Adhyaya 12
Bhāgavata-Māhātmya and the Complete Summary of the Śrīmad-Bhāgavatam
দ্বাদশ স্কন্ধৰ উপসংহাৰত কলিযুগৰ অন্ধকাৰ আৰু সাধনাৰ তৎকাল প্ৰয়োজনীয়তা উজ্জ্বলকৈ কোৱা হৈছে। সূত গোস্বামী ভক্তিধৰ্ম আৰু শ্ৰীকৃষ্ণক প্ৰণাম কৰি শ্ৰীমদ্ভাগৱতৰ স্কন্ধানুক্ৰমে বিস্তৃত সাৰ দিয়ে—সৰ্গ, বিসৰ্গ, নিৰোধ; মন্বন্তৰ আৰু অৱতাৰ; বংশ আৰু বংশানুচৰিত; আৰু কেন্দ্ৰত শ্ৰীকৃষ্ণ-লীলা। তাৰ পিছত সিদ্ধান্তত হৰিগুণগানময় দিব্য বাক্যকেই একমাত্ৰ সত্য মঙ্গল সাহিত্য বুলি স্তৱ কৰে, লৌকিক কথাৰ সৈতে পাৰ্থক্য দেখুৱায়, আৰু ‘নমো হৰি’ অনিচ্ছাকৃত উচ্চাৰণো শুদ্ধি আনে বুলি ঘোষণা কৰে। একাদশী-দ্বাদশী আৰু তীৰ্থত শ্ৰৱণ/পাঠৰ ফল স্থাপন কৰি, কৃষ্ণৰ মধুৰ লীলাৰে পৰম সত্য প্ৰকাশ কৰা আদৰ্শ বক্তা শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামীক সূতে প্ৰণাম কৰে; আশ্ৰয় হৰিয়েই, ভাগৱত শ্ৰৱণ আৰু কীৰ্তনে যি লাভ্য।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच नमो धर्माय महते नम: कृष्णाय वेधसे । ब्रह्मणेभ्यो नमस्कृत्य धर्मान् वक्ष्ये सनातनान् ॥ १ ॥
সূতে ক’লে: মহাধৰ্ম—ভক্তিসেৱা—লৈ নমস্কাৰ, সৃষ্টিকৰ্তা ভগৱান কৃষ্ণলৈ নমস্কাৰ; আৰু সকলো ব্ৰাহ্মণক প্ৰণাম কৰি মই এতিয়া সনাতন ধৰ্মতত্ত্ব বৰ্ণনা কৰিম।
Verse 2
एतद् व: कथितं विप्रा विष्णोश्चरितमद्भुतम् । भवद्भिर्यदहं पृष्टो नराणां पुरुषोचितम् ॥ २ ॥
হে বিপ্ৰসকল, আপোনালোকে যেনেকৈ মোক সুধিছিল, তেনেকৈ মই আপোনালোকক ভগৱান বিষ্ণুৰ আশ্চৰ্য চৰিত্ৰ ক’লোঁ। এনে কথা শ্ৰৱণ কৰাই সত্য মানুহৰ উপযুক্ত কৰ্ম।
Verse 3
अत्र सङ्कीर्तित: साक्षात् सर्वपापहरो हरि: । नारायणो हृषीकेशो भगवान् सात्वतां पति: ॥ ३ ॥
এই গ্ৰন্থত সাক্ষাৎ হৰিৰ সম্পূৰ্ণ সংকীৰ্তন আছে; তেওঁ নিজৰ ভক্তসকলৰ সকলো পাপফল হৰণ কৰে। সেই প্ৰভু নাৰায়ণ, হৃষীকেশ আৰু সাত্বতসকলৰ অধিপতি ভগৱান ৰূপে মহিমিত।
Verse 4
अत्र ब्रह्म परं गुह्यं जगत: प्रभवाप्ययम् । ज्ञानं च तदुपाख्यानं प्रोक्तं विज्ञानसंयुतम् ॥ ४ ॥
ইয়াত পৰম ব্ৰহ্মৰ গূঢ় ৰহস্য, এই জগতৰ সৃষ্টি আৰু প্ৰলয়ৰ কাৰণ বৰ্ণিত হৈছে। তেখেতৰ দিব্য জ্ঞান, সাধনা-পদ্ধতি আৰু অনুভৱ-সহিত বিজ্ঞানো কোৱা হৈছে।
Verse 5
भक्तियोग: समाख्यातो वैराग्यं च तदाश्रयम् । पारीक्षितमुपाख्यानं नारदाख्यानमेव च ॥ ५ ॥
ইয়াত ভক্তিযোগৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে আৰু তাৰ আশ্ৰিত বৈৰাগ্যো কোৱা হৈছে। লগতে মহাৰাজ পৰীক্ষিতৰ উপাখ্যান আৰু নাৰদমুনিৰ আখ্যানো বৰ্ণিত।
Verse 6
प्रायोपवेशो राजर्षेर्विप्रशापात् परीक्षित: । शुकस्य ब्रह्मर्षभस्य संवादश्च परीक्षित: ॥ ६ ॥
বিপ্ৰপুত্ৰৰ শাপত ৰাজর্ষি পৰীক্ষিতে প্ৰায়োপৱেশ—মৃত্যুপৰ্যন্ত উপবাস—গ্ৰহণ কৰিছিল, সেয়াও বৰ্ণিত। লগতে ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠ শুকদেৱ গোস্বামীৰ সৈতে পৰীক্ষিতৰ সংবাদো কোৱা হৈছে।
Verse 7
योगधारणयोत्क्रान्ति: संवादो नारदाजयो: । अवतारानुगीतं च सर्ग: प्राधानिकोऽग्रत: ॥ ७ ॥
যোগধাৰণাৰ দ্বাৰা মৃত্যুকালত মুক্তি লাভৰ বিধি বৰ্ণিত। নাৰদ-ব্ৰহ্মাৰ সংবাদ, ভগৱানৰ অৱতাৰসমূহৰ গণনা, আৰু অব্যক্ত প্ৰকৃতিৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ক্ৰমে সৃষ্টিৰ প্ৰাধানিক বিৱৰণো আছে।
Verse 8
विदुरोद्धवसंवाद: क्षत्तृमैत्रेययोस्तत: । पुराणसंहिताप्रश्नो महापुरुषसंस्थिति: ॥ ८ ॥
বিদুৰ-উদ্ধৱৰ সংবাদ আৰু তাৰ পিছত ক্ষত্তা (বিদুৰ) আৰু মৈত্রেয়ৰ সংবাদ বৰ্ণিত। এই পুৰাণ-সংহিতাৰ বিষয়বস্তু সম্পৰ্কে প্ৰশ্ন, আৰু প্ৰলয়কালে মহাপুৰুষ ভগৱানৰ দেহত সৃষ্টিৰ লয়-সমাপ্তিও কোৱা হৈছে।
Verse 9
तत: प्राकृतिक: सर्ग: सप्त वैकृतिकाश्च ये । ततो ब्रह्माण्डसम्भूतिर्वैराज: पुरुषो यत: ॥ ९ ॥
তাৰ পিছত প্ৰকৃতিৰ গুণক্ষোভজনিত সৃষ্টি, তত্ত্ব-ৱিকাৰৰ সাতটা পৰ্যায়, আৰু ব্ৰহ্মাণ্ড-অণ্ডৰ নিৰ্মাণ—যাৰ পৰা ভগৱানৰ বিরাট (বৈরাজ) পুৰুষ প্ৰকাশ পায়—এই সকলো সুস্পষ্টভাৱে বৰ্ণিত।
Verse 10
कालस्य स्थूलसूक्ष्मस्य गति: पद्मसमुद्भव: । भुव उद्धरणेऽम्भोधेर्हिरण्याक्षवधो यथा ॥ १० ॥
কালৰ স্থূল আৰু সূক্ষ্ম গতি, গৰ্ভোদকশায়ী বিষ্ণুৰ নাভিৰ পৰা পদ্মৰ উদ্ভৱ, আৰু পৃথিৱী উদ্ধাৰৰ সময় গৰ্ভোদক সাগৰত হিৰণ্যাক্ষৰ বধ—এই বিষয়সমূহো বৰ্ণিত।
Verse 11
ऊर्ध्वतिर्यगवाक्सर्गो रुद्रसर्गस्तथैव च । अर्धनारीश्वरस्याथ यत: स्वायम्भुवो मनु: ॥ ११ ॥
ভাগৱতত দেৱতা, পশু আৰু আসুৰীয় যোনিৰ সৃষ্টি; ভগৱান ৰুদ্ৰৰ জন্ম; আৰু অৰ্ধনাৰীশ্বৰ পৰা স্বায়ম্ভুৱ মনুৰ উদ্ভৱ—এইবোৰো বৰ্ণিত।
Verse 12
शतरूपा च या स्त्रीणामाद्या प्रकृतिरुत्तमा । सन्तानो धर्मपत्नीनां कर्दमस्य प्रजापते: ॥ १२ ॥
স্ত্ৰীসকলৰ মাজত আদ্যা আৰু উত্তমা শতৰূপাৰ আবিৰ্ভাৱ—যি মনুৰ শ্ৰেষ্ঠ পত্নী—আৰু প্ৰজাপতি কৰ্দমৰ ধৰ্মপত্নীসকলৰ সন্তান—এইটোও বৰ্ণিত।
Verse 13
अवतारो भगवत: कपिलस्य महात्मन: । देवहूत्याश्च संवाद: कपिलेन च धीमता ॥ १३ ॥
ভাগৱতত ভগৱানৰ মহাত্মা কপিল অৱতাৰৰ বৰ্ণনা আছে, আৰু সেই মহাজ্ঞানী কপিলৰ সৈতে তেওঁৰ মাতৃ দেৱহূতিৰ সংলাপো লিপিবদ্ধ।
Verse 14
नवब्रह्मसमुत्पत्तिर्दक्षयज्ञविनाशनम् । ध्रुवस्य चरितं पश्चात्पृथो: प्राचीनबर्हिष: ॥ १४ ॥ नारदस्य च संवादस्तत: प्रैयव्रतं द्विजा: । नाभेस्ततोऽनु चरितमृषभस्य भरतस्य च ॥ १५ ॥
ইয়াত নৱ মহাব্ৰাহ্মণসকলৰ সন্ততি, দক্ষৰ যজ্ঞবিনাশ, ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ চৰিত, তাৰ পাছত ৰজা পৃথু আৰু ৰজা প্ৰাচীনবৰ্হিৰ কাহিনী, প্ৰাচীনবৰ্হি-নাৰদ সংলাপ আৰু মহাৰাজ প্ৰিয়ব্ৰতৰ জীৱন বৰ্ণিত। তাৰ পিছত, হে ব্ৰাহ্মণসকল, ভাগৱতত ৰজা নাভি, ভগৱান ঋষভ আৰু ৰজা ভৰতৰ গুণ-কর্মও কোৱা হৈছে।
Verse 15
नवब्रह्मसमुत्पत्तिर्दक्षयज्ञविनाशनम् । ध्रुवस्य चरितं पश्चात्पृथो: प्राचीनबर्हिष: ॥ १४ ॥ नारदस्य च संवादस्तत: प्रैयव्रतं द्विजा: । नाभेस्ततोऽनु चरितमृषभस्य भरतस्य च ॥ १५ ॥
ইয়াত নৱ মহাব্ৰাহ্মণসকলৰ সন্ততি, দক্ষৰ যজ্ঞবিনাশ, ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ চৰিত, তাৰ পাছত ৰজা পৃথু আৰু ৰজা প্ৰাচীনবৰ্হিৰ কাহিনী, প্ৰাচীনবৰ্হি-নাৰদ সংলাপ আৰু মহাৰাজ প্ৰিয়ব্ৰতৰ জীৱন বৰ্ণিত। তাৰ পিছত, হে ব্ৰাহ্মণসকল, ভাগৱতত ৰজা নাভি, ভগৱান ঋষভ আৰু ৰজা ভৰতৰ গুণ-কর্মও কোৱা হৈছে।
Verse 16
द्वीपवर्षसमुद्राणां गिरिनद्युपवर्णनम् । ज्योतिश्चक्रस्य संस्थानं पातालनरकस्थिति: ॥ १६ ॥
ভাগৱতত পৃথিৱীৰ দ্বীপ, বৰ্ষ, সাগৰ, পৰ্বত আৰু নদীৰ বিস্তৃত বৰ্ণনা আছে। লগতে জ্যোতিষ্চক্ৰৰ বিন্যাস আৰু পাতাল অঞ্চল তথা নৰকৰ অৱস্থাও ব্যাখ্যা কৰা হৈছে।
Verse 17
दक्षजन्म प्रचेतोभ्यस्तत्पुत्रीणां च सन्तति: । यतो देवासुरनरास्तिर्यङ्नगखगादय: ॥ १७ ॥
প্ৰচেতাসকলৰ পুত্ৰৰূপে প্ৰজাপতি দক্ষৰ পুনর্জন্ম আৰু দক্ষৰ কন্যাসকলৰ সন্ততি—যাৰ পৰা দেৱ, অসুৰ, মানুহ, পশু, নাগ, পক্ষী আদি জাতিসমূহৰ উদ্ভৱ—এই সকলো ইয়াত বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 18
त्वाष्ट्रस्य जन्म निधनं पुत्रयोश्च दितेर्द्विजा: । दैत्येश्वरस्य चरितं प्रह्लादस्य महात्मन: ॥ १८ ॥
হে দ্বিজসকল, ইয়াত ত্বাষ্ট্ৰীয় বৃত্ৰাসুৰৰ জন্ম আৰু মৃত্যু, আৰু দিতিৰ পুত্ৰ হিৰণ্যাক্ষ আৰু হিৰণ্যকশিপুৰ জন্ম-মৃত্যু বৰ্ণিত হৈছে; লগতে দিতিবংশৰ শ্ৰেষ্ঠ মহাত্মা প্ৰহ্লাদৰ চৰিতও কোৱা হৈছে।
Verse 19
मन्वन्तरानुकथनं गजेन्द्रस्य विमोक्षणम् । मन्वन्तरावताराश्च विष्णोर्हयशिरादय: ॥ १९ ॥
প্ৰত্যেক মন্বন্তৰৰ বিৱৰণ, গজেন্দ্ৰৰ বিমোচন, আৰু প্ৰতিটো মন্বন্তৰত বিষ্ণুৰ বিশেষ অৱতাৰ—হয়শীৰ্ষ আদি—ইয়াতো বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 20
कौर्मं मात्स्यं नारसिंहं वामनं च जगत्पते: । क्षीरोदमथनं तद्वदमृतार्थे दिवौकसाम् ॥ २० ॥
ভাগৱতত জগত্পতি কূৰ্ম, মৎস্য, নৰসিংহ আৰু বামন ৰূপে অৱতৰণ, আৰু অমৃতৰ বাবে দেৱতাসকলৰ ক্ষীৰসাগৰ মন্থনৰ কথাও বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 21
देवासुरमहायुद्धं राजवंशानुकीर्तनम् । इक्ष्वाकुजन्म तद्वंश: सुद्युम्नस्य महात्मन: ॥ २१ ॥
দেৱ-অসুৰ মহাযুদ্ধৰ বিৱৰণ, বিভিন্ন ৰাজবংশৰ ক্ৰমবদ্ধ বৰ্ণনা, ইক্ষ্বাকুৰ জন্ম আৰু তেওঁৰ বংশ, লগতে মহাত্মা সুদ্যুম্নৰ বংশ—এই সকলো এই গ্ৰন্থত উপস্থাপিত।
Verse 22
इलोपाख्यानमत्रोक्तं तारोपाख्यानमेव च । सूर्यवंशानुकथनं शशादाद्या नृगादय: ॥ २२ ॥
ইয়াত ইলা আৰু তাৰাৰ উপাখ্যান, আৰু সূৰ্যবংশৰ বংশধৰসকলৰ বৰ্ণনা—শশাদ আদি, নৃগ আদি—উল্লেখ কৰা হৈছে।
Verse 23
सौकन्यं चाथ शर्याते: ककुत्स्थस्य च धीमत: । खट्वाङ्गस्य च मान्धातु: सौभरे: सगरस्य च ॥ २३ ॥
সুকন্যা, শৰ্যাতি, ধীমন্ত ককুত্স্থ, খট্বাঙ্গ, মান্ধাতা, সৌভৰি আৰু সগৰ—এইসকলৰ কাহিনিও ইয়াত বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 24
रामस्य कोशलेन्द्रस्य चरितं किल्बिषापहम् । निमेरङ्गपरित्यागो जनकानां च सम्भव: ॥ २४ ॥
শ্ৰীমদ্ভাগৱতত কোশলৰাজ ভগৱান শ্ৰীৰামচন্দ্ৰৰ পবিত্ৰ চৰিত্ৰ বৰ্ণিত হৈছে, যি পাপ নাশ কৰে। লগতে ৰজা নিমিৰ দেহত্যাগ আৰু জনকবংশৰ উদ্ভৱো উল্লেখিত।
Verse 25
रामस्य भार्गवेन्द्रस्य नि:क्षत्रीकरणं भुव: । ऐलस्य सोमवंशस्य ययातेर्नहुषस्य च ॥ २५ ॥ दौष्मन्तेर्भरतस्यापि शान्तनोस्तत्सुतस्य च । ययातेर्ज्येष्ठपुत्रस्य यदोर्वंशोऽनुकीर्तित: ॥ २६ ॥
শ্ৰীমদ্ভাগৱতত ভৃগুবংশশ্ৰেষ্ঠ ভগৱান পৰশুৰামে পৃথিৱীত ক্ষত্ৰিয়সকলক নিঃশেষ কৰা বৰ্ণিত। লগতে সোমবংশৰ ঐল, যযাতি, নহুষ, দুষ্যন্তপুত্ৰ ভৰত, শান্তনু আৰু শান্তনুপুত্ৰ ভীষ্মৰ মহিমাময় চৰিত্ৰ, আৰু যযাতিৰ জ্যেষ্ঠপুত্ৰ যদুৱে স্থাপন কৰা যদুবংশো কীৰ্তিত।
Verse 26
रामस्य भार्गवेन्द्रस्य नि:क्षत्रीकरणं भुव: । ऐलस्य सोमवंशस्य ययातेर्नहुषस्य च ॥ २५ ॥ दौष्मन्तेर्भरतस्यापि शान्तनोस्तत्सुतस्य च । ययातेर्ज्येष्ठपुत्रस्य यदोर्वंशोऽनुकीर्तित: ॥ २६ ॥
শ্ৰীমদ্ভাগৱতত ভৃগুবংশশ্ৰেষ্ঠ ভগৱান পৰশুৰামে পৃথিৱীত ক্ষত্ৰিয়সকলক নিঃশেষ কৰা বৰ্ণিত। লগতে সোমবংশৰ ঐল, যযাতি, নহুষ, দুষ্যন্তপুত্ৰ ভৰত, শান্তনু আৰু শান্তনুপুত্ৰ ভীষ্মৰ মহিমাময় চৰিত্ৰ, আৰু যযাতিৰ জ্যেষ্ঠপুত্ৰ যদুৱে স্থাপন কৰা যদুবংশো কীৰ্তিত।
Verse 27
यत्रावतीर्णो भगवान् कृष्णाख्यो जगदीश्वर: । वसुदेवगृहे जन्म ततो वृद्धिश्च गोकुले ॥ २७ ॥
যি যদুবংশত জগদীশ্বৰ ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণ অৱতীৰ্ণ হৈছিল, বসুদেৱৰ গৃহত তেওঁৰ জন্ম আৰু পাছত গোকুলত তেওঁৰ লালন-পালন আৰু বৃদ্ধি—এই সকলো বিস্তাৰে বৰ্ণিত।
Verse 28
तस्य कर्माण्यपाराणि कीर्तितान्यसुरद्विष: । पूतनासुपय:पानं शकटोच्चाटनं शिशो: ॥ २८ ॥ तृणावर्तस्य निष्पेषस्तथैव बकवत्सयो: । अघासुरवधो धात्रा वत्सपालावगूहनम् ॥ २९ ॥
অসুৰদ্বেষী শ্ৰীকৃষ্ণৰ অপাৰ লীলাসমূহো কীৰ্তিত হৈছে—পূতনাৰ স্তন্যৰ সৈতে তাইৰ প্ৰাণবায়ু হৰণ, শিশুৱে শকট ভাঙি পেলোৱা, তৃণাবর্তক নুচি পেলোৱা, বকাসুৰ আৰু বৎসাসুৰ বধ, অঘাসুৰ সংহাৰ, আৰু ধাতা ব্ৰহ্মাই বাছুৰ আৰু গোপসখাসকলক গুহাত লুকুৱাই থোৱা সময়ৰ লীলা।
Verse 29
तस्य कर्माण्यपाराणि कीर्तितान्यसुरद्विष: । पूतनासुपय:पानं शकटोच्चाटनं शिशो: ॥ २८ ॥ तृणावर्तस्य निष्पेषस्तथैव बकवत्सयो: । अघासुरवधो धात्रा वत्सपालावगूहनम् ॥ २९ ॥
অসুৰদ্বেষী শ্ৰীকৃষ্ণৰ অপাৰ লীলা কীৰ্তিত হৈছে—পূতনাৰ স্তন্যৰ সৈতে প্ৰাণবায়ুও শোষণ, শিশুৰ শকটভংগ, তৃণাবর্ত দমন, বকাসুৰ‑বৎসাসুৰ‑অঘাসুৰ বধ, আৰু ব্ৰহ্মাই বাছুৰ আৰু গোপসখাসকলক গুহাত লুকুৱাই থোৱা লীলা।
Verse 30
धेनुकस्य सहभ्रातु: प्रलम्बस्य च सङ्क्षय: । गोपानां च परित्राणं दावाग्ने: परिसर्पत: ॥ ३० ॥
ধেনুকাসুৰ আৰু তাৰ সঙ্গীসকলৰ লগতে প্ৰলম্বাসুৰৰ বিনাশ, আৰু চাৰিওফালে বিয়পি থকা দাৱাগ্নিৰ পৰা গোপবালসকলক ৰক্ষা—এই সকলো শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু শ্ৰীবলৰামৰ লীলা ভাগৱতত বৰ্ণিত।
Verse 31
दमनं कालियस्याहेर्महाहेर्नन्दमोक्षणम् । व्रतचर्या तु कन्यानां यत्र तुष्टोऽच्युतो व्रतै: ॥ ३१ ॥ प्रसादो यज्ञपत्नीभ्यो विप्राणां चानुतापनम् । गोवर्धनोद्धारणं च शक्रस्य सुरभेरथ ॥ ३२ ॥ यज्ञाभिषेक: कृष्णस्य स्त्रीभि: क्रीडा च रात्रिषु । शङ्खचूडस्य दुर्बुद्धेर्वधोऽरिष्टस्य केशिन: ॥ ३३ ॥
কালিয় সৰ্পৰ দমন, মহাসৰ্পৰ পৰা নন্দ মহাৰাজৰ মুক্তি, কন্যা গোপীসকলৰ কঠোৰ ব্ৰতাচৰণে অচ্যুত সন্তুষ্ট হোৱা; যজ্ঞপত্নী ব্ৰাহ্মণীসকললৈ কৃপা আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ অনুতাপ; গোবৰ্ধন উত্তোলন আৰু তাৰ পিছত ইন্দ্ৰ আৰু সুৰভীৰ পূজা‑অভিষেক; ৰাতিত গোপীসকলৰ সৈতে ক্ৰীড়া; আৰু শঙ্খচূড়, অরিষ্ট, কেশী আদি দুৰ্বুদ্ধি দানৱৰ বধ—এই লীলাসমূহ বিস্তাৰে বৰ্ণিত।
Verse 32
दमनं कालियस्याहेर्महाहेर्नन्दमोक्षणम् । व्रतचर्या तु कन्यानां यत्र तुष्टोऽच्युतो व्रतै: ॥ ३१ ॥ प्रसादो यज्ञपत्नीभ्यो विप्राणां चानुतापनम् । गोवर्धनोद्धारणं च शक्रस्य सुरभेरथ ॥ ३२ ॥ यज्ञाभिषेक: कृष्णस्य स्त्रीभि: क्रीडा च रात्रिषु । शङ्खचूडस्य दुर्बुद्धेर्वधोऽरिष्टस्य केशिन: ॥ ३३ ॥
কালিয় সৰ্পৰ দমন, মহাসৰ্পৰ পৰা নন্দ মহাৰাজৰ মুক্তি, কন্যা গোপীসকলৰ কঠোৰ ব্ৰতাচৰণে অচ্যুত সন্তুষ্ট হোৱা; যজ্ঞপত্নী ব্ৰাহ্মণীসকললৈ কৃপা আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ অনুতাপ; গোবৰ্ধন উত্তোলন আৰু তাৰ পিছত ইন্দ্ৰ আৰু সুৰভীৰ পূজা‑অভিষেক; ৰাতিত গোপীসকলৰ সৈতে ক্ৰীড়া; আৰু শঙ্খচূড়, অরিষ্ট, কেশী আদি দুৰ্বুদ্ধি দানৱৰ বধ—এই লীলাসমূহ বিস্তাৰে বৰ্ণিত।
Verse 33
दमनं कालियस्याहेर्महाहेर्नन्दमोक्षणम् । व्रतचर्या तु कन्यानां यत्र तुष्टोऽच्युतो व्रतै: ॥ ३१ ॥ प्रसादो यज्ञपत्नीभ्यो विप्राणां चानुतापनम् । गोवर्धनोद्धारणं च शक्रस्य सुरभेरथ ॥ ३२ ॥ यज्ञाभिषेक: कृष्णस्य स्त्रीभि: क्रीडा च रात्रिषु । शङ्खचूडस्य दुर्बुद्धेर्वधोऽरिष्टस्य केशिन: ॥ ३३ ॥
কালিয় সৰ্পৰ দমন, মহাসৰ্পৰ পৰা নন্দ মহাৰাজৰ মুক্তি, কন্যা গোপীসকলৰ কঠোৰ ব্ৰতাচৰণে অচ্যুত সন্তুষ্ট হোৱা; যজ্ঞপত্নী ব্ৰাহ্মণীসকললৈ কৃপা আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ অনুতাপ; গোবৰ্ধন উত্তোলন আৰু তাৰ পিছত ইন্দ্ৰ আৰু সুৰভীৰ পূজা‑অভিষেক; ৰাতিত গোপীসকলৰ সৈতে ক্ৰীড়া; আৰু শঙ্খচূড়, অরিষ্ট, কেশী আদি দুৰ্বুদ্ধি দানৱৰ বধ—এই লীলাসমূহ বিস্তাৰে বৰ্ণিত।
Verse 34
अक्रूरागमनं पश्चात् प्रस्थानं रामकृष्णयो: । व्रजस्त्रीणां विलापश्च मथुरालोकनं तत: ॥ ३४ ॥
ভাগৱতত অক্রূৰৰ আগমন, তাৰ পাছত শ্ৰীকৃষ্ণ-বলৰামৰ ব্ৰজ ত্যাগ কৰি প্ৰস্থান, ব্ৰজগোপীসকলৰ কৰুণ বিলাপ আৰু তাৰ পিছত মথুৰা-দৰ্শনৰ বৰ্ণনা আছে।
Verse 35
गजमुष्टिकचाणूरकंसादीनां तथा वध: । मृतस्यानयनं सूनो: पुन: सान्दीपनेर्गुरो: ॥ ३५ ॥
ইয়াত কুবলয়াপীড় হাতী, মুষ্টিক-চাণূৰ মল্ল, কংস আদি দুষ্টৰ বধ, আৰু গুৰু সান্দীপনি মুনিৰ মৃত পুত্ৰক শ্ৰীকৃষ্ণে পুনৰ আনি দিয়া কাহিনীও আছে।
Verse 36
मथुरायां निवसता यदुचक्रस्य यत्प्रियम् । कृतमुद्धवरामाभ्यां युतेन हरिणा द्विजा: ॥ ३६ ॥
হে দ্বিজসকল, এই গ্ৰন্থে কোৱা হৈছে—মথুৰাত বাস কৰি, উদ্ধৱ আৰু বলৰামৰ সৈতে ভগৱান হৰিয়ে যদুবংশৰ প্ৰীতিৰ বাবে যি লীলা কৰিলে।
Verse 37
जरासन्धसमानीतसैन्यस्य बहुशो वध: । घातनं यवनेन्द्रस्य कुशस्थल्या निवेशनम् ॥ ३७ ॥
জরাসন্ধে আনিছিল বহু সেনাদলৰ পুনঃপুনঃ বিনাশ, যবনরাজ কালযবনৰ বধ, আৰু কুশস্থলীত দ্বাৰকা নগৰ স্থাপনাৰ কথাও বৰ্ণিত।
Verse 38
आदानं पारिजातस्य सुधर्माया: सुरालयात् । रुक्मिण्या हरणं युद्धे प्रमथ्य द्विषतो हरे: ॥ ३८ ॥
ইয়াতো বৰ্ণিত—ভগৱান কৃষ্ণে স্বৰ্গলোকৰ পৰা পাৰিজাত বৃক্ষ আৰু সুধৰ্মা সভাগৃহ আনিলে, আৰু যুদ্ধত প্ৰতিদ্বন্দ্বীসকলক পৰাস্ত কৰি ৰুক্মিণীক হৰণ কৰিলে।
Verse 39
हरस्य जृम्भणं युद्धे बाणस्य भुजकृन्तनम् । प्राग्ज्योतिषपतिं हत्वा कन्यानां हरणं च यत् ॥ ३९ ॥
ইয়াত বৰ্ণিত হৈছে—বাণাসুৰৰ সৈতে যুদ্ধত শ্ৰীকৃষ্ণে শিৱক জৃম্ভণ (জঁভাই) কৰাই পৰাস্ত কৰিলে, বাণাসুৰৰ বাহু ছেদন কৰিলে, প্ৰাগ্জ্যোতিষপুৰৰ অধিপতিক বধ কৰি বন্দিনী কন্যাসকলক উদ্ধাৰ কৰিলে।
Verse 40
चैद्यपौण्ड्रकशाल्वानां दन्तवक्रस्य दुर्मते: । शम्बरो द्विविद: पीठो मुर: पञ्चजनादय: ॥ ४० ॥ माहात्म्यं च वधस्तेषां वाराणस्याश्च दाहनम् । भारावतरणं भूमेर्निमित्तीकृत्य पाण्डवान् ॥ ४१ ॥
ইয়াত চেদিৰাজ, পৌণ্ড্ৰক, শাল্ব, দুর্মতি দন্তবক্র, শম্বৰ, দ্বিবিদ, পীঠ, মুৰ, পঞ্চজন আদি দৈত্যসকলৰ মাহাত্ম্য আৰু বধ, বাৰাণসীৰ দাহন, আৰু পাণ্ডৱসকলক নিমিত্ত কৰি কুৰুক্ষেত্ৰ যুদ্ধৰ দ্বাৰা শ্ৰীকৃষ্ণে পৃথিৱীৰ ভাৰ লাঘৱ কৰা বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 41
चैद्यपौण्ड्रकशाल्वानां दन्तवक्रस्य दुर्मते: । शम्बरो द्विविद: पीठो मुर: पञ्चजनादय: ॥ ४० ॥ माहात्म्यं च वधस्तेषां वाराणस्याश्च दाहनम् । भारावतरणं भूमेर्निमित्तीकृत्य पाण्डवान् ॥ ४१ ॥
ইয়াত চেদিৰাজ, পৌণ্ড্ৰক, শাল্ব, দুর্মতি দন্তবক্র, শম্বৰ, দ্বিবিদ, পীঠ, মুৰ, পঞ্চজন আদি দৈত্যসকলৰ মাহাত্ম্য আৰু বধ, বাৰাণসীৰ দাহন, আৰু পাণ্ডৱসকলক নিমিত্ত কৰি কুৰুক্ষেত্ৰ যুদ্ধৰ দ্বাৰা শ্ৰীকৃষ্ণে পৃথিৱীৰ ভাৰ লাঘৱ কৰা বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 42
विप्रशापापदेशेन संहार: स्वकुलस्य च । उद्धवस्य च संवादो वसुदेवस्य चाद्भुत: ॥ ४२ ॥ यत्रात्मविद्या ह्यखिला प्रोक्ता धर्मविनिर्णय: । ततो मर्त्यपरित्याग आत्मयोगानुभावत: ॥ ४३ ॥
ইয়াত ব্ৰাহ্মণৰ শাপক উপলক্ষ কৰি প্ৰভুৱে নিজৰ বংশৰ সংহাৰ কৰা, নাৰদৰ সৈতে বসুদেৱৰ অদ্ভুত সংবাদ, আৰু উদ্ধৱ-কৃষ্ণ সংবাদ—য’ত সম্পূৰ্ণ আত্মবিদ্যা আৰু ধৰ্ম-নির্ণয় প্ৰকাশিত—তাৰ পাছত স্ব-আত্মযোগশক্তিৰে শ্ৰীকৃষ্ণে মর্ত্যলোক ত্যাগ কৰা, এই সকলো ভাগৱতত বৰ্ণিত।
Verse 43
विप्रशापापदेशेन संहार: स्वकुलस्य च । उद्धवस्य च संवादो वसुदेवस्य चाद्भुत: ॥ ४२ ॥ यत्रात्मविद्या ह्यखिला प्रोक्ता धर्मविनिर्णय: । ततो मर्त्यपरित्याग आत्मयोगानुभावत: ॥ ४३ ॥
ইয়াত ব্ৰাহ্মণৰ শাপক উপলক্ষ কৰি প্ৰভুৱে নিজৰ বংশৰ সংহাৰ কৰা, নাৰদৰ সৈতে বসুদেৱৰ অদ্ভুত সংবাদ, আৰু উদ্ধৱ-কৃষ্ণ সংবাদ—য’ত সম্পূৰ্ণ আত্মবিদ্যা আৰু ধৰ্ম-নির্ণয় প্ৰকাশিত—তাৰ পাছত স্ব-আত্মযোগশক্তিৰে শ্ৰীকৃষ্ণে মর্ত্যলোক ত্যাগ কৰা, এই সকলো ভাগৱতত বৰ্ণিত।
Verse 44
युगलक्षणवृत्तिश्च कलौ नृणामुपप्लव: । चतुर्विधश्च प्रलय उत्पत्तिस्त्रिविधा तथा ॥ ४४ ॥
এই গ্ৰন্থত যুগসমূহৰ লক্ষণ আৰু আচৰণ, কলিযুগত মানুহৰ উপদ্ৰৱ, প্ৰলয়ৰ চাৰিধৰণ আৰু সৃষ্টিৰ ত্ৰিধৰণো বৰ্ণিত হৈছে।
Verse 45
देहत्यागश्च राजर्षेर्विष्णुरातस्य धीमत: । शाखाप्रणयनमृषेर्मार्कण्डेयस्य सत्कथा । महापुरुषविन्यास: सूर्यस्य जगदात्मन: ॥ ४५ ॥
ইয়াত ধীমান ৰাজর্ষি বিষ্ণুৰাত (পৰীক্ষিত)ৰ দেহত্যাগ, ব্যাসদেৱে বেদশাখাসমূহ কেনেকৈ প্ৰচাৰ কৰিলে তাৰ ব্যাখ্যা, মাৰ্কণ্ডেয় ঋষিৰ পুণ্য কাহিনী, আৰু জগতৰ আত্মা সূৰ্যৰূপসহ ভগৱানৰ বিরাট্ৰূপৰ বিস্তৃত বিন্যাসো বৰ্ণিত।
Verse 46
इति चोक्तं द्विजश्रेष्ठा यत्पृष्टोऽहमिहास्मि व: । लीलावतारकर्माणि कीर्तितानीह सर्वश: ॥ ४६ ॥
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল! তোমালোকে যি সুধিছিলা, সেয়া মই ইয়াত যথাযথ কৈ দিলোঁ। এই গ্ৰন্থত ভগৱানৰ লীলাৱতাৰসমূহৰ কৰ্ম সম্পূৰ্ণভাৱে কীৰ্তিত হৈছে।
Verse 47
पतित: स्खलितश्चार्त: क्षुत्त्वा वा विवशो गृणन् । हरये नम इत्युच्चैर्मुच्यते सर्वपातकात् ॥ ४७ ॥
পৰি যোৱা, পিছলি যোৱা, বেদনাত বা হাঁচি আহোঁতে যদি কোনোবাই অনিচ্ছায় উচ্চস্বৰে “হৰয়ে নমঃ” বুলি উচ্চাৰে, তেন্তে সি সকলো পাপফলৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 48
सङ्कीर्त्यमानो भगवाननन्त: श्रुतानुभावो व्यसनं हि पुंसाम् । प्रविश्य चित्तं विधुनोत्यशेषं यथा तमोऽर्कोऽभ्रमिवातिवात: ॥ ४८ ॥
অনন্ত ভগৱানক যথাযথভাৱে সংকীৰ্তন কৰা হ’লে বা কেৱল তেওঁৰ মহিমা শুনিলেও, প্ৰভু নিজে হৃদয়ত প্ৰৱেশ কৰি সকলো দুঃখ-দুৰ্ভাগ্য দূৰ কৰে—যেনে সূৰ্যই অন্ধকাৰ আঁতৰায়, বা প্ৰবল বায়ুৱে মেঘ উৰুৱাই দিয়ে।
Verse 49
मृषा गिरस्ता ह्यसतीरसत्कथा न कथ्यते यद् भगवानधोक्षज: । तदेव सत्यं तदुहैव मङ्गलं तदेव पुण्यं भगवद्गुणोदयम् ॥ ४९ ॥
যি বাক্য অধোক্ষজ ভগৱানৰ কথা নকয় আৰু ক্ষণস্থায়ী বিষয়ত ব্যস্ত, সি মিছা আৰু নিষ্ফল। ভগৱদ্গুণ প্ৰকাশ কৰা বাক্যেই সত্য, মঙ্গল আৰু পুণ্য।
Verse 50
तदेव रम्यं रुचिरं नवं नवं तदेव शश्वन्मनसो महोत्सवम् । तदेव शोकार्णवशोषणं नृणां यदुत्तम:श्लोकयशोऽनुगीयते ॥ ५० ॥
উত্তমশ্লোক ভগৱানৰ যশ গোৱা কথাই মনোৰম, ৰসাল আৰু সদায় নতুন। ই মনৰ বাবে চিৰন্তন মহোৎসৱ আৰু মানুহৰ শোক-সমুদ্ৰ শুকুৱাই দিয়ে।
Verse 51
न यद् वचश्चित्रपदं हरेर्यशो जगत्पवित्रं प्रगृणीत कर्हिचित् । तद् ध्वाङ्क्षतीर्थं न तु हंससेवितं यत्राच्युतस्तत्र हि साधवोऽमला: ॥ ५१ ॥
যি বাক্য, যিমানেই অলংকৃত হওক, জগত-পৱিত্ৰ কৰা হৰিৰ যশ কেতিয়াও নগায়, সি কাকৰ তীৰ্থৰ দৰে; হাঁহ (হংস) তাত নাযায়। য’ত অচ্যুত, তাতেই নিৰ্মল সাধু থাকে।
Verse 52
तद्वाग्विसर्गो जनताघसम्प्लवो यस्मिन् प्रतिश्लोकमबद्धवत्यपि । नामान्यनन्तस्य यशोऽङ्कितानि य- च्छृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधव: ॥ ५२ ॥
আনফালে, অনন্ত ভগৱানৰ নাম আৰু যশে অঙ্কিত যি সাহিত্য-সৃষ্টি, প্ৰতিটো শ্লোক সম্পূৰ্ণকৈ গাঁথা নোহোৱাকৈ থাকিলেও, সি জনতাৰ পাপ ধুই নিয়া প্ৰলয়ধাৰা। এনে গ্ৰন্থ সাধুৱে শুনে, গায় আৰু গ্ৰহণ কৰে।
Verse 53
नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् । कुत: पुन: शश्वदभद्रमीश्वरे न ह्यर्पितं कर्म यदप्यनुत्तमम् ॥ ५३ ॥
অচ্যুত-ভাববিহীন নৈষ্কৰ্ম্যও শোভা নাপায়, আৰু মলিনতাহীন নিৰঞ্জন জ্ঞানো ভগৱদ্ভাৱ নাথাকিলে সুন্দৰ নহয়। তেন্তে ঈশ্বৰলৈ অৰ্পণ নকৰা কৰ্ম, যিমানেই উত্তম হওক, তাৰ কি উপকাৰ?
Verse 54
यश:श्रियामेव परिश्रम: परो वर्णाश्रमाचारतप:श्रुतादिषु । अविस्मृति: श्रीधरपादपद्मयो- र्गुणानुवादश्रवणादरादिभि: ॥ ५४ ॥
বৰ্ণাশ্ৰম-ধৰ্ম, তপস্যা আৰু বেদশ্ৰৱণ আদি কৰ্মত যি মহাপৰিশ্ৰম, তাৰ ফল সাধাৰণতে কেৱল লৌকিক যশ আৰু শ্ৰী। কিন্তু লক্ষ্মীপতি শ্ৰীধৰৰ দিব্য গুণকথা শ্ৰদ্ধা-আদৰে মনোযোগে শুনিলে তেওঁৰ পদপদ্মৰ অবিস্মৃতি লাভ হয়।
Verse 55
अविस्मृति: कृष्णपदारविन्दयो: क्षिणोत्यभद्राणि च शं तनोति । सत्त्वस्य शुद्धिं परमात्मभक्तिं ज्ञानं च विज्ञानविरागयुक्तम् ॥ ५५ ॥
শ্ৰীকৃষ্ণৰ পদপদ্মৰ অবিস্মৃতি সকলো অমঙ্গল নাশ কৰে আৰু পৰম মঙ্গল দান কৰে। ই হৃদয় শুদ্ধ কৰে, পৰমাত্মাৰ প্ৰতি ভক্তি দিয়ে, আৰু উপলব্ধি-সহ বৈৰাগ্যযুক্ত জ্ঞানো প্ৰদান কৰে।
Verse 56
यूयं द्विजाग्र्या बत भूरिभागा यच्छश्वदात्मन्यखिलात्मभूतम् । नारायणं देवमदेवमीश- मजस्रभावा भजताविवेश्य ॥ ५६ ॥
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠসকল! আপোনালোক সত্যই অতি ভাগ্যৱান, কিয়নো সৰ্বাত্মা, পৰম নিয়ন্তা, দেৱতাসকলৰো ওপৰত থকা ঈশ্বৰ শ্ৰী নাৰায়ণক আপোনালোক হৃদয়ত সদায় স্থাপন কৰিছে। তেওঁৰ প্ৰতি আপোনালোকৰ প্ৰেম অচঞ্চল; সেয়ে তেওঁকেই ভজনা কৰক।
Verse 57
अहं च संस्मारित आत्मतत्त्वं श्रुतं पुरा मे परमर्षिवक्त्रात् । प्रायोपवेशे नृपते: परीक्षित: सदस्यृषीणां महतां च शृण्वताम् ॥ ५७ ॥
ময়ো এতিয়া পৰমৰ্ষি শুকদেৱ গোস্বামীৰ মুখৰ পৰা আগতে শুনা আত্মতত্ত্ববিদ্যাক সম্পূৰ্ণভাৱে স্মৰণ কৰিছোঁ। ৰজা পৰীক্ষিত যেতিয়া মৃত্যুপৰ্যন্ত উপবাসে বহিছিল, তেতিয়া মহর্ষিসকলৰ সভাত তেওঁলোকে শুনি থকা সময়ত মইও উপস্থিত আছিলোঁ।
Verse 58
एतद्व: कथितं विप्रा: कथनीयोरुकर्मण: । माहात्म्यं वासुदेवस्य सर्वाशुभविनाशनम् ॥ ५८ ॥
হে বিপ্ৰসকল! কীৰ্তনীয় অদ্ভুত কৰ্মধাৰী বাসুদেৱৰ মহিমা মই আপোনালোকক এইদৰে কৈছোঁ। এই কাহিনী সকলো অমঙ্গল বিনাশ কৰে।
Verse 59
य एतत् श्रावयेन्नित्यं यामक्षणमनन्यधी: । श्लोकमेकं तदर्धं वा पादं पादार्धमेव वा । श्रद्धावान् योऽनुशृणुयात् पुनात्यात्मानमेव स: ॥ ५९ ॥
যি অনন্য মনোযোগে প্ৰতিক্ষণ নিত্য এই ভাগৱত শ্ৰাৱয়ায়, আৰু যি শ্ৰদ্ধাৰে এটা শ্লোক, আধা শ্লোক, এটা পাদ বা আধা পাদো শুনে—সেইজন নিশ্চয়েই নিজৰ আত্মাক পবিত্ৰ কৰে।
Verse 60
द्वादश्यामेकादश्यां वा शृण्वन्नायुष्यवान्भवेत् । पठत्यनश्नन् प्रयतस्पूतो भवति पातकात् ॥ ६० ॥
একাদশী বা দ্বাদশীৰ দিনা যি এই ভাগৱত শ্ৰৱণ কৰে, সি দীঘলীয়া আয়ুস পায়; আৰু যি উপবাসেৰে যত্নসহ পঢ়ে, সি পাপফলৰ পৰা শুদ্ধ হয়।
Verse 61
पुष्करे मथुरायां च द्वारवत्यां यतात्मवान् । उपोष्य संहितामेतां पठित्वा मुच्यते भयात् ॥ ६१ ॥
পুষ্কৰ, মথুৰা বা দ্বাৰকাত মন সংযম কৰি উপবাসেৰে এই সংহিতা অধ্যয়ন/পাঠ কৰা জন সকলো ভয়ৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 62
देवता मुनय: सिद्धा: पितरो मनवो नृपा: । यच्छन्ति कामान् गृणत: शृण्वतो यस्य कीर्तनात् ॥ ६२ ॥
যি এই পুৰাণৰ কীৰ্তন কৰে বা শ্ৰদ্ধাৰে শ্ৰৱণ কৰে, দেৱতা, মুনি, সিদ্ধ, পিতৃগণ, মনু আৰু পৃথিৱীৰ ৰজাসকলে তাক সকলো কাম্য বস্তু দান কৰে।
Verse 63
ऋचो यजूंषि सामानि द्विजोऽधीत्यानुविन्दते । मधुकुल्या घृतकुल्या: पय:कुल्याश्च तत्फलम् ॥ ६३ ॥
ঋগ্, যজুঃ আৰু সামবেদৰ মন্ত্র অধ্যয়নে যি ফল পোৱা যায়, ভাগৱত অধ্যয়নে দ್ವিজেও সেই ফল পায়—যেন মধু, ঘিঁউ আৰু গাখীৰৰ ধাৰা-নদী লাভ কৰে।
Verse 64
पुराणसंहितामेतामधीत्य प्रयतो द्विज: । प्रोक्तं भगवता यत्तु तत्पदं परमं व्रजेत् ॥ ६४ ॥
যি সংযমী ব্ৰাহ্মণে এই পুৰাণ-সংহিতা অধ্যয়ন কৰে, সি ভগৱানে বৰ্ণনা কৰা পৰম ধাম লাভ কৰে।
Verse 65
विप्रोऽधीत्याप्नुयात् प्रज्ञां राजन्योदधिमेखलाम् । वैश्यो निधिपतित्वं च शूद्र: शुध्येत पातकात् ॥ ६५ ॥
শ্ৰীমদ্-ভাগৱত অধ্যয়ন কৰিলে ব্ৰাহ্মণে ভক্তিত দৃঢ় প্ৰজ্ঞা পায়, ক্ষত্ৰিয়ে পৃথিৱীৰ অধিপত্য পায়, বৈশ্যে মহাধন পায় আৰু শূদ্ৰে পাপফলৰ পৰা শুদ্ধ হয়।
Verse 66
कलिमलसंहतिकालनोऽखिलेशो हरिरितरत्र न गीयते ह्यभीक्ष्णम् । इह तु पुनर्भगवानशेषमूर्ति: परिपठितोऽनुपदं कथाप्रसङ्गै: ॥ ६६ ॥
কলিযুগৰ সঞ্চিত পাপমল নাশ কৰা সৰ্বেশ্বৰ হৰিৰ মহিমা অন্য গ্ৰন্থত সদায় গীত নহয়; কিন্তু এই শ্ৰীমদ্-ভাগৱতত ভগৱান তেওঁৰ অসংখ্য ৰূপসহ কাহিনী-প্ৰসঙ্গত পদে পদে নিৰন্তৰ বৰ্ণিত।
Verse 67
तमहमजमनन्तमात्मतत्त्वं जगदुदयस्थितिसंयमात्मशक्तिम् । द्युपतिभिरजशक्रशङ्कराद्यै- र्दुरवसितस्तवमच्युतं नतोऽस्मि ॥ ६७ ॥
মই সেই অজ, অনন্ত পৰমাত্ম-তত্ত্বক প্ৰণাম কৰোঁ; যাঁৰ স্বশক্তিৰে জগতৰ সৃষ্টি, স্থিতি আৰু সংহাৰ হয়; ব্ৰহ্মা, ইন্দ্ৰ, শংকৰ আদি দেৱেও যাঁৰ মহিমা বুজিব নোৱাৰে—সেই অচ্যুতক মই নত হওঁ।
Verse 68
उपचितनवशक्तिभि: स्व आत्म- न्युपरचितस्थिरजङ्गमालयाय । भगवत उपलब्धिमात्रधाम्ने सुरऋषभाय नम: सनातनाय ॥ ६८ ॥
মই সনাতন ভগৱানক প্ৰণাম কৰোঁ—যি দেৱতাসকলৰো নেতা; যিয়ে নিজৰ নৱ ভৌতিক শক্তি বিকশিত কৰি নিজৰ ভিতৰতে স্থাৱৰ-জঙ্গম সকলো জীৱৰ আশ্ৰয় স্থাপন কৰিছে; আৰু যি সদায় শুদ্ধ অতীন্দ্ৰিয় চৈতন্যত স্থিত।
Verse 69
स्वसुखनिभृतचेतास्तद्वयुदस्तान्यभावो- ऽप्यजितरुचिरलीलाकृष्टसारस्तदीयम् । व्यतनुत कृपया यस्तत्त्वदीपं पुराणं तमखिलवृजिनघ्नं व्याससूनुं नतोऽस्मि ॥ ६९ ॥
মই মোৰ গুৰু ব্যাসপুত্ৰ শ্ৰী শুকদেৱ গোস্বামীক প্ৰণাম কৰোঁ। তেওঁ সকলো অমঙ্গল নাশ কৰে। আৰম্ভণিতে তেওঁ ব্ৰহ্মানন্দত লীন, একান্তবাসী আৰু অন্য ভাব ত্যাগী আছিল; কিন্তু অজিত ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণৰ মধুৰ, মনোহৰ লীলাই তেওঁক আকৃষ্ট কৰিলে, আৰু কৃপাৰে তত্ত্বদীপ পৰম পুৰাণ শ্ৰীমদ্ভাগৱত তেওঁ প্ৰচাৰ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
As a siddhānta-closure: the chapter functions like an index with a purpose—showing that all narratives (creation, manvantaras, dynasties, avatāras, Kṛṣṇa-līlā, dissolution) converge on āśraya, the Supreme Lord. The summary is not merely informational; it is meant to fix the listener’s remembrance in Hari and affirm bhakti as the Bhāgavatam’s final intent.
The verse teaches the intrinsic potency of Hari-nāma: contact with the Lord’s name invokes divine purification because the name is non-different from the Lord (nāma-tattva). The emphasis is that even unintended remembrance can break sinful momentum; deliberate, faithful hearing and chanting yields deeper purification and steady devotion.
Literature devoid of Hari-kathā is compared to a ‘crow’s pilgrimage’—attractive to those who relish worldly refuse—whereas devotees, likened to swans (haṁsas), seek the clear waters of divine glorification. The point is qualitative: speech becomes auspicious and truthful when it awakens devotion to the infallible Lord, even if stylistically imperfect.
Śukadeva is Vyāsa’s son and the principal reciter of the Bhāgavatam to Mahārāja Parīkṣit. Though originally absorbed in impersonal Brahman realization, he became attracted to Kṛṣṇa’s līlā and compassionately spoke the Bhāgavatam. He is praised because his realization, detachment, and sweetness of Hari-kathā together make him the archetypal Bhāgavata-vaktā.
SB 12.12 teaches that even partial hearing purifies, while attentive recitation brings cleansing of sins, longevity when heard on Ekādaśī/Dvādaśī, fearlessness when studied with restraint and pilgrimage discipline, and broad auspiciousness acknowledged by devas and sages. The highest benefit is remembrance of Kṛṣṇa’s lotus feet, yielding bhakti with realized knowledge and renunciation.