमहर अहराम्नायविधिनोपतिष्ठमानानामखिलदुरितवृजिन बीजावभर्जन भगवत: समभिधीमहि तपन मण्डलम् ॥ ६८ ॥
হে দেবশ্ৰেষ্ঠ সবিতা, হে দীপ্ত তপন! শাস্ত্ৰ-পরম্পৰাগত বৈদিক বিধি অনুসাৰে যিসকলে প্ৰতিদিন তিনবাৰ আপোনাক উপাসনা কৰে, তেওঁলোকৰ সকলো পাপ, দুঃখ আৰু কামনাৰ বীজো আপুনি দগ্ধ কৰে। সেয়ে আমি আপোনাৰ অগ্নিময় মণ্ডলত সাৱধান ধ্যান কৰোঁ।
Verse 69
य इह वाव स्थिरचरनिकराणां निजनिकेतनानां मनइन्द्रियासु गणाननात्मन: स्वयमात्मान्तर्यामी प्रचोदयति ॥ ६९ ॥
আপুনি স্থাৱৰ-জংগম সকলো জীৱৰ হৃদয়ত অন্তৰ্যামী প্ৰভু ৰূপে অৱস্থিত। তেওঁলোকৰ মন, ইন্দ্ৰিয় আৰু প্ৰাণবায়ুক আপুনিয়েই কৰ্মত প্ৰচোদিত কৰে।
Verse 70
य एवेमं लोकमतिकरालवदनान्धकारसंज्ञाजगरग्रह गिलितं मृतकमिव विचेतनमवलोक्यानुकम्पया परमकारुणिक ईक्षयैवोत्थाप्याहरहरनुसवनं श्रेयसि स्वधर्माख्यात्मावस्थाने प्रवर्तयति ॥ ७० ॥
এই জগত ভয়ংকৰ মুখবিশিষ্ট ‘অন্ধকাৰ’ নামৰ অজগৰৰ গ্ৰাসত পৰি মৃতৰ দৰে অচেতন হৈছে। কিন্তু পৰম কৰুণাময় আপুনি কৃপাদৃষ্টিৰে নিদ্ৰিত জনক দৃষ্টিদান কৰি জগাই তোলে আৰু প্ৰতিদিন তিনিওটা সন্ধ্যাত তেওঁলোকক পৰম শ্ৰেয়ৰ পথত—স্বধৰ্মে আত্মস্থিতিত—প্ৰবৃত্ত কৰে।
Verse 71
अवनिपतिरिवासाधूनां भयमुदीरयन्नटति परित आशापालैस्तत्र तत्र कमलकोशाञ्जलिभिरुपहृतार्हण: ॥ ७१ ॥
আপুনি পৃথিৱীৰ ৰজাৰ দৰে সৰ্বত্ৰ বিচৰণ কৰি অসাধু লোকৰ মাজত ভয় জগায়। দিশাৰ দেৱতাসকলে পদ্মফুলেৰে ভৰা অঞ্জলি আৰু অন্য অৰ্ঘ্য-উপহাৰেৰে আপোনাক সন্মান কৰে।
Verse 72
अथ ह भगवंस्तव चरणनलिनयुगलं त्रिभुवनगुरुभिरभिवन्दितमहमयातयामयजुष्काम उपसरामीति ॥ ७२ ॥
সেয়ে, হে ভগৱান! ত্ৰিভুবনৰ গুৰুসকলে যাৰ পদ্মচৰণযুগলক বন্দনা কৰে, সেই আপোনাৰ চৰণত মই ভক্তিভাৱে আশ্ৰয় লওঁ, কিয়নো মই অযাতযাম—অপ্ৰচলিত—যজুৰ্মন্ত্ৰ লাভ কৰিব বিচাৰোঁ; কৃপা কৰি সেয়া মোক দান কৰক।
Verse 73
सूत उवाच एवं स्तुत: स भगवान् वाजिरूपधरो रवि: । यजूंष्ययातयामानि मुनयेऽदात् प्रसादित: ॥ ७३ ॥
সূত ক’লে—এইদৰে স্তৱত প্ৰসন্ন হৈ ভগৱান সূৰ্যই অশ্বৰূপ ধাৰণ কৰি, মুনি যাজ্ঞবল্ক্যক অযাতযাম যজুৰ্মন্ত্ৰ দান কৰিলে।
Verse 74
यजुर्भिरकरोच्छाखा दशपञ्च शतैर्विभु: । जगृहुर्वाजसन्यस्ता: काण्वमाध्यन्दिनादय: ॥ ७४ ॥
যজুৰ্বেদৰ অসংখ্য মন্ত্রশতসমূহৰ মাজৰ পৰা সেই বিভু ঋষিয়ে পঞ্চদশ শাখা ৰচনা কৰিলে। অশ্বৰ কেশৰ পৰা উৎপন্ন হোৱাৰ বাবে সেয়া ‘বাজসনেয়ী-সংহিতা’ নামে খ্যাত হ’ল, আৰু কাণ্ব, মাধ্যন্দিন আদি ঋষিসকলে শিষ্য-পরম্পৰাৰে তাক গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 75
जैमिने: सामगस्यासीत् सुमन्तुस्तनयो मुनि: । सुत्वांस्तु तत्सुतस्ताभ्यामेकैकां प्राह संहिताम् ॥ ७५ ॥
সামবেদৰ প্ৰামাণ্য আচার্য জৈমিনি ঋষিৰ পুত্ৰ সুমন্তু আছিল, আৰু সুমন্তুৰ পুত্ৰ সুত্বান। জৈমিনিয়ে তেওঁলোক দুয়োকে সামবেদ-সংহিতাৰ পৃথক পৃথক অংশ উপদেশ দিলে।
Verse 76
सुकर्मा चापि तच्छिष्य: सामवेदतरोर्महान् । सहस्रसंहिताभेदं चक्रे साम्नां ततो द्विज ॥ ७६ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: पौष्यञ्जिश्च सुकर्मण: । शिष्यौ जगृहतुश्चान्य आवन्त्यो ब्रह्मवित्तम: ॥ ७७ ॥
জৈমিনিৰ শিষ্য সুকর্মা আছিল মহান পণ্ডিত। হে দ্বিজ! তেওঁ সামবেদ-ৰূপ মহাবৃক্ষক এক হাজাৰ সংহিতাত বিভক্ত কৰিলে। তাৰপিছত সুকর্মাৰ শিষ্য—কুশলপুত্ৰ হিৰণ্যনাভ, পৌষ্যঞ্জি, আৰু ব্ৰহ্মতত্ত্বত অতি উন্নত আৱন্ত্য—সামমন্ত্রসমূহৰ দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 77
सुकर्मा चापि तच्छिष्य: सामवेदतरोर्महान् । सहस्रसंहिताभेदं चक्रे साम्नां ततो द्विज ॥ ७६ ॥ हिरण्यनाभ: कौशल्य: पौष्यञ्जिश्च सुकर्मण: । शिष्यौ जगृहतुश्चान्य आवन्त्यो ब्रह्मवित्तम: ॥ ७७ ॥
জৈমিনিৰ শিষ্য সুকর্মা আছিল মহান পণ্ডিত। হে দ্বিজ! তেওঁ সামবেদ-ৰূপ মহাবৃক্ষক এক হাজাৰ সংহিতাত বিভক্ত কৰিলে। তাৰপিছত সুকর্মাৰ শিষ্য—কুশলপুত্ৰ হিৰণ্যনাভ, পৌষ্যঞ্জি, আৰু ব্ৰহ্মতত্ত্বত অতি উন্নত আৱন্ত্য—সামমন্ত্রসমূহৰ দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 78
उदीच्या: सामगा: शिष्या आसन् पञ्चशतानि वै । पौष्यञ्ज्यावन्त्ययोश्चापि तांश्च प्राच्यान् प्रचक्षते ॥ ७८ ॥
পৌষ্যঞ্জি আৰু আৱন্ত্যৰ পাঁচশ শিষ্য ‘উদীচ্য’ অৰ্থাৎ উত্তৰদেশীয় সামগায়ক নামে পৰিচিত হ’ল। পিছলৈ কালান্তৰে তেওঁলোকৰ কিছুমান ‘প্ৰাচ্য’ অৰ্থাৎ পূৰ্বদেশীয় সামগায়ক বুলিও খ্যাত হ’ল।
Verse 79
लौगाक्षिर्माङ्गलि: कुल्य: कुशीद: कुक्षिरेव च । पौष्यञ्जिशिष्या जगृहु: संहितास्ते शतं शतम् ॥ ७९ ॥
পৌষ্যঞ্জিৰ আন পাঁচজন শিষ্য—লৌগাক্ষি, মাঙ্গলি, কুল্য, কুশীদ আৰু কুক্ষি—প্ৰত্যেকে শত শত সংহিতা গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 80
कृतो हिरण्यनाभस्य चतुर्विंशतिसंहिता: । शिष्य ऊचे स्वशिष्येभ्य: शेषा आवन्त्य आत्मवान् ॥ ८० ॥
হিৰণ্যনাভৰ শিষ্য কৃতই চৌব্বিশটা সংহিতা নিজৰ শিষ্যসকলক ক’লে; বাকী সঞ্চয়সমূহ আত্মজ্ঞ ঋষি আবন্ত্যই পৰম্পৰাৰে প্ৰচাৰ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
Parīkṣit’s request formalizes nirodha in a bhakti-centered way: rather than mere yogic shutdown, he offers vāk and indriyas into Adhokṣaja (the Lord beyond material perception). In Bhāgavata theology, this indicates that the culmination of hearing (śravaṇa) is internal surrender—mind and senses reposed in the Lord—producing fearlessness (abhaya) even before death arrives.
Bṛhaspati stops the sacrifice by teaching karma-siddhānta: happiness, distress, life, death, and next destination arise from one’s own past and present actions, not from an external scapegoat. Therefore vengeance against snakes becomes adharmic harm to innocents and ignores the deeper causal chain of karma overseen by the Lord’s order.
The chapter presents oṁkāra as śabda-brahman’s primordial articulation—triune (A-U-M) and representative of the Absolute in personal, localized (Paramātmā), and impersonal aspects. From this subtle vibration Brahmā expands phonemes and reveals the four Vedas, establishing that Vedic authority is rooted in transcendental sound rather than human authorship.
Though outwardly violent, Parīkṣit’s end is framed as siddhi: he is already fixed in self-realization, free of doubt and attachment, and absorbed in the Absolute Truth. The bite becomes the final external trigger, while the inner cause is perfected remembrance of Hari—demonstrating that death cannot terrify one established in āśraya.