Adhyaya 11
Kriyā-yoga, the Virāṭ-Puruṣa Mapping, and the Sun-God’s Monthly Expansions
দ্বাদশ স্কন্ধৰ অন্তিম ভাগত ব্যৱহাৰিক উপলব্ধিৰ ওপৰত জোৰ দি নৈমিষাৰণ্যৰ ঋষিসকলে সূত গোস্বামীক তন্ত্র-সিদ্ধান্ত সুধে—বিষ্ণুৰ নিয়মবদ্ধ আৰাধনা-ৰূপ ক্ৰিয়া-যোগ আৰু ভৌতিক অনুৰূপতাৰ জৰিয়তে প্ৰভুৰ অংগ, অস্ত্ৰ, অলংকাৰ আৰু পৰিকৰৰ ধ্যান-পদ্ধতি, কিন্তু তেওঁক জড় পদাৰ্থত নামাই নধৰি। সূতে প্ৰথমে বিরাট-ভাবনা ব্যাখ্যা কৰি লোকব্যৱস্থা আৰু বিশ্বকাৰ্যক ভগৱানৰ দেহৰূপে দেখুৱায়; তাৰ পিছত কৌস্তুভ, শ্রীবৎস, বনমালা, পীতাম্বৰ, যজ্ঞোপবীত আৰু শঙ্খ-চক্ৰ-গদা-ধনুক আদি অস্ত্ৰ-অলংকাৰক ভূততত্ত্ব, প্ৰাণ, গুণ, কাল আৰু ইন্দ্ৰিয় আদি নীতিসমূহৰ সৈতে সংযোগ কৰি অৰ্থ প্ৰকাশ কৰে। তাৰ পাছত শৌনকে সূৰ্যদেৱক ঘিৰি থকা মাহেকীয়া ‘সাতৰ গোট’ সুধিলে, সূতে সূৰ্যৰ বাৰটা মাহেকীয়া প্ৰকাশ আৰু তেওঁলোকৰ ছয় সহচৰ (ঋষি, গন্ধৰ্ব, অপ্সৰা, নাগ, যক্ষ, ৰাক্ষস) তালিকাভুক্ত কৰে আৰু প্ৰভাত-সন্ধ্যা স্মৰণে শুদ্ধিৰ ফল প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে। এইদৰে অধ্যায়টোৱে ধ্যানমূলক বিশ্বতত্ত্বক দৈনন্দিন ভক্তিসাধনাৰ সৈতে জুৰি হৰিৰ কালশাসন আৰু উপাসনা-বিধি প্ৰকাশ কৰে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशौनक उवाच अथेममर्थं पृच्छामो भवन्तं बहुवित्तमम् । समस्ततन्त्रराद्धान्ते भवान् भागवत तत्त्ववित् ॥ १ ॥
শ্ৰী শৌনকে ক’লে—হে সূত! আপুনি বিদ্বানসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ আৰু পৰমেশ্বৰৰ মহাভক্ত। সেয়ে আমি আপোনাক সকলো তন্ত্ৰশাস্ত্ৰৰ নিৰ্ণায়ক সিদ্ধান্ত বিষয়ে সুধিছোঁ।
Verse 2
तान्त्रिका: परिचर्यायां केवलस्य श्रिय: पते: । अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पं कल्पयन्ति यथा च यै: ॥ २ ॥ तन्नो वर्णय भद्रं ते क्रियायोगं बुभुत्सताम् । येन क्रियानैपुणेन मर्त्यो यायादमर्त्यताम् ॥ ३ ॥
তান্ত্ৰিক উপাসনাত শ্ৰীপতি পৰমেশ্বৰক নিয়মবদ্ধভাৱে সেৱা কৰোঁতে ভক্তসকলে তেওঁৰ অঙ্গ-উপাঙ্গ, পৰিষদ, অস্ত্ৰ আৰু অলংকাৰক যি যি জড় প্ৰতীকৰূপে কল্পনা কৰে, সেয়া আমাক কওক। আপোনাৰ মঙ্গল হওক! জানিবলৈ আগ্ৰহী আমাক ক্ৰিয়া-যোগৰ বিধি বৰ্ণনা কৰক; যাৰ পূজা-নৈপুণ্যত মর্ত্যই অমর্ত্যতা লাভ কৰে।
Verse 3
तान्त्रिका: परिचर्यायां केवलस्य श्रिय: पते: । अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पं कल्पयन्ति यथा च यै: ॥ २ ॥ तन्नो वर्णय भद्रं ते क्रियायोगं बुभुत्सताम् । येन क्रियानैपुणेन मर्त्यो यायादमर्त्यताम् ॥ ३ ॥
তান্ত্ৰিক উপাসনাত শ্ৰীপতি পৰমেশ্বৰক নিয়মবদ্ধভাৱে সেৱা কৰোঁতে ভক্তসকলে তেওঁৰ অঙ্গ-উপাঙ্গ, পৰিষদ, অস্ত্ৰ আৰু অলংকাৰক যি যি জড় প্ৰতীকৰূপে কল্পনা কৰে, সেয়া আমাক কওক। আপোনাৰ মঙ্গল হওক! জানিবলৈ আগ্ৰহী আমাক ক্ৰিয়া-যোগৰ বিধি বৰ্ণনা কৰক; যাৰ পূজা-নৈপুণ্যত মর্ত্যই অমর্ত্যতা লাভ কৰে।
Verse 4
सूत उवाच नमस्कृत्य गुरून् वक्ष्ये विभूतीर्वैष्णवीरपि । या: प्रोक्ता वेदतन्त्राभ्यामाचार्यै: पद्मजादिभि: ॥ ४ ॥
সূত ক’লে—গুৰুসকলক নমস্কাৰ কৰি মই বৈষ্ণৱ প্ৰভু বিষ্ণুৰ বিভূতি বৰ্ণনা কৰিম, যি বেদ-তন্ত্ৰত পদ্মজ ব্ৰহ্মা আদি আচার্যসকলে কৈ গৈছে।
Verse 5
मायाद्यैर्नवभिस्तत्त्वै: स विकारमयो विराट् । निर्मितो दृश्यते यत्र सचित्के भुवनत्रयम् ॥ ५ ॥
অব্যক্ত মায়া আদি নৱ তত্ত্ব আৰু সিহঁতৰ বিকাৰে ভগৱানৰ বিরাট-ৰূপ প্ৰকাশ পায়; তাত চেতনা প্ৰৱেশ কৰিলে তাৰ ভিতৰত ত্ৰিলোক স্পষ্ট দেখা যায়।
Verse 6
एतद् वै पौरुषं रूपं भू: पादौ द्यौ: शिरो नभ: । नाभि: सूर्योऽक्षिणी नासे वायु: कर्णौ दिश: प्रभो: ॥ ६ ॥ प्रजापति: प्रजननमपानो मृत्युरीशितु: । तद्बाहवो लोकपाला मनश्चन्द्रो भ्रुवौ यम: ॥ ७ ॥ लज्जोत्तरोऽधरो लोभो दन्ता ज्योत्स्ना स्मयो भ्रम: । रोमाणि भूरुहा भूम्नो मेघा: पुरुषमूर्धजा: ॥ ८ ॥
এইটো প্ৰভুৰ পৌৰুষ বিরাট-ৰূপ—পৃথিৱী তেওঁৰ পদ, দ্যুলোক তেওঁৰ শিৰ, আকাশ তেওঁৰ নাভি; সূৰ্য তেওঁৰ চকু, বায়ু তেওঁৰ নাসিকা, দিশসমূহ তেওঁৰ কৰ্ণ। প্ৰজাপতি তেওঁৰ জননেন্দ্ৰিয়, অপান (মৃত্যু) তেওঁৰ গুদ; লোকপালসকল তেওঁৰ বাহু, চন্দ্ৰ তেওঁৰ মন, যম তেওঁৰ ভ্ৰূ। লজ্জা অধৰ, লোভ ঊৰ্ধ্বোষ্ঠ; জ্যোৎস্না দন্ত, ভ্ৰম তেওঁৰ হাঁহি; গছ-গছনি তেওঁৰ ৰোম, মেঘ তেওঁৰ কেশ।
Verse 7
एतद् वै पौरुषं रूपं भू: पादौ द्यौ: शिरो नभ: । नाभि: सूर्योऽक्षिणी नासे वायु: कर्णौ दिश: प्रभो: ॥ ६ ॥ प्रजापति: प्रजननमपानो मृत्युरीशितु: । तद्बाहवो लोकपाला मनश्चन्द्रो भ्रुवौ यम: ॥ ७ ॥ लज्जोत्तरोऽधरो लोभो दन्ता ज्योत्स्ना स्मयो भ्रम: । रोमाणि भूरुहा भूम्नो मेघा: पुरुषमूर्धजा: ॥ ८ ॥
এইটো প্ৰভুৰ পৌৰুষ বিরাট-ৰূপ—পৃথিৱী তেওঁৰ পদ, দ্যুলোক তেওঁৰ শিৰ, আকাশ তেওঁৰ নাভি; সূৰ্য তেওঁৰ চকু, বায়ু তেওঁৰ নাসিকা, দিশসমূহ তেওঁৰ কৰ্ণ। প্ৰজাপতি তেওঁৰ জননেন্দ্ৰিয়, অপান (মৃত্যু) তেওঁৰ গুদ; লোকপালসকল তেওঁৰ বাহু, চন্দ্ৰ তেওঁৰ মন, যম তেওঁৰ ভ্ৰূ। লজ্জা অধৰ, লোভ ঊৰ্ধ্বোষ্ঠ; জ্যোৎস্না দন্ত, ভ্ৰম তেওঁৰ হাঁহি; গছ-গছনি তেওঁৰ ৰোম, মেঘ তেওঁৰ কেশ।
Verse 8
एतद् वै पौरुषं रूपं भू: पादौ द्यौ: शिरो नभ: । नाभि: सूर्योऽक्षिणी नासे वायु: कर्णौ दिश: प्रभो: ॥ ६ ॥ प्रजापति: प्रजननमपानो मृत्युरीशितु: । तद्बाहवो लोकपाला मनश्चन्द्रो भ्रुवौ यम: ॥ ७ ॥ लज्जोत्तरोऽधरो लोभो दन्ता ज्योत्स्ना स्मयो भ्रम: । रोमाणि भूरुहा भूम्नो मेघा: पुरुषमूर्धजा: ॥ ८ ॥
এইটো প্ৰভুৰ পৌৰুষ বিরাট-ৰূপ—পৃথিৱী তেওঁৰ পদ, দ্যুলোক তেওঁৰ শিৰ, আকাশ তেওঁৰ নাভি; সূৰ্য তেওঁৰ চকু, বায়ু তেওঁৰ নাসিকা, দিশসমূহ তেওঁৰ কৰ্ণ। প্ৰজাপতি তেওঁৰ জননেন্দ্ৰিয়, অপান (মৃত্যু) তেওঁৰ গুদ; লোকপালসকল তেওঁৰ বাহু, চন্দ্ৰ তেওঁৰ মন, যম তেওঁৰ ভ্ৰূ। লজ্জা অধৰ, লোভ ঊৰ্ধ্বোষ্ঠ; জ্যোৎস্না দন্ত, ভ্ৰম তেওঁৰ হাঁহি; গছ-গছনি তেওঁৰ ৰোম, মেঘ তেওঁৰ কেশ।
Verse 9
यावानयं वै पुरुषो यावत्या संस्थया मित: । तावानसावपि महापुरुषो लोकसंस्थया ॥ ९ ॥
যেনেকৈ এই জগতৰ সাধাৰণ মানুহৰ অংগ-প্ৰত্যংগ মাপি তাৰ পৰিমাপ নিৰ্ণয় কৰিব পাৰি, তেনেকৈ বিশ্বৰূপত থকা লোক-গ্ৰহব্যৱস্থাৰ বিন্যাস মাপি মহাপুৰুষৰ পৰিমাপো নিৰ্ণীত হয়।
Verse 10
कौस्तुभव्यपदेशेन स्वात्मज्योतिर्बिभर्त्यज: । तत्प्रभा व्यापिनी साक्षात् श्रीवत्समुरसा विभु: ॥ १० ॥
অজ, সৰ্বশক্তিমান ভগৱানে নিজৰ বক্ষস্থলত কৌস্তুভমণি ধাৰণ কৰে; ই শুদ্ধ আত্মাৰ প্ৰতীক। সেই মণিৰ ব্যাপক প্ৰভাই তেওঁৰ উৰসত শ্ৰীবৎস-চিহ্নৰূপে সাক্ষাৎ প্ৰকাশিত।
Verse 11
स्वमायां वनमालाख्यां नानागुणमयीं दधत् । वासश्छन्दोमयं पीतं ब्रह्मसूत्रं त्रिवृत् स्वरम् ॥ ११ ॥ बिभर्ति साङ्ख्यं योगं च देवो मकरकुण्डले । मौलिं पदं पारमेष्ठ्यं सर्वलोकाभयङ्करम् ॥ १२ ॥
ভগৱানে নানাগুণময়ী নিজৰ মায়াক বনমালাৰূপে ধাৰণ কৰে। তেওঁৰ পীতবস্ত্ৰ বেদীয় ছন্দসমূহ, আৰু যজ্ঞোপবীত তিনিধ্বনিযুক্ত প্ৰণৱ ‘ওঁ’। মকৰাকৃতি কুণ্ডলত তেওঁ সাংখ্য আৰু যোগ ধাৰণ কৰে; আৰু সকলো লোকক অভয় দান কৰা তেওঁৰ মুকুট ব্রহ্মলোকৰ পৰম পদ।
Verse 12
स्वमायां वनमालाख्यां नानागुणमयीं दधत् । वासश्छन्दोमयं पीतं ब्रह्मसूत्रं त्रिवृत् स्वरम् ॥ ११ ॥ बिभर्ति साङ्ख्यं योगं च देवो मकरकुण्डले । मौलिं पदं पारमेष्ठ्यं सर्वलोकाभयङ्करम् ॥ १२ ॥
ভগৱানে নানাগুণময়ী নিজৰ মায়াক বনমালাৰূপে ধাৰণ কৰে। তেওঁৰ পীতবস্ত্ৰ বেদীয় ছন্দসমূহ, আৰু যজ্ঞোপবীত তিনিধ্বনিযুক্ত প্ৰণৱ ‘ওঁ’। মকৰাকৃতি কুণ্ডলত তেওঁ সাংখ্য আৰু যোগ ধাৰণ কৰে; আৰু সকলো লোকক অভয় দান কৰা তেওঁৰ মুকুট ব্রহ্মলোকৰ পৰম পদ।
Verse 13
अव्याकृतमनन्ताख्यमासनं यदधिष्ठित: । धर्मज्ञानादिभिर्युक्तं सत्त्वं पद्ममिहोच्यते ॥ १३ ॥
ভগৱানে অধিষ্ঠিত অনন্ত নামৰ আসন প্ৰকৃতিৰ অব্যক্ত অৱস্থা; আৰু ইয়াত পদ্মাসনক সত্ত্বগুণ বুলি কোৱা হৈছে, যি ধৰ্ম আৰু জ্ঞান আদি গুণেৰে যুক্ত।
Verse 14
ओज:सहोबलयुतं मुख्यतत्त्वं गदां दधत् । अपां तत्त्वं दरवरं तेजस्तत्त्वं सुदर्शनम् ॥ १४ ॥ नभोनिभं नभस्तत्त्वमसिं चर्म तमोमयम् । कालरूपं धनु: शार्ङ्गं तथा कर्ममयेषुधिम् ॥ १५ ॥
ভগৱানৰ গদা ওজঃ-সহঃ-বলযুক্ত মুখ্য তত্ত্ব—প্ৰাণ—ৰ প্ৰতীক। তেওঁৰ শঙ্খ জলতত্ত্ব, সুদৰ্শন চক্ৰ অগ্নি/তেজস্তত্ত্ব, আকাশসম শুদ্ধ খড়্গ আকাশতত্ত্ব; ঢাল তমোগুণ, শাৰ্ঙ্গ ধনু কালৰূপ, আৰু বাণভৰা তূণীৰ কৰ্মেন্দ্ৰিয়সমূহৰ ৰূপ।
Verse 15
ओज:सहोबलयुतं मुख्यतत्त्वं गदां दधत् । अपां तत्त्वं दरवरं तेजस्तत्त्वं सुदर्शनम् ॥ १४ ॥ नभोनिभं नभस्तत्त्वमसिं चर्म तमोमयम् । कालरूपं धनु: शार्ङ्गं तथा कर्ममयेषुधिम् ॥ १५ ॥
ভগৱানৰ গদা ওজঃ-সহঃ-বলযুক্ত মুখ্য তত্ত্ব—প্ৰাণ—ৰ প্ৰতীক। তেওঁৰ শঙ্খ জলতত্ত্ব, সুদৰ্শন চক্ৰ অগ্নি/তেজস্তত্ত্ব, আকাশসম শুদ্ধ খড়্গ আকাশতত্ত্ব; ঢাল তমোগুণ, শাৰ্ঙ্গ ধনু কালৰূপ, আৰু বাণভৰা তূণীৰ কৰ্মেন্দ্ৰিয়সমূহৰ ৰূপ।
Verse 16
इन्द्रियाणि शरानाहुराकूतीरस्य स्यन्दनम् । तन्मात्राण्यस्याभिव्यक्तिं मुद्रयार्थक्रियात्मताम् ॥ १६ ॥
তেওঁৰ বাণসমূহ ইন্দ্ৰিয় বুলি কোৱা হয়, আৰু তেওঁৰ ৰথ হৈছে প্ৰবল ক্ৰিয়াশীল মন (আকূতি)। তেওঁৰ বাহ্য প্ৰকাশ তন্মাত্ৰা, আৰু তেওঁৰ হস্তমুদ্ৰা সকলো উদ্দেশ্যময় কৰ্মৰ সাৰ।
Verse 17
मण्डलं देवयजनं दीक्षा संस्कार आत्मन: । परिचर्या भगवत आत्मनो दुरितक्षय: ॥ १७ ॥
সূৰ্যমণ্ডল পৰমেশ্বৰক পূজা কৰা স্থান; দীক্ষা আত্মাৰ শুদ্ধিসংস্কাৰ; আৰু ভগৱানৰ ভক্তিসেৱা সকলো পাপ-প্ৰতিক্ৰিয়া ক্ষয় কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া।
Verse 18
भगवान् भगशब्दार्थं लीलाकमलमुद्वहन् । धर्मं यशश्च भगवांश्चामरव्यजनेऽभजत् ॥ १८ ॥
ভগৱান ‘ভগ’ শব্দে সূচিত বিভিন্ন ঐশ্বৰ্যৰ প্ৰতীক পদ্ম লীলাৰে ধাৰণ কৰে, আৰু ধৰ্ম আৰু যশ—এই দুটা চামৰ-পাখাৰ সেৱা গ্ৰহণ কৰে।
Verse 19
आतपत्रं तु वैकुण्ठं द्विजा धामाकुतोभयम् । त्रिवृद्वेद: सुपर्णाख्यो यज्ञं वहति पूरुषम् ॥ १९ ॥
হে দ্বিজসকল, ভগৱানৰ ছত্ৰই বৈকুণ্ঠধাম—য’ত কোনো ভয় নাই; আৰু যজ্ঞপুৰুষক বহন কৰা সুপৰ্ণ গৰুড় ত্ৰিবিধ বেদস্বৰূপ।
Verse 20
अनपायिनी भगवती श्री: साक्षादात्मनो हरे: । विष्वक्सेनस्तन्त्रमूर्तिर्विदित: पार्षदाधिप: । नन्दादयोऽष्टौ द्वा:स्थाश्च तेऽणिमाद्या हरेर्गुणा: ॥ २० ॥
ভগৱতী শ্ৰীলক্ষ্মী, যিজনী কেতিয়াও হৰিৰ পৰা আঁতৰি নাযায়, ইয়াত হৰিৰ অন্তৰঙ্গ শক্তিৰ সাক্ষাত্ প্ৰতিনিধিৰূপে তেওঁৰ সৈতে প্ৰকাশ পায়। পাৰ্ষদাধিপ বিষ্বক্সেন পাঞ্চৰাত্ৰ আদি তন্ত্ৰৰ মূৰ্তিস্বৰূপ বুলি জনাজাত। নন্দ আদি আঠ দ্বাৰপাল হৰিৰ অণিমা-আদি সিদ্ধিগুণ।
Verse 21
वासुदेव: सङ्कर्षण: प्रद्युम्न: पुरुष: स्वयम् । अनिरुद्ध इति ब्रह्मन् मूर्तिव्यूहोऽभिधीयते ॥ २१ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ, বাসুদেৱ, সংকর্ষণ, প্ৰদ্যুম্ন আৰু অনিরুদ্ধ—এইসকলেই স্বয়ং পুৰুষোত্তম ভগৱানৰ প্ৰত্যক্ষ চতুৰ্ব্যূহ মূৰ্তি বুলি কোৱা হয়।
Verse 22
स विश्वस्तैजस: प्राज्ञस्तुरीय इति वृत्तिभि: । अर्थेन्द्रियाशयज्ञानैर्भगवान् परिभाव्यते ॥ २२ ॥
ভগৱানক জাগ্ৰত (বিশ্ব), স্বপ্ন (তৈজস) আৰু সুষুপ্তি (প্ৰাজ্ঞ) এই বৃত্তিসকলৰূপে—যি ক্ৰমে বাহ্য বিষয়, মন আৰু জড় বুদ্ধিৰে কাৰ্য কৰে—আৰু শুদ্ধ জ্ঞানলক্ষণ তুৰীয় নামৰ চতুৰ্থ অতীন্দ্ৰিয় চেতনাৰূপেও ভাবিব পাৰি।
Verse 23
अङ्गोपाङ्गायुधाकल्पैर्भगवांस्तच्चतुष्टयम् । बिभर्ति स्म चतुर्मूर्तिर्भगवान् हरिरीश्वर: ॥ २३ ॥
এইদৰে ঈশ্বৰ হৰি চাৰিমূৰ্তিৰূপে প্ৰকাশ পায়; আৰু প্ৰতিটো মূৰ্তিত প্রধান অংগ, উপাংগ, অস্ত্ৰ আৰু অলংকাৰৰ বিশেষ লক্ষণসহ সেই চতুষ্টয় ধাৰণ কৰে। এই পৃথক বৈশিষ্ট্যৰ দ্বাৰাই প্ৰভু অস্তিত্বৰ চাৰিটা পৰ্যায় স্থিৰ ৰাখে।
Verse 24
द्विजऋषभ स एष ब्रह्मयोनि: स्वयंदृक् स्वमहिमपरिपूर्णो मायया च स्वयैतत् । सृजति हरति पातीत्याख्ययानावृताक्षो विवृत इव निरुक्तस्तत्परैरात्मलभ्य: ॥ २४ ॥
হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ! তেওঁেই স্বয়ংপ্ৰভ, বেদৰ আদিস্ৰোত, নিজৰ মহিমাত পৰিপূৰ্ণ। নিজৰ মায়াশক্তিৰে তেওঁ এই জগত সৃষ্টি, পালন আৰু সংহাৰ কৰে। জড়কাৰ্যৰ ভিন্নতাৰ বাবে তেওঁক বিভক্ত যেন কোৱা হয়, তথাপি তেওঁ সদায় শুদ্ধ জ্ঞানত স্থিত। ভক্তিত তেওঁত নিবেদিতসকলে তেওঁকেই নিজৰ সত্য আত্মা ৰূপে উপলব্ধি কৰে।
Verse 25
श्रीकृष्ण कृष्णसख वृष्ण्यृषभावनिध्रुग् राजन्यवंशदहनानपवर्गवीर्य । गोविन्द गोपवनिताव्रजभृत्यगीत- तीर्थश्रव: श्रवणमङ्गल पाहि भृत्यान् ॥ २५ ॥
হে শ্ৰীকৃষ্ণ! হে অৰ্জুনসখা! বৃষ্ণিবংশশ্ৰেষ্ঠ! পৃথিৱীত উপদ্ৰৱ সৃষ্টিকারী ৰাজদলসমূহৰ দাহক! যাৰ বীৰ্য কেতিয়াও ক্ষয় নহয়! হে গোবিন্দ! ব্ৰজৰ গোপী, গোপ আৰু তেওঁলোকৰ সেৱকে গোৱা তোমাৰ পবিত্ৰ কীৰ্তি—শ্ৰৱণমাত্ৰেই মঙ্গলদায়ক। প্ৰভু, তোমাৰ ভক্তসকলক ৰক্ষা কৰা।
Verse 26
य इदं कल्य उत्थाय महापुरुषलक्षणम् । तच्चित्त: प्रयतो जप्त्वा ब्रह्म वेद गुहाशयम् ॥ २६ ॥
যি কোনোবাই পুৱাতে উঠি, মহাপুৰুষত চিত্ত স্থিৰ কৰি, শুদ্ধভাৱে এই লক্ষণ-বৰ্ণনা নীৰৱে জপ কৰে, সি হৃদয়-গুহাত অধিষ্ঠিত পৰম ব্ৰহ্মক উপলব্ধি কৰে।
Verse 27
श्रीशौनक उवाच शुको यदाह भगवान् विष्णुराताय शृण्वते । सौरो गणो मासि मासि नाना वसति सप्तक: ॥ २७ ॥ तेषां नामानि कर्माणि नियुक्तानामधीश्वरै: । ब्रूहि न: श्रद्दधानानां व्यूहं सूर्यात्मनो हरे: ॥ २८ ॥
শ্ৰী শৌনকে ক’লে: শুনি থকা বিষ্ণুৰাত (পৰীক্ষিত)ক ভগৱান শুকদেৱে যি কৈছিল, সেয়া আমাক কওক। সূৰ্যদেৱৰ গণ প্ৰতিমাহত ভিন্ন ভিন্নভাবে সাতজনকৈ বাস কৰে। অধীশ্বৰসকলৰ দ্বাৰা নিয়োজিত তেওঁলোকৰ নাম আৰু কৰ্ম আমাক—শ্ৰদ্ধাৱানসকলক—বৰ্ণনা কৰক; কিয়নো সূৰ্যৰ অধিষ্ঠাতা ৰূপে হৰিৰ এইসকল ব্যক্তিগত ব্যূহ-প্ৰসাৰ।
Verse 28
श्रीशौनक उवाच शुको यदाह भगवान् विष्णुराताय शृण्वते । सौरो गणो मासि मासि नाना वसति सप्तक: ॥ २७ ॥ तेषां नामानि कर्माणि नियुक्तानामधीश्वरै: । ब्रूहि न: श्रद्दधानानां व्यूहं सूर्यात्मनो हरे: ॥ २८ ॥
শ্ৰী শৌনকে ক’লে: শুনি থকা বিষ্ণুৰাত (পৰীক্ষিত)ক ভগৱান শুকদেৱে যি কৈছিল, সেয়া আমাক কওক। সূৰ্যদেৱৰ গণ প্ৰতিমাহত ভিন্ন ভিন্নভাবে সাতজনকৈ বাস কৰে। অধীশ্বৰসকলৰ দ্বাৰা নিয়োজিত তেওঁলোকৰ নাম আৰু কৰ্ম আমাক—শ্ৰদ্ধাৱানসকলক—বৰ্ণনা কৰক; কিয়নো সূৰ্যৰ অধিষ্ঠাতা ৰূপে হৰিৰ এইসকল ব্যক্তিগত ব্যূহ-প্ৰসাৰ।
Verse 29
सूत उवाच अनाद्यविद्यया विष्णोरात्मन: सर्वदेहिनाम् । निर्मितो लोकतन्त्रोऽयं लोकेषु परिवर्तते ॥ २९ ॥
সূত ক’লে—সকলো দেহধাৰীৰ পৰমাত্মা শ্ৰীবিষ্ণুৱে নিজৰ অনাদি মায়াশক্তিৰে এই লোক-তন্ত্ৰ সৃষ্টি কৰিছে; সেই সূৰ্যই লোকসমূহত বিচৰণ কৰি সিহঁতৰ গতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
Verse 30
एक एव हि लोकानां सूर्य आत्मादिकृद्धरि: । सर्ववेदक्रियामूलमृषिभिर्बहुधोदित: ॥ ३० ॥
সূৰ্যদেৱ ভগৱান হৰিৰ সৈতে অভিন্ন; তেঁৱেই সকলো লোকৰ এক আত্মা আৰু আদিকৰ্তা। বেদবিহিত সকলো ক্ৰিয়াকৰ্মৰ মূল তেঁৱেই; ঋষিসকলে তেঁৱক বহু নামে বৰ্ণনা কৰিছে।
Verse 31
कालो देश: क्रिया कर्ता करणं कार्यमागम: । द्रव्यं फलमिति ब्रह्मन् नवधोक्तोऽजया हरि: ॥ ३१ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ! মায়াশক্তিৰ উৎস ভগৱান হৰি সূৰ্যৰূপে নৱধা বৰ্ণিত—কাল, দেশ, প্ৰচেষ্টা, কৰ্তা, কৰণ, বিশেষ ক্ৰিয়া, শাস্ত্ৰ, পূজা-সামগ্ৰী আৰু সাধ্য ফল।
Verse 32
मध्वादिषु द्वादशसु भगवान् कालरूपधृक् । लोकतन्त्राय चरति पृथग्द्वादशभिर्गणै: ॥ ३२ ॥
ভগৱান কালশক্তি ধৰি সূৰ্যদেৱৰূপে মধু আদি বাৰটা মাহত বিশ্বগতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ বিচৰণ কৰে। এই বাৰটা মাহৰ প্ৰতিটো মাহত সূৰ্যৰ সৈতে ছয়জন সহচৰৰ ভিন্ন গণ যাত্ৰা কৰে।
Verse 33
धाता कृतस्थली हेतिर्वासुकी रथकृन्मुने । पुलस्त्यस्तुम्बुरुरिति मधुमासं नयन्त्यमी ॥ ३३ ॥
হে মুনি! মধু মাহ শাসন কৰে—ধাতা সূৰ্যদেৱ, কৃতস্থলী অপ্সৰা, হেতি ৰাক্ষস, বাসুকী নাগ, ৰথকৃত্ যক্ষ, পুলস্ত্য ঋষি আৰু তুম্বুরু গন্ধৰ্ব।
Verse 34
अर्यमा पुलहोऽथौजा: प्रहेति: पुञ्जिकस्थली । नारद: कच्छनीरश्च नयन्त्येते स्म माधवम् ॥ ३४ ॥
অৰ্য্যমা সূৰ্যদেৱ, পুলহ ঋষি, অথৌজা যক্ষ, প্ৰহেতি ৰাক্ষস, পুঞ্জিকস্থলী অপ্সৰা, নাৰদ গন্ধৰ্ব আৰু কচ্ছনীৰ নাগ—এইসকলে মাধৱ মাহ শাসন কৰে।
Verse 35
मित्रोऽत्रि: पौरुषेयोऽथ तक्षको मेनका हहा: । रथस्वन इति ह्येते शुक्रमासं नयन्त्यमी ॥ ३५ ॥
মিত্ৰ সূৰ্যদেৱ, অত্রি ঋষি, পৌৰুষেয় ৰাক্ষস, তক্ষক নাগ, মেনকা অপ্সৰা, হাহা গন্ধৰ্ব আৰু ৰথস্বন যক্ষ—এইসকলে শুক্ৰ মাহ শাসন কৰে।
Verse 36
वसिष्ठो वरुणो रम्भा सहजन्यस्तथा हुहू: । शुक्रश्चित्रस्वनश्चैव शुचिमासं नयन्त्यमी ॥ ३६ ॥
বসিষ্ঠ ঋষি, বৰুণ সূৰ্যদেৱ, ৰম্ভা অপ্সৰা, সহজন্য ৰাক্ষস, হুহূ গন্ধৰ্ব, শুক্ৰ নাগ আৰু চিত্ৰস্বন যক্ষ—এইসকলে শুচি মাহ শাসন কৰে।
Verse 37
इन्द्रो विश्वावसु: श्रोता एलापत्रस्तथाङ्गिरा: । प्रम्लोचा राक्षसो वर्यो नभोमासं नयन्त्यमी ॥ ३७ ॥
ইন্দ্ৰ সূৰ্যদেৱ, বিশ্বাৱসু গন্ধৰ্ব, শ্ৰোতা যক্ষ, এলাপত্ৰ নাগ, অঙ্গিৰা ঋষি, প্ৰম্লোচা অপ্সৰা আৰু বৰ্য ৰাক্ষস—এইসকলে নভস মাহ শাসন কৰে।
Verse 38
विवस्वानुग्रसेनश्च व्याघ्र आसारणो भृगु: । अनुम्लोचा शङ्खपालो नभस्याख्यं नयन्त्यमी ॥ ३८ ॥
বিৱস্বান সূৰ্যদেৱ, উগ্ৰসেন গন্ধৰ্ব, ব্যাঘ্ৰ ৰাক্ষস, আসাৰণ যক্ষ, ভৃগু ঋষি, অনুম্লোচা অপ্সৰা আৰু শঙ্খপাল নাগ—এইসকলে নভস্য মাহ শাসন কৰে।
Verse 39
पूषा धनञ्जयो वात: सुषेण: सुरुचिस्तथा । घृताची गौतमश्चेति तपोमासं नयन्त्यमी ॥ ३९ ॥
পূষা সূৰ্যদেৱ ৰূপে, ধনঞ্জয় নাগ ৰূপে, বাত ৰাক্ষস ৰূপে, সুষেণ গন্ধৰ্ব ৰূপে, সুৰুচি যক্ষ ৰূপে, ঘৃতাচী অপ্সৰা ৰূপে আৰু গৌতম মুনি ৰূপে—এইসকলে তপো মাহ শাসন কৰে।
Verse 40
ऋतुर्वर्चा भरद्वाज: पर्जन्य: सेनजित्तथा । विश्व ऐरावतश्चैव तपस्याख्यं नयन्त्यमी ॥ ४० ॥
ঋতু যক্ষ ৰূপে, বৰ্চা ৰাক্ষস ৰূপে, ভৰদ্বাজ মুনি ৰূপে, পৰ্জন্য সূৰ্যদেৱ ৰূপে, সেনজিত অপ্সৰা ৰূপে, বিশ্ব গন্ধৰ্ব ৰূপে আৰু ঐৰাৱত নাগ ৰূপে—এইসকলে ‘তপস্যা’ নামৰ মাহ শাসন কৰে।
Verse 41
अथांशु: कश्यपस्तार्क्ष्य ऋतसेनस्तथोर्वशी । विद्युच्छत्रुर्महाशङ्ख: सहोमासं नयन्त्यमी ॥ ४१ ॥
অংশু সূৰ্যদেৱ ৰূপে, কশ্যপ মুনি ৰূপে, তাৰ্ক্ষ্য যক্ষ ৰূপে, ঋতসেন গন্ধৰ্ব ৰূপে, উৰ্বশী অপ্সৰা ৰূপে, বিদ্যুচ্ছত্ৰু ৰাক্ষস ৰূপে আৰু মহাশঙ্খ নাগ ৰূপে—এইসকলে সহো মাহ শাসন কৰে।
Verse 42
भग: स्फूर्जोऽरिष्टनेमिरूर्ण आयुश्च पञ्चम: । कर्कोटक: पूर्वचित्ति: पुष्यमासं नयन्त्यमी ॥ ४२ ॥
ভগ সূৰ্যদেৱ ৰূপে, স্ফূর্জ ৰাক্ষস ৰূপে, অৰিষ্টনেমি গন্ধৰ্ব ৰূপে, ঊৰ্ণা যক্ষ ৰূপে, আয়ু মুনি ৰূপে, কৰ্কোটক নাগ ৰূপে আৰু পূৰ্বচিত্তি অপ্সৰা ৰূপে—এইসকলে পুষ্য মাহ শাসন কৰে।
Verse 43
त्वष्टा ऋचीकतनय: कम्बलश्च तिलोत्तमा । ब्रह्मापेतोऽथ शतजिद् धृतराष्ट्र इषम्भरा: ॥ ४३ ॥
ত্বষ্টা সূৰ্যদেৱ ৰূপে; ঋচীক-পুত্ৰ জমদগ্নি মুনি ৰূপে; কম্বলাশ্ব নাগ ৰূপে; তিলোত্তমা অপ্সৰা ৰূপে; ব্ৰহ্মাপেত ৰাক্ষস ৰূপে; শতজিত যক্ষ ৰূপে; আৰু ধৃতৰাষ্ট্ৰ গন্ধৰ্ব ৰূপে—এইসকলে ইষা মাহ ধৰি ৰাখে।
Verse 44
विष्णुरश्वतरो रम्भा सूर्यवर्चाश्च सत्यजित् । विश्वामित्रो मखापेत ऊर्जमासं नयन्त्यमी ॥ ४४ ॥
ঊৰ্জ মাহত বিষ্ণু সূৰ্যদেৱৰূপে, অশ্বতৰ নাগৰূপে, ৰম্ভা অপ্সৰাৰূপে, সূৰ্যবৰ্চা গন্ধৰ্বৰূপে, সত্যজিৎ যক্ষৰূপে, বিশ্বামিত্ৰ ঋষিৰূপে আৰু মখাপেত ৰাক্ষসৰূপে অধিষ্ঠিত থাকে।
Verse 45
एता भगवतो विष्णोरादित्यस्य विभूतय: । स्मरतां सन्ध्ययोर्नृणां हरन्त्यंहो दिने दिने ॥ ४५ ॥
এইসকল সূৰ্যদেৱৰূপে ভগৱান বিষ্ণুৰ বিভূতি। যিসকলে প্ৰতিদিন প্ৰভাত আৰু সায়ং-সন্ধ্যাত তেওঁলোকক স্মৰণ কৰে, তেওঁলোকৰ পাপফল দিনে দিনে দূৰ হয়।
Verse 46
द्वादशस्वपि मासेषु देवोऽसौ षड्भिरस्य वै । चरन् समन्तात्तनुते परत्रेह च सन्मतिम् ॥ ४६ ॥
এইদৰে বাৰোটা মাহজুৰি সূৰ্যদেৱে নিজৰ ছয় প্ৰকাৰ সহচৰৰ সৈতে সকলো দিশে বিচৰণ কৰি, ইহলোক আৰু পৰলোক—উভয়ৰ বাবে জীৱসমূহৰ মাজত শুদ্ধ চেতনা আৰু সন্মতি বিস্তাৰ কৰে।
Verse 47
सामर्ग्यजुर्भिस्तल्लिङ्गैऋर्षय: संस्तुवन्त्यमुम् । गन्धर्वास्तं प्रगायन्ति नृत्यन्त्यप्सरसोऽग्रत: ॥ ४७ ॥ उन्नह्यन्ति रथं नागा ग्रामण्यो रथयोजका: । चोदयन्ति रथं पृष्ठे नैऋर्ता बलशालिन: ॥ ४८ ॥
ঋষিসকলে সাম, ঋগ্ আৰু যজুৰ্বেদৰ—সূৰ্যদেৱৰ স্বৰূপ প্ৰকাশ কৰা—স্তোত্ৰেৰে তেওঁক স্তৱ কৰে। গন্ধৰ্বসকলে গীত গায় আৰু অপ্সৰাসকলে তেওঁৰ ৰথৰ আগত নৃত্য কৰে। নাগসকলে ৰথৰ ৰছী মজবুত কৰে, যক্ষসকলে অশ্ব ৰথত জোঁটে, আৰু বলবান ৰাক্ষসসকলে পিছেৰ পৰা ৰথ ঠেলি চলায়।
Verse 48
सामर्ग्यजुर्भिस्तल्लिङ्गैऋर्षय: संस्तुवन्त्यमुम् । गन्धर्वास्तं प्रगायन्ति नृत्यन्त्यप्सरसोऽग्रत: ॥ ४७ ॥ उन्नह्यन्ति रथं नागा ग्रामण्यो रथयोजका: । चोदयन्ति रथं पृष्ठे नैऋर्ता बलशालिन: ॥ ४८ ॥
ঋষিসকলে সাম, ঋগ্ আৰু যজুৰ্বেদৰ—সূৰ্যদেৱৰ স্বৰূপ প্ৰকাশ কৰা—স্তোত্ৰেৰে তেওঁক স্তৱ কৰে। গন্ধৰ্বসকলে গীত গায় আৰু অপ্সৰাসকলে তেওঁৰ ৰথৰ আগত নৃত্য কৰে। নাগসকলে ৰথৰ ৰছী মজবুত কৰে, যক্ষসকলে অশ্ব ৰথত জোঁটে, আৰু বলবান ৰাক্ষসসকলে পিছেৰ পৰা ৰথ ঠেলি চলায়।
Verse 49
वालखिल्या: सहस्राणि षष्टिर्ब्रह्मर्षयोऽमला: । पुरतोऽभिमुखं यान्ति स्तुवन्ति स्तुतिभिर्विभुम् ॥ ४९ ॥
ৰথৰ সন্মুখত নিৰ্মল ব্ৰহ্মৰ্ষি বালখিল্য নামে ষাঠি হাজাৰ ঋষি আগত গমন কৰে আৰু বৈদিক মন্ত্ৰ-স্তুতিয়ে সৰ্বশক্তিমান সূৰ্যদেৱক স্তৱ কৰে।
Verse 50
एवं ह्यनादिनिधनो भगवान् हरिरीश्वर: । कल्पे कल्पे स्वमात्मानं व्यूह्य लोकानवत्यज: ॥ ५० ॥
এইদৰে অনাদি-অনন্ত, অজ পৰমেশ্বৰ ভগৱান হৰি প্ৰতি কল্পে নিজৰ স্বৰূপ বিস্তাৰ কৰি সকলো লোকক ৰক্ষা কৰে।
Frequently Asked Questions
The chapter presents kriyā-yoga as disciplined worship (arcana) grounded in authoritative tantra and Vedic testimony, aimed at fixing consciousness on Viṣṇu through prescribed forms, meditations, and meanings. It is ‘conclusive’ because it integrates ritual precision with bhakti’s goal—purification, removal of sin, and realization of the Lord in the heart—rather than treating ritual as merely worldly merit.
Virāṭ description is a pedagogical upāsanā (meditative aid): it trains the mind to see the cosmos as ordered under the Supreme Person’s sovereignty. The Bhāgavata simultaneously safeguards transcendence by distinguishing the Lord’s self-luminous nature from material elements, using correspondences to elevate perception, not to equate Bhagavān with matter.
Kaustubha is identified with the pure jīva (pure spirit soul), while Śrīvatsa is described as the manifest effulgence expanding from that gem. The symbolism teaches that individuality and spiritual radiance are ultimately grounded in the Lord’s presence and that pure consciousness is most perfectly situated when connected to Him.
They are the catur-vyūha, direct personal expansions of the Supreme Godhead used in Pañcarātra theology to explain divine functions and cosmic maintenance. The chapter links these expansions to the Lord’s governance of the phases of existence and to contemplative frameworks like the four states of consciousness.
Each month features the sun-god’s ruling name along with six associates—typically a sage (ṛṣi), gandharva, apsarā, nāga, yakṣa, and rākṣasa—who serve the sun’s chariot and functions. This portrays time (kāla) as a divine administration under Hari, with liturgical remembrance at dawn and dusk recommended for purification.
Because the sun, as Hari’s expansion and regulator of time and ritual order, is tied to sandhyā (junction times) when consciousness is traditionally stabilized through mantra and remembrance. The chapter’s point is not mere astral piety but aligning daily life with the Lord’s governance, which purifies intention and action.