Adhyaya 3
The Earth Laughs at World-Conquering Kings; Yuga-Dharma and the Remedy for Kali
পৰীক্ষিতৰ সন্নিকট মৃত্যুক স্মৰণ কৰাই শুকদেৱে বৈৰাগ্যৰ উপদেশ আগবঢ়ায়। পৃথিৱী ব্যঙ্গ কৰি হাঁহে—ৰাজাসকলে ৰাজ্য জয় কৰিবলৈ দৌৰে, কিন্তু কাল আৰু মৃত্যুৰ আগত অসহায়; দেহাভিমান আৰু কামপ্ৰেৰিত ৰাজনৈতিক আকাঙ্ক্ষা নশ্বৰ, আৰু মহাৰাজা-দৈত্যসকলেও সময়ৰ হাতত কেৱল নামমাত্ৰ হৈ ৰয়। শুকদেৱে স্পষ্ট কৰে—ৰাজবংশৰ কাহিনী জ্ঞান-বৈৰাগ্যৰ বাহন, চূড়ান্ত লক্ষ্য নহয়। তাৰ পিছত উত্তমশ্লোক শ্ৰীকৃষ্ণৰ গুণ-লীলা নিত্য শ্ৰৱণ আৰু কীৰ্তন কৰিবলৈ বিধান দিয়ে। পৰীক্ষিতে কলিযুগৰ কলুষ কেনেকৈ শুদ্ধ হ’ব আৰু যুগ-কালৰ ব্যাখ্যা বিচাৰে। শুকদেৱে সত্য, ত্ৰেতা, দ্বাপৰ, কলি—ধৰ্মৰ ক্ৰমহ্ৰাসসহ—বৰ্ণনা কৰি কলিৰ সামাজিক ভাঙন আৰু অন্তৰ্দোষ দেখুৱায়। শেষত মুক্তিৰ মূল কথা—হৃদয়স্থিত ভগৱানেই সৰ্বাধিক শুদ্ধ কৰে, আৰু কলিযুগত পৰম সাধন নাম-সংকীৰ্তন, হৰে কৃষ্ণ মহামন্ত্ৰ জপ।
Shlokas
Verse 1
श्री शुक उवाच: दृष्ट्वात्मनि जये व्यग्रान् नृपान् हसति भूरियम् । अहो मा विजिगीषन्ति मृत्यो: क्रीडनका नृपा: ॥ १ ॥
শ্ৰী শুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে— নিজৰ জয়ত ব্যস্ত ৰজাসকলক দেখি এই পৃথিৱী হাঁহিলে। সি ক’লে— “আহা! মৃত্যুৰ হাতৰ খেলনা এই ৰজাসকলে মোক জয় কৰিব খোজে!”
Verse 2
काम एष नरेन्द्राणां मोघ: स्याद् विदुषामपि । येन फेनोपमे पिण्डे येऽतिविश्रम्भिता नृपा: ॥ २ ॥
হে নৰেন্দ্ৰসকল! এই কাম-বাসনা বিদ্বানকোও ব্যৰ্থ কৰে। কামে চালিত হৈ ৰজাসকলে ফেন সদৃশ ক্ষণভঙ্গুৰ দেহ-পিণ্ডত অতি বিশ্বাস স্থাপন কৰে।
Verse 3
पूर्वं निर्जित्य षड्वर्गं जेष्यामो राजमन्त्रिण: । तत: सचिवपौराप्तकरीन्द्रानस्य कण्टकान् ॥ ३ ॥ एवं क्रमेण जेष्याम: पृथ्वीं सागरमेखलाम् । इत्याशाबद्धहृदया न पश्यन्त्यन्तिकेऽन्तकम् ॥ ४ ॥
ৰজা আৰু ৰাজমন্ত্ৰীসকলে ভাবে—‘প্ৰথমে ষড়্বৰ্গ (ইন্দ্ৰিয়-মনাদি) জয় কৰিম; তাৰ পিছত মুখ্য মন্ত্ৰীসকলক বশ কৰি, উপদেষ্টা, নাগৰিক, বন্ধু-আত্মীয় আৰু হাতীপালকসকলৰ কাঁটাৰ দৰে বাধা আঁতৰাম। এইদৰে ক্ৰমে সাগৰ-মেখলা পৃথিৱী জয় কৰিম।’ আশাৰে বাঁধা হৃদয়ে তেওঁলোকে ওচৰত থকা মৃত্যুক নেদেখে।
Verse 4
पूर्वं निर्जित्य षड्वर्गं जेष्यामो राजमन्त्रिण: । तत: सचिवपौराप्तकरीन्द्रानस्य कण्टकान् ॥ ३ ॥ एवं क्रमेण जेष्याम: पृथ्वीं सागरमेखलाम् । इत्याशाबद्धहृदया न पश्यन्त्यन्तिकेऽन्तकम् ॥ ४ ॥
ৰজা আৰু ৰাজমন্ত্ৰীসকলে ভাবে—‘প্ৰথমে ষড়্বৰ্গ (ইন্দ্ৰিয়-মনাদি) জয় কৰিম; তাৰ পিছত মুখ্য মন্ত্ৰীসকলক বশ কৰি, উপদেষ্টা, নাগৰিক, বন্ধু-আত্মীয় আৰু হাতীপালকসকলৰ কাঁটাৰ দৰে বাধা আঁতৰাম। এইদৰে ক্ৰমে সাগৰ-মেখলা পৃথিৱী জয় কৰিম।’ আশাৰে বাঁধা হৃদয়ে তেওঁলোকে ওচৰত থকা মৃত্যুক নেদেখে।
Verse 5
समुद्रावरणां जित्वा मां विशन्त्यब्धिमोजसा । कियदात्मजयस्यैतन्मुक्तिरात्मजये फलम् ॥ ५ ॥
সাগৰে ঘেৰোৱা মোৰ ভূমি জয় কৰি এই অহংকাৰী ৰজাসকলে বলপূৰ্বক সাগৰতেও প্ৰৱেশ কৰে, যেন সাগৰকো জয় কৰিব। কিন্তু ৰাজনৈতিক স্বাৰ্থৰ বাবে কৰা এই আত্মসংযমৰ কি মূল্য? আত্মজয়ৰ সত্য ফল হ’ল মুক্তি।
Verse 6
यां विसृज्यैव मनवस्तत्सुताश्च कुरूद्वह । गता यथागतं युद्धे तां मां जेष्यन्त्यबुद्धय: ॥ ६ ॥
হে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ! আগতে মনুসকল আৰু তেওঁলোকৰ পুত্ৰসন্তান মোক ত্যাগ কৰি, যেনেকৈ আহিছিল তেনেকৈয়ে যুদ্ধত অসহায় হৈ গ’ল; তথাপি আজিও মূঢ়সকলে মোক জয় কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে।
Verse 7
मत्कृते पितृपुत्राणां भ्रातृणां चापि विग्रह: । जायते ह्यसतां राज्ये ममताबद्धचेतसाम् ॥ ७ ॥
মোক জয় কৰাৰ লোভত ভৌতিকাসক্ত লোকসকলে পৰস্পৰে যুদ্ধ কৰে। ৰাজ্য-অধিকাৰৰ মমতাই হৃদয় বাঁধি থকাৰ বাবে পিতা পুত্ৰৰ বিপক্ষে হয়, ভায়ে ভায়ে সংঘৰ্ষ কৰে।
Verse 8
ममैवेयं मही कृत्स्ना न ते मूढेति वादिन: । स्पर्धमाना मिथो घ्नन्ति म्रियन्ते मत्कृते नृपा: ॥ ८ ॥
ৰাজনৈতিক নেতাসকলে পৰস্পৰে চেলেঞ্জ কৰে—“এই সমগ্ৰ ভূমি মোৰেই; তোৰ নহয়, হে মূঢ়!” এইদৰে প্ৰতিযোগিতাত ইজনে সিজনক আঘাত কৰি মোৰ কাৰণেই মৃত্যুবৰণ কৰে।
Verse 9
श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—পৃথু, পুরূৰবা, গাধি, নহুষ, ভৰত, (কাৰ্তবীৰ্য) অৰ্জুন, মান্ধাতা, সগৰ, ৰাম, খট্বাংগ, ধুন্ধুহা, ৰঘু; তৃণবিন্দু, যযাতি, শৰ্যতি, শান্তনু, গয়; ভাগীৰথ, কুৱলয়াশ্ব, ককুৎস্থ, নৈষধ, নৃগ; হিৰণ্যকশিপু, বৃত্ৰ, সমগ্ৰ লোকক কান্দোৱাই থোৱা ৰাৱণ, নমুচি, শম্বৰ, ভৌম, হিৰণ্যাক্ষ, তাৰক—আৰু আন বহু দৈত্য আৰু মহাশক্তিধৰ ৰজা—সকলেই জ্ঞানী, বীৰ, সৰ্বজয়ী আৰু অজেয় আছিল। তথাপি, হে বিভো, মর্ত্যধর্মী তেওঁলোকে মোৰ প্ৰতি মমতা অতিৰিক্ত কৰি জীৱন কটালে; কিন্তু কালে তেওঁলোকক কেৱল কাহিনিৰ অৱশিষ্ট কৰি দিলে—কোনেও স্থায়ী ৰাজ্য স্থাপন কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 10
श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—পৃথু, পুরূৰবা, গাধি, নহুষ, ভৰত, (কাৰ্তবীৰ্য) অৰ্জুন, মান্ধাতা, সগৰ, ৰাম, খট্বাংগ, ধুন্ধুহা, ৰঘু; তৃণবিন্দু, যযাতি, শৰ্যতি, শান্তনু, গয়; ভাগীৰথ, কুৱলয়াশ্ব, ককুৎস্থ, নৈষধ, নৃগ; হিৰণ্যকশিপু, বৃত্ৰ, সমগ্ৰ লোকক কান্দোৱাই থোৱা ৰাৱণ, নমুচি, শম্বৰ, ভৌম, হিৰণ্যাক্ষ, তাৰক—আৰু আন বহু দৈত্য আৰু মহাশক্তিধৰ ৰজা—সকলেই জ্ঞানী, বীৰ, সৰ্বজয়ী আৰু অজেয় আছিল। তথাপি, হে বিভো, মর্ত্যধর্মী তেওঁলোকে মোৰ প্ৰতি মমতা অতিৰিক্ত কৰি জীৱন কটালে; কিন্তু কালে তেওঁলোকক কেৱল কাহিনিৰ অৱশিষ্ট কৰি দিলে—কোনেও স্থায়ী ৰাজ্য স্থাপন কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 11
श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—পৃথু, পুরূৰবা, গাধি, নহুষ, ভৰত, (কাৰ্তবীৰ্য) অৰ্জুন, মান্ধাতা, সগৰ, ৰাম, খট্বাংগ, ধুন্ধুহা, ৰঘু; তৃণবিন্দু, যযাতি, শৰ্যতি, শান্তনু, গয়; ভাগীৰথ, কুৱলয়াশ্ব, ককুৎস্থ, নৈষধ, নৃগ; হিৰণ্যকশিপু, বৃত্ৰ, সমগ্ৰ লোকক কান্দোৱাই থোৱা ৰাৱণ, নমুচি, শম্বৰ, ভৌম, হিৰণ্যাক্ষ, তাৰক—আৰু আন বহু দৈত্য আৰু মহাশক্তিধৰ ৰজা—সকলেই জ্ঞানী, বীৰ, সৰ্বজয়ী আৰু অজেয় আছিল। তথাপি, হে বিভো, মর্ত্যধর্মী তেওঁলোকে মোৰ প্ৰতি মমতা অতিৰিক্ত কৰি জীৱন কটালে; কিন্তু কালে তেওঁলোকক কেৱল কাহিনিৰ অৱশিষ্ট কৰি দিলে—কোনেও স্থায়ী ৰাজ্য স্থাপন কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 12
श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—পৃথু, পুরূৰবা, গাধি, নহুষ, ভৰত, কাৰ্তবীৰ্য অৰ্জুন, মান্ধাতা, সগৰ, ৰাম, খট্বাংগ, ধুন্ধুহা, ৰঘু, তৃণবিন্দু, যযাতি, শৰ্যতি, শান্তনু, গয়, ভগীৰথ, কুৱলয়াশ্ব, ককুত্স্থ, নৈষধ, নৃগ, হিৰণ্যকশিপু, বৃত্ৰ, সমগ্ৰ লোকক কন্দুৱোৱা ৰাৱণ, নমুচি, শম্বৰ, ভৌম, হিৰণ্যাক্ষ আৰু তাৰক—আৰু আন বহু দৈত্য আৰু মহাপ্ৰভাৱশালী ৰজা—সকলো সৰ্ববিদ, শূৰ, সৰ্বজয়ী আৰু অজিত আছিল। তথাপি, হে সৰ্বশক্তিমান প্ৰভু, মোৰ প্ৰতি মমতা কৰি মর্ত্যধৰ্মত আবদ্ধ হৈ তেওঁলোক কালে কেবল কাহিনিৰ অৱশিষ্ট হৈ ৰ’ল; কোনোেও স্থায়ী ৰাজত্ব স্থাপন কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 13
श्रीशुक उवाच पृथु: पुरूरवा गाधिर्नहुषो भरतोऽर्जुन: । मान्धाता सगरो राम: खट्वाङ्गो धुन्धुहा रघु: ॥ ९ ॥ तृणबिन्दुर्ययातिश्च शर्याति: शन्तनुर्गय: । भगीरथ: कुवलयाश्व: ककुत्स्थो नैषधो नृग: ॥ १० ॥ हिरण्यकशिपुर्वृत्रो रावणो लोकरावण: । नमुचि: शम्बरो भौमो हिरण्याक्षोऽथ तारक: ॥ ११ ॥ अन्ये च बहवो दैत्या राजानो ये महेश्वरा: । सर्वे सर्वविद: शूरा: सर्वे सर्वजितोऽजिता: ॥ १२ ॥ ममतां मय्यवर्तन्त कृत्वोच्चैर्मर्त्यधर्मिण: । कथावशेषा: कालेन ह्यकृतार्था: कृता विभो ॥ १३ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—পৃথু, পুরূৰবা, গাধি, নহুষ, ভৰত, কাৰ্তবীৰ্য অৰ্জুন, মান্ধাতা, সগৰ, ৰাম, খট্বাংগ, ধুন্ধুহা, ৰঘু, তৃণবিন্দু, যযাতি, শৰ্যতি, শান্তনু, গয়, ভগীৰথ, কুৱলয়াশ্ব, ককুত্স্থ, নৈষধ, নৃগ, হিৰণ্যকশিপু, বৃত্ৰ, সমগ্ৰ লোকক কন্দুৱোৱা ৰাৱণ, নমুচি, শম্বৰ, ভৌম, হিৰণ্যাক্ষ আৰু তাৰক—আৰু আন বহু দৈত্য আৰু মহাপ্ৰভাৱশালী ৰজা—সকলো সৰ্ববিদ, শূৰ, সৰ্বজয়ী আৰু অজিত আছিল। তথাপি, হে সৰ্বশক্তিমান প্ৰভু, মোৰ প্ৰতি মমতা কৰি মর্ত্যধৰ্মত আবদ্ধ হৈ তেওঁলোক কালে কেবল কাহিনিৰ অৱশিষ্ট হৈ ৰ’ল; কোনোেও স্থায়ী ৰাজত্ব স্থাপন কৰিব নোৱাৰিলে।
Verse 14
कथा इमास्ते कथिता महीयसां विताय लोकेषु यश: परेयुषाम् । विज्ञानवैराग्यविवक्षया विभो वचोविभूतीर्न तु पारमार्थ्यम् ॥ १४ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—হে পৰাক্ৰমী পৰীক্ষিত! যিসকল মহান ৰজাই লোকসমূহত যশ বিস্তাৰ কৰি পাছত প্ৰস্থান কৰিলে, তেওঁলোকৰ কাহিনী মই তোমাক ক’লোঁ। হে প্ৰভু, মোৰ প্ৰকৃত উদ্দেশ্য আছিল পৰম জ্ঞান আৰু বৈৰাগ্য প্ৰকাশ কৰা। ৰজাৰ কাহিনিয়ে এই বচনক বৈভৱ আৰু প্ৰভাৱ দিয়ে, কিন্তু সেয়াই পৰমাৰ্থ নহয়।
Verse 15
यस्तूत्तम:श्लोकगुणानुवाद: सङ्गीयतेऽभीक्ष्णममङ्गलघ्न: । तमेव नित्यं शृणुयादभीक्ष्णं कृष्णेऽमलां भक्तिमभीप्समान: ॥ १५ ॥
যি জনে শ্ৰীকৃষ্ণত নিৰ্মল ভক্তি কামনা কৰে, তেওঁ উত্তমঃশ্লোক ভগৱানৰ গুণানুবাদ—যি নিৰন্তৰ সংকীৰ্তনে সকলো অমঙ্গল নাশ কৰে—সেই কথাই নিত্য আৰু পুনঃপুনঃ শ্ৰৱণ কৰা উচিত। ভক্তে দৈনিক সৎসঙ্গতেও আৰু দিনভৰিও এই শ্ৰৱণত লীন থাকক।
Verse 16
श्रीराजोवाच केनोपायेन भगवन् कलेर्दोषान् कलौ जना: । विधमिष्यन्त्युपचितांस्तन्मे ब्रूहि यथा मुने ॥ १६ ॥
ৰাজা পৰীক্ষিত ক’লে—হে ভগৱন! কলিযুগত বাস কৰা লোকসকলে এই যুগৰ সঞ্চিত দোষসমূহ কোন উপায়ে দূৰ কৰিব? হে মুনিশ্ৰেষ্ঠ, অনুগ্ৰহ কৰি মোক যথাযথকৈ কওক।
Verse 17
युगानि युगधर्मांश्च मानं प्रलयकल्पयो: । कालस्येश्वररूपस्य गतिं विष्णोर्महात्मन: ॥ १७ ॥
অনুগ্ৰহ কৰি মোক যুগসমূহ, প্ৰতিটো যুগৰ ধৰ্মলক্ষণ, সৃষ্টিৰ স্থিতি আৰু প্ৰলয়ৰ কালমান, আৰু পৰমাত্মা ভগৱান বিষ্ণুৰ প্ৰত্যক্ষ ৰূপ কালের গতি ব্যাখ্যা কৰক।
Verse 18
श्रीशुक उवाच कृते प्रवर्तते धर्मश्चतुष्पात्तज्जनैर्धृत: । सत्यं दया तपो दानमिति पादा विभोर्नृप ॥ १८ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে: হে ৰাজন, কৃত (সত্য) যুগত ধৰ্ম চাৰিটা পাদসহ সম্পূৰ্ণ থাকে আৰু সেই যুগৰ লোকসকলে তাক দৃঢ়ভাৱে ধৰি ৰাখে। ধৰ্মৰ চাৰিটা পাদ—সত্য, দয়া, তপস্যা আৰু দান।
Verse 19
सन्तुष्टा: करुणा मैत्रा: शान्ता दान्तास्तितिक्षव: । आत्मारामा: समदृश: प्रायश: श्रमणा जना: ॥ १९ ॥
সত্যযুগৰ মানুহসকল বেছিভাগেই সন্তুষ্ট, কৰুণাময়, সকলোৰে প্ৰতি মৈত্ৰীশীল, শান্ত, সংযমী আৰু সহিষ্ণু। তেওঁলোকে অন্তৰত আনন্দ পায়, সকলোকে সমদৃষ্টিতে দেখে আৰু আত্মসিদ্ধিৰ বাবে নিৰন্তৰ সাধনা কৰে।
Verse 20
त्रेतायां धर्मपादानां तुर्यांशो हीयते शनै: । अधर्मपादैरनृतहिंसासन्तोषविग्रहै: ॥ २० ॥
ত্রেতাযুগত ধৰ্মৰ পাদসমূহৰ এক-চতুৰ্থাংশ ধীৰে ধীৰে হ্ৰাস পায়, কিয়নো অধৰ্মৰ চাৰিটা স্তম্ভ—মিথ্যা, হিংসা, অসন্তোষ আৰু বিবাদ—প্ৰভাৱ বিস্তাৰ কৰে।
Verse 21
तदा क्रियातपोनिष्ठा नातिहिंस्रा न लम्पटा: । त्रैवर्गिकास्त्रयीवृद्धा वर्णा ब्रह्मोत्तरा नृप ॥ २१ ॥
হে নৃপ, ত্রেতাযুগত মানুহসকল যজ্ঞাদি ক্ৰিয়া আৰু তপস্যাত নিষ্ঠাবান; তেওঁলোকে ন অতিহিংস্ৰ, ন ভোগলম্পট। তেওঁলোকৰ লক্ষ্য মূলত ত্ৰিবৰ্গ—ধৰ্ম, অৰ্থ আৰু কাম—আৰু তিন বেদৰ বিধান মানি সমৃদ্ধি লাভ কৰে। যদিও সমাজ চাৰিবৰ্ণত বিভক্ত হয়, তথাপি অধিকাংশই ব্ৰাহ্মণ, হে ৰাজন।
Verse 22
तप:सत्यदयादानेष्वर्धं ह्रस्वति द्वापरे । हिंसातुष्टयनृतद्वेषैर्धर्मस्याधर्मलक्षणै: ॥ २२ ॥
দ্বাপৰ যুগত তপস্যা, সত্য, দয়া আৰু দানৰ দৰে ধৰ্মীয় গুণবোৰ হিংসা, অসন্তুষ্টি, অসত্য আৰু বিদ্বেষৰ দ্বাৰা আধা লৈ হ্ৰাস পায়।
Verse 23
यशस्विनो महाशीला: स्वाध्यायाध्ययने रता: । आढ्या: कुटुम्बिनो हृष्टा वर्णा: क्षत्रद्विजोत्तरा: ॥ २३ ॥
দ্বাপৰ যুগত মানুহবোৰ যশস্বী আৰু মহান চৰিত্ৰৰ হয়। তেওঁলোকে বেদ অধ্যয়নত ৰত থাকে, চহকী হয়, ডাঙৰ পৰিয়াল পোহপাল দিয়ে আৰু আনন্দেৰে জীৱন নিৰ্বাহ কৰে। এই যুগত ক্ষত্ৰিয় আৰু ব্ৰাহ্মণৰ সংখ্যা বেছি।
Verse 24
कलौ तु धर्मपादानां तुर्यांशोऽधर्महेतुभि: । एधमानै: क्षीयमाणो ह्यन्ते सोऽपि विनङ्क्ष्यति ॥ २४ ॥
কলিযুগত ধৰ্মৰ মাত্ৰ এক-চতুৰ্থাংশহে বাকী থাকে। অধৰ্মৰ বৰ্ধিত কাৰণবোৰৰ বাবে সেই অৱশিষ্ট অংশটোও ক্ৰমান্বয়ে হ্ৰাস পাব আৰু অৱশেষত ধ্বংস হ'ব।
Verse 25
तस्मिन् लुब्धा दुराचारा निर्दया: शुष्कवैरिण: । दुर्भगा भूरितर्षाश्च शूद्रदासोत्तरा: प्रजा: ॥ २५ ॥
কলিযুগত মানুহবোৰ লোভী, দুৰাচাৰী, নিৰ্দয় আৰু অকাৰণতে শত্ৰুতা পোষণ কৰা হ'ব। তেওঁলোক দুৰ্ভাগ্যজনক আৰু অত্যধিক তৃষ্ণাৰে গ্ৰস্ত হ'ব; কলিযুগৰ প্ৰজাসকল প্ৰায় সকলোৱেই শূদ্ৰ আৰু দাস প্ৰকৃতিৰ হ'ব।
Verse 26
सत्त्वं रजस्तम इति दृश्यन्ते पुरुषे गुणा: । कालसञ्चोदितास्ते वै परिवर्तन्त आत्मनि ॥ २६ ॥
সত্ব, ৰজ আৰু তম - এই তিনিটা গুণ মানুহৰ মনত দেখা যায়। কালৰ শক্তিৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হৈ এই গুণবোৰ আত্মাৰ ভিতৰত পৰিৱৰ্তিত হৈ থাকে।
Verse 27
प्रभवन्ति यदा सत्त्वे मनोबुद्धीन्द्रियाणि च । तदा कृतयुगं विद्याज्ज्ञाने तपसि यद् रुचि: ॥ २७ ॥
যেতিয়া মন, বুদ্ধি আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহ সত্ত্বগুণত দৃঢ়ভাৱে স্থিৰ হয়, তেতিয়া সেই কালক সত্যযুগ বুলি জানিবা; তেতিয়া জ্ঞান আৰু তপস্যাত লোকৰ ৰুচি জাগে।
Verse 28
यदा कर्मसु काम्येषु भक्तिर्यशसि देहिनाम् । तदा त्रेता रजोवृत्तिरिति जानीहि बुद्धिमन् ॥ २८ ॥
হে বুদ্ধিমান, যেতিয়া দেহধাৰীসকলে কৰ্মত নিয়োজিত থাকিও কামনা আৰু যশ-প্ৰতিষ্ঠাৰ আকাঙ্ক্ষা পোষণ কৰে, তেতিয়া তাক ৰজোগুণ-প্ৰধান ত্ৰেতাযুগ বুলি জানিবা।
Verse 29
यदा लोभस्त्वसन्तोषो मानो दम्भोऽथ मत्सर: । कर्मणां चापि काम्यानां द्वापरं तद् रजस्तम: ॥ २९ ॥
যেতিয়া লোভ, অসন্তোষ, অহংকাৰ, দম্ভ আৰু ঈৰ্ষা প্ৰবল হয়, আৰু স্বাৰ্থপৰ কাম্যকৰ্মত আসক্তি বাঢ়ে, তেতিয়া সেয়া দ্বাপৰযুগ—ৰজ আৰু তমৰ মিশ্ৰ প্ৰাধান্য—বুলি জান।
Verse 30
यदा मायानृतं तन्द्रा निद्रा हिंसा विषादनम् । शोकमोहौ भयं दैन्यं स कलिस्तामस: स्मृत: ॥ ३० ॥
যেতিয়া ছলনা, মিছা, আলস্য, নিদ্ৰালুতা, হিংসা, বিষাদ, শোক, মোহ, ভয় আৰু দাৰিদ্ৰ্য প্ৰাধান্য পায়, তেতিয়া সেই যুগ কলি; তাক তমোগুণ-প্ৰধান বুলি স্মৃত।
Verse 31
तस्मात् क्षुद्रदृशो मर्त्या: क्षुद्रभाग्या महाशना: । कामिनो वित्तहीनाश्च स्वैरिण्यश्च स्त्रियोऽसती: ॥ ३१ ॥
সেয়ে ক’লিযুগৰ দোষৰ বাবে মানুহ ক্ষুদ্ৰদৃষ্টিৰ, দুর্ভাগ্যবান, অতিভোজী, কামাসক্ত আৰু ধনহীন হ’ব; আৰু নাৰীসকল অশুচৰিত্ৰা হৈ স্বেচ্ছাচাৰিণী ৰূপে এজনৰ পৰা আনজনলৈ ঘূৰি ফুৰিব।
Verse 32
दस्यूत्कृष्टा जनपदा वेदा: पाषण्डदूषिता: । राजानश्च प्रजाभक्षा: शिश्नोदरपरा द्विजा: ॥ ३२ ॥
জনপদবোৰ দস্যুৰ দ্বাৰা উপদ্ৰুত হ’ব, বেদসমূহ পাষণ্ডৰ দ্বাৰা দূষিত হ’ব, ৰজাসকলে প্ৰজাক ভক্ষণ কৰিব আৰু দ্বিজসকল কেৱল উদৰ আৰু উপস্থৰ সেৱাত মগ্ন থাকিব।
Verse 33
अव्रता बटवोऽशौचा भिक्षवश्च कुटुम्बिन: । तपस्विनो ग्रामवासा न्यासिनोऽत्यर्थलोलुपा: ॥ ३३ ॥
ব্ৰহ্মচাৰীসকল ব্ৰতহীন আৰু অপবিত্ৰ হ’ব, গৃহস্থসকল ভিক্ষাৰী হ’ব, বানপ্ৰস্থীসকল গাওঁবাসী হ’ব আৰু সন্ন্যাসীসকল অত্যন্ত ধনলোভী হ’ব।
Verse 34
ह्रस्वकाया महाहारा भूर्यपत्या गतह्रिय: । शश्वत्कटुकभाषिण्यश्चौर्यमायोरुसाहसा: ॥ ३४ ॥
নাৰীসকল হ্ৰস্বকায়, অতিভোজী, বহু সন্তানৱতী আৰু লজ্জাহীন হ’ব। তেওঁলোকে সদায় কটু কথা ক’ব আৰু চুৰি, কপটতা আৰু দুঃসাহসত লিপ্ত থাকিব।
Verse 35
पणयिष्यन्ति वै क्षुद्रा: किराटा: कूटकारिण: । अनापद्यपि मंस्यन्ते वार्तां साधु जुगुप्सिताम् ॥ ३५ ॥
ব্যৱসায়ীসকলে ক্ষুদ্ৰ ব্যৱসায় কৰিব আৰু প্ৰৱঞ্চনা কৰিব। কোনো বিপদ নথকা সত্ত্বেও মানুহে নিন্দনীয় বৃত্তিক জীৱিকা হিচাপে গ্ৰহণ কৰিব।
Verse 36
पतिं त्यक्ष्यन्ति निर्द्रव्यं भृत्या अप्यखिलोत्तमम् । भृत्यं विपन्नं पतय: कौलं गाश्चापयस्विनी: ॥ ३६ ॥
ভৃত্যসকলে নিৰ্ধন গৰাকীক ত্যাগ কৰিব, যদিও তেওঁ সৰ্বগুণসম্পন্ন হয়। গৰাকীয়ে বিপন্ন ভৃত্যক আৰু মানুহে গাখীৰ নিদিয়া গৰুক ত্যাগ কৰিব।
Verse 37
पितृभ्रातृसुहृज्ज्ञातीन् हित्वा सौरतसौहृदा: । ननान्दृश्यालसंवादा दीना: स्त्रैणा: कलौ नरा: ॥ ३७ ॥
কলিযুগত পুৰুষসকল দীন হৈ নাৰীৰ অধীন হ’ব। তেওঁলোকে পিতা, ভ্ৰাতা, বন্ধু আৰু আত্মীয়ক ত্যাগ কৰি পত্নীৰ ননদ-শ্যাল আদি লোকৰ সৈতে মাত্ৰ সঙ্গ কৰিব; বন্ধুত্বৰ ধাৰণা কেৱল কাম-সম্পৰ্কত স্থিত হ’ব।
Verse 38
शूद्रा: प्रतिग्रहीष्यन्ति तपोवेषोपजीविन: । धर्मं वक्ष्यन्त्यधर्मज्ञा अधिरुह्योत्तमासनम् ॥ ३८ ॥
কলিযুগত শূদ্ৰস্বভাৱ লোকসকলে তপস্যাৰ ভান কৰি ভিক্ষু-বেশে জীৱিকা চলাব আৰু দান গ্ৰহণ কৰিব। ধৰ্ম নাজানা লোকসকলে উচ্চ আসনত উঠি ধৰ্মনীতি ক’বলৈ ধৰিব।
Verse 39
नित्यमुद्विग्नमनसो दुर्भिक्षकरकर्शिता: । निरन्ने भूतले राजननावृष्टिभयातुरा: ॥ ३९ ॥ वासोऽन्नपानशयनव्यवायस्नानभूषणै: । हीना: पिशाचसन्दर्शा भविष्यन्ति कलौ प्रजा: ॥ ४० ॥
কলিযুগত প্ৰজাসকলৰ মন সদায় উদ্বিগ্ন থাকিব। হে ৰাজন, দুৰ্ভিক্ষ আৰু কৰৰ চাপে তেওঁলোক কৃশ হ’ব আৰু অনাবৃষ্টিৰ ভয়ত সদায় ব্যাকুল থাকিব। বস্ত্ৰ, অন্ন-পান, শয়ন, সহবাস, স্নান আৰু অলংকাৰৰ অভাৱত তেওঁলোক ক্ৰমে পিশাচসদৃশ দেখা দিব।
Verse 40
नित्यमुद्विग्नमनसो दुर्भिक्षकरकर्शिता: । निरन्ने भूतले राजननावृष्टिभयातुरा: ॥ ३९ ॥ वासोऽन्नपानशयनव्यवायस्नानभूषणै: । हीना: पिशाचसन्दर्शा भविष्यन्ति कलौ प्रजा: ॥ ४० ॥
কলিযুগত প্ৰজাসকল বস্ত্ৰ, অন্ন-পান, শয়ন, সহবাস, স্নান আৰু অলংকাৰৰ পৰা বঞ্চিত হ’ব। দেহ কৃশ হ’ব আৰু ৰূপ ক্ৰমে পিশাচসদৃশ হ’ব।
Verse 41
कलौ काकिणिकेऽप्यर्थे विगृह्य त्यक्तसौहृदा: । त्यक्ष्यन्ति च प्रियान् प्राणान् हनिष्यन्ति स्वकानपि ॥ ४१ ॥
কলিযুগত সামান্য কাকিণিকাৰ বাবেও মানুহে বিবাদ কৰি সৌহাৰ্দ ত্যাগ কৰিব। তেওঁলোকে প্ৰিয় প্ৰাণো ত্যাগ কৰিবলৈ সাজু হ’ব আৰু নিজৰ স্বজনকো হত্যা কৰিব।
Verse 42
न रक्षिष्यन्ति मनुजा: स्थविरौ पितरावपि । पुत्रान् भार्यां च कुलजां क्षुद्रा: शिश्नोदरंभरा: ॥ ४२ ॥
কলিযুগত মানুহে বৃদ্ধ পিতৃ-মাতৃ, সন্তান আৰু কুলবধূ পত্নীকো ৰক্ষা নকৰিব। অতি অধঃপতিত হৈ কেৱল উদৰ আৰু ইন্দ্ৰিয়সুখ পূৰণতেই ব্যস্ত থাকিব।
Verse 43
कलौ न राजन्जगतां परं गुरुं त्रिलोकनाथानतपादपङ्कजम् । प्रायेण मर्त्या भगवन्तमच्युतं यक्ष्यन्ति पाषण्डविभिन्नचेतस: ॥ ४३ ॥
হে ৰাজন, কলিযুগত পাষণ্ড আৰু নাস্তিকতাৰ প্ৰভাৱত মানুহৰ বুদ্ধি বিভ্ৰান্ত হ’ব; সেয়ে ত্ৰিলোকনাথসকলেও যাঁৰ পদপদ্মত নত হয় সেই জগতৰ পৰম গুৰু অচ্যুত ভগৱানক তেওঁলোকে প্ৰায়ে যজ্ঞ-আৰাধনা নকৰিব।
Verse 44
यन्नामधेयं म्रियमाण आतुर: पतन् स्खलन् वा विवशो गृणन् पुमान् । विमुक्तकर्मार्गल उत्तमां गतिं प्राप्नोति यक्ष्यन्ति न तं कलौ जना: ॥ ४४ ॥
মৃত্যুভয়ত আতুৰ হৈ পৰি যোৱা, হোঁচট খোৱা, বিবশ অৱস্থাতো যদি কোনো পুৰুষে ভগৱানৰ পবিত্ৰ নাম উচ্চাৰণ কৰে, তেন্তে সি কৰ্মবন্ধনৰ পৰা মুক্ত হৈ উত্তম গতি লাভ কৰে; তথাপি কলিযুগত লোকসকলে তেওঁক আৰাধনা নকৰিব।
Verse 45
पुंसां कलिकृतान् दोषान् द्रव्यदेशात्मसम्भवान् । सर्वान् हरति चित्तस्थो भगवान् पुरुषोत्तम: ॥ ४५ ॥
কলিযুগত দ্ৰব্য, স্থান আৰু ব্যক্তি—সকলো কলিৰ দোষে কলুষিত হয়; কিন্তু যিয়ে চিত্তত পুৰুষোত্তম ভগৱানক স্থাপন কৰে, তাৰ জীৱনৰ পৰা সেই সকলো কলুষতা ভগৱানে হৰণ কৰে।
Verse 46
श्रुत: सङ्कीर्तितो ध्यात: पूजितश्चादृतोऽपि वा । नृणां धुनोति भगवान् हृत्स्थो जन्मायुताशुभम् ॥ ४६ ॥
হৃদয়ত অৱস্থিত ভগৱানৰ বিষয়ে যদি কোনোবাই শ্ৰৱণ কৰে, সংকীৰ্তন কৰে, ধ্যান কৰে, পূজা কৰে বা কেৱল ভক্তিভাৱে আদৰ নিবেদন কৰে, তেন্তে ভগৱানে মানুহৰ মনৰ পৰা হাজাৰ হাজাৰ জন্মৰ অশুভ কলুষতা ধুই পেলায়।
Verse 47
यथा हेम्नि स्थितो वह्निर्दुर्वर्णं हन्ति धातुजम् । एवमात्मगतो विष्णुर्योगिनामशुभाशयम् ॥ ४७ ॥
যেনেকৈ সোণত স্থিত অগ্নিয়ে অন্য ধাতুৰ অংশৰ বাবে হোৱা বিবৰ্ণতা দূৰ কৰে, তেনেকৈ হৃদয়ত অৱস্থিত বিষ্ণুৱে যোগীসকলৰ অশুভ আশয় শুদ্ধ কৰে।
Verse 48
विद्यातप:प्राणनिरोधमैत्री- तीर्थाभिषेकव्रतदानजप्यै: । नात्यन्तशुद्धिं लभतेऽन्तरात्मा यथा हृदिस्थे भगवत्यनन्ते ॥ ४८ ॥
দেৱপূজা, তপস্যা, প্ৰাণনিয়ন্ত্ৰণ, মৈত্ৰী, তীৰ্থস্নান, ব্ৰত, দান আৰু জপ আদি কৰিলেও অন্তৰাত্মাই সেই পৰম শুদ্ধি নাপায়, যি হৃদয়ত অৱস্থিত অনন্ত ভগৱান প্ৰকাশ পালে হয়।
Verse 49
तस्मात् सर्वात्मना राजन् हृदिस्थं कुरु केशवम् । म्रियमाणो ह्यवहितस्ततो यासि परां गतिम् ॥ ४९ ॥
সেয়ে, হে ৰাজন, সৰ্বাত্মনাৰে কেশৱক হৃদয়ত স্থাপন কৰা। মৃত্যুকালতো সাৱধানচিত্তে তাতেই একাগ্ৰ থাকিলে তুমি নিশ্চয় পৰম গতি লাভ কৰিবা।
Verse 50
म्रियमाणैरभिध्येयो भगवान् परमेश्वर: । आत्मभावं नयत्यङ्ग सर्वात्मा सर्वसंश्रय: ॥ ५० ॥
প্ৰিয় ৰাজন, ভগৱান পৰমেশ্বৰেই পৰম নিয়ন্তা। তেওঁ সৰ্বাত্মা আৰু সকলোৰে আশ্ৰয়। মৃত্যুসন্নিকটসকলে তেওঁক ধ্যান কৰিলে তেওঁ তেওঁলোকক নিজৰ নিত্য আত্মস্বৰূপ প্ৰকাশ কৰে।
Verse 51
कलेर्दोषनिधे राजन्नस्ति ह्येको महान् गुण: । कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तसङ्ग: परं व्रजेत् ॥ ५१ ॥
হে ৰাজন, কলিযুগ দোষৰ নিধি যদিও, তথাপি এই যুগত এটা মহান গুণ আছে—কেৱল শ্ৰীকৃষ্ণৰ নামকীৰ্তনে মানুহ বন্ধনমুক্ত হৈ পৰম ধামলৈ যায়।
Verse 52
कृते यद्ध्यायतो विष्णुं त्रेतायां यजतो मखै: । द्वापरे परिचर्यायां कलौ तद्धरिकीर्तनात् ॥ ५२ ॥
সত্যযুগত বিষ্ণুধ্যান, ত্ৰেতাযুগত যজ্ঞ, আৰু দ্বাপৰত প্ৰভুৰ পদসেৱাই যি ফল দিছিল, সেই একে ফল কলিযুগত কেৱল হৰিনাম-সংকীৰ্তন, ‘হৰে কৃষ্ণ’ মহামন্ত্ৰ জপে লাভ হয়।
Frequently Asked Questions
She laughs because their conquest is based on bodily identification and political lust, while they themselves are “playthings” of death. The Earth’s critique is a dharma-śāstric inversion: rulers presume mastery over land and people, yet kāla inevitably strips them of everything. Her laughter functions as instruction (upadeśa), exposing the vanity of sovereignty and pushing the listener toward renunciation and the search for the eternal shelter in Bhagavān.
It presents dharma as standing on four legs—truthfulness, mercy, austerity, and charity—fully present in Satya-yuga. In Tretā, each leg is reduced by a quarter due to irreligious pillars (lying, violence, dissatisfaction, quarrel). In Dvāpara, dharma is halved, and in Kali only one quarter remains, steadily diminishing until destroyed. The chapter also correlates yugas with the dominance of guṇas in collective psychology: goodness (Satya), passion (Tretā), mixed passion/ignorance (Dvāpara), and ignorance (Kali).
The list includes celebrated rulers and formidable antagonists (e.g., Pṛthu, Bharata, Māndhātā, Sagara, Rāma, Raghu; and figures like Hiraṇyakaśipu, Vṛtra, Rāvaṇa). The rhetorical repetition intensifies the point: regardless of learning, heroism, or empire, all are conquered by time. The intended takeaway is not genealogical pride but vairāgya—worldly fame collapses into “historical accounts,” whereas devotion yields imperishable benefit.
The chapter culminates in nāma-saṅkīrtana: chanting the Hare Kṛṣṇa mahā-mantra. It teaches that while many practices (austerity, vows, holy baths, mantra recitation, demigod worship) offer some purification, the most complete cleansing occurs when the Supreme Lord is fixed within the heart—most readily achieved in Kali by chanting His holy names.