Adhyaya 9
Dāmodara-līlā: Mother Yaśodā Binds Kṛṣṇa; the Two-Fingers Mystery; Prelude to the Yamala-Arjuna Deliverance
ব্ৰজৰ ঘৰুৱা বাল্যলীলাত যশোদা দই মথি মথি কৃষ্ণৰ কীৰ্তি গাই থাকে। কৃষ্ণে স্তন্য বিচাৰে; উফলি উঠা গাখীৰ বচাবলৈ যশোদা ক্ষণিকৰ বাবে আঁতৰি যেতিয়া যায়, তেতিয়া তেওঁ অভিমান কৰি দইৰ হাঁড়ি ভাঙে আৰু লুকাই মাখন বানৰক বিলাই দিয়ে। যশোদাই দুষ্টুমি দেখি নিঃশব্দে ওচৰ চাপি ধাওঁ কৰে—যাক যোগীয়ে ধ্যানেও ধৰি নোৱাৰে, সি মাকৰ লাঠিৰ ভয়ত পলাই যায়। পাছত অপৰাধ ৰোধ কৰিবলৈ বান্ধিবলৈ ল’লে প্ৰতিটো ৰছী দুটা আঙুল কম পৰে; বহু ৰছী জোৰিলেও একেই। গোপীসকলে বিস্ময়ে হাঁহে; যশোদাৰ ক্লান্তি দেখি ভগৱানে কৃপাৰে বান্ধা পৰিবলৈ সন্মতি দিয়ে আৰু ভক্তিবশ্যতা প্ৰকাশ পায়। তাৰপাছত যমল-অর্জুন গছৰ ওচৰলৈ গৈ নলকূবৰ-মণিগ্ৰীৱৰ পূৰ্ব পৰিচয় স্মৰণ হৈ তেওঁলোকৰ মুক্তিলীলাৰ ভূমিকা ৰচিত হয়।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एकदा गृहदासीषु यशोदा नन्दगेहिनी । कर्मान्तरनियुक्तासु निर्ममन्थ स्वयं दधि ॥ १ ॥ यानि यानीह गीतानि तद्बालचरितानि च । दधिनिर्मन्थने काले स्मरन्ती तान्यगायत ॥ २ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—এদিন নন্দগৃহিণী যশোদাই দেখিলে যে গৃহদাসীসকল অন্য কামত নিয়োজিত; তেতিয়া তেওঁ নিজেই দধি মথিবলৈ ধৰিলে। মথনিৰ সময়ত কৃષ્ણৰ বাল্যলীলা স্মৰণ কৰি, নিজৰ ধৰণে গীত ৰচনা কৰি নিজে নিজে গাই আনন্দ ল’লে।
Verse 2
श्रीशुक उवाच एकदा गृहदासीषु यशोदा नन्दगेहिनी । कर्मान्तरनियुक्तासु निर्ममन्थ स्वयं दधि ॥ १ ॥ यानि यानीह गीतानि तद्बालचरितानि च । दधिनिर्मन्थने काले स्मरन्ती तान्यगायत ॥ २ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—এদিন নন্দগৃহিণী যশোদাই দেখিলে যে গৃহদাসীসকল অন্য কামত নিয়োজিত; তেতিয়া তেওঁ নিজেই দধি মথিবলৈ ধৰিলে। মথনিৰ সময়ত কৃષ્ણৰ বাল্যলীলা স্মৰণ কৰি, নিজৰ ধৰণে গীত ৰচনা কৰি নিজে নিজে গাই আনন্দ ল’লে।
Verse 3
क्षौमं वास: पृथुकटितटे बिभ्रती सूत्रनद्धं पुत्रस्नेहस्नुतकुचयुगं जातकम्पं च सुभ्रू: । रज्ज्वाकर्षश्रमभुजचलत्कङ्कणौ कुण्डले च स्विन्नं वक्त्रं कबरविगलन्मालती निर्ममन्थ ॥ ३ ॥
কেশৰী-হালধীয়া বসন পিন্ধি, ভৰপূৰ কঁকালত বেল্ট বান্ধি, মা যশোদাই ৰছী টানি টানি মথনী ঘূৰাইছিল। পুত্ৰস্নেহত তেওঁৰ স্তনযুগল দুধে সিক্ত, দেহ কঁপিছিল; কঙ্কণ-কুণ্ডল দুলিছিল। সুন্দৰ ভ্ৰূযুক্ত মুখ ঘামে ভিজি, কেশৰ পৰা মালতী ফুল ঝৰি পৰিছিল।
Verse 4
तां स्तन्यकाम आसाद्य मथ्नन्तीं जननीं हरि: । गृहीत्वा दधिमन्थानं न्यषेधत् प्रीतिमावहन् ॥ ४ ॥
মা যশোদাই মথনী ঘূৰাই থাকোঁতে, স্তন্যপানৰ ইচ্ছাৰে হৰি—শ্ৰীকৃষ্ণ—তেওঁৰ ওচৰলৈ আহিল। তেওঁৰ দিব্য আনন্দ বঢ়াবলৈ মথনীদণ্ড ধৰি মথন থামাবলৈ ধৰিলে।
Verse 5
तमङ्कमारूढमपाययत् स्तनं स्नेहस्नुतं सस्मितमीक्षती मुखम् । अतृप्तमुत्सृज्य जवेन सा यया- वुत्सिच्यमाने पयसि त्वधिश्रिते ॥ ५ ॥
তাৰ পিছত মা যশোদাই কৃষ্ণক কোলাত বহুৱাই, স্নেহে সিক্ত স্তনৰ দুধ পান কৰালে আৰু হাঁহি মুখে তেওঁৰ মুখলৈ চাই থাকিল। কিন্তু চুলাত থকা দুধ উফলি ওলাইছে দেখি মাত্ৰে—শিশু এতিয়াও তৃপ্ত নোহোৱাতো—তেওঁ তৎক্ষণাৎ তাক এৰি দুধ সামলাবলৈ দৌৰিলে।
Verse 6
सञ्जातकोप: स्फुरितारुणाधरं सन्दश्य दद्भिर्दधिमन्थभाजनम् । भित्त्वा मृषाश्रुर्दृषदश्मना रहो जघास हैयङ्गवमन्तरं गत: ॥ ६ ॥
কোপত উথলি উঠি, দাঁতে ৰঙা ওঁঠ কামুৰি আৰু চকুত কৃত্ৰিম অশ্ৰু ভৰি, কৃষ্ণই শিলৰ টুকুৰাৰে দধিৰ পাত্ৰ ভাঙিলে। তাৰ পিছত ভিতৰৰ কোঠালৈ সোমাই, একান্তত নতুনকৈ মথা মাখন খাবলৈ ধৰিলে।
Verse 7
उत्तार्य गोपी सुशृतं पय: पुन: प्रविश्य संदृश्य च दध्यमत्रकम् । भग्नं विलोक्य स्वसुतस्य कर्म त- ज्जहास तं चापि न तत्र पश्यती ॥ ७ ॥
গোপিনী যশোদাই গৰম দুধ নামাই পুনৰ মথনস্থললৈ সোমাল। তাত দধিৰ পাত্ৰ ভাঙা দেখি আৰু কৃষ্ণক নেদেখি, তেওঁ বুজিলে—এইটো তেওঁৰ পুত্ৰৰেই কাণ্ড; সেয়া ভাবি তেওঁ হাঁহি উঠিল।
Verse 8
उलूखलाङ्घ्रेरुपरि व्यवस्थितं मर्काय कामं ददतं शिचि स्थितम् । हैयङ्गवं चौर्यविशङ्कितेक्षणं निरीक्ष्य पश्चात् सुतमागमच्छनै: ॥ ८ ॥
সেই সময়ত শ্ৰীকৃষ্ণ উল্টাই থোৱা উখলিৰ ওপৰত বহি, নিজৰ ইচ্ছামতে বান্দৰবোৰক দই‑মাখন আদি দুগ্ধপদাৰ্থ বিলাই দিছিল। চুৰিৰ সন্দেহত মাতৃৰ শাস্তিৰ ভয়ত তেওঁ উৎকণ্ঠিত দৃষ্টিৰে চাৰিওফালে চাই আছিল। তেওঁক দেখি যশোদা মাতাই অতি সাৱধানে পিছফালৰ পৰা লাহে লাহে ওচৰ চাপিল।
Verse 9
तामात्तयष्टिं प्रसमीक्ष्य सत्वर- स्ततोऽवरुह्यापससार भीतवत् । गोप्यन्वधावन्न यमाप योगिनां क्षमं प्रवेष्टुं तपसेरितं मन: ॥ ९ ॥
মাতাক হাতে লাঠি লৈ থকা দেখি শ্ৰীকৃষ্ণ তৎক্ষণাৎ উখলিৰ পৰা নামি, অতি ভয় পোৱা যেন পলাই গ’ল। যাক যোগীসকলে ধ্যান‑তপস্যাৰে পৰমাত্মা ৰূপে ধৰা বিচাৰে, তেওঁলোকেও যাক নাপায়; সেই একে ভগৱান কৃষ্ণক যশোদা নিজৰ পুত্ৰ বুলি ভাবি ধৰা বাবে পিছে পিছে দৌৰিল।
Verse 10
अन्वञ्चमाना जननी बृहच्चल- च्छ्रोणीभराक्रान्तगति: सुमध्यमा । जवेन विस्रंसितकेशबन्धन- च्युतप्रसूनानुगति: परामृशत् ॥ १० ॥
কৃষ্ণৰ পিছে পিছে দৌৰোঁতে যশোদা মাতাৰ সৰু কঁকাল ডাঙৰ স্তনৰ ভাৰে চাপা পৰি স্বাভাৱিকতে গতি কমি গ’ল। বেগেৰে দৌৰাৰ ফলত চুলিৰ বান্ধনি ঢিলা হৈ গ’ল আৰু চুলিত গাঁথা ফুলবোৰ পিছফালে ঝৰি পৰিল; তথাপি তেওঁ পুত্ৰ কৃষ্ণক ধৰি পেলালে।
Verse 11
कृतागसं तं प्ररुदन्तमक्षिणी कषन्तमञ्जन्मषिणी स्वपाणिना । उद्वीक्षमाणं भयविह्वलेक्षणं हस्ते गृहीत्वा भिषयन्त्यवागुरत् ॥ ११ ॥
যশোদা মাতাই ধৰি পেলাত কৃষ্ণ অধিক ভয় পালে আৰু নিজৰ অপৰাধ স্বীকাৰ কৰিবলৈ ধৰিলে। তেওঁ কান্দি আছিল; চকুৰ কাজল অশ্ৰুৰ সৈতে মিহলি হৈছিল, আৰু হাতৰে চকু ঘঁহোঁতে কাজল মুখমণ্ডলত বিয়পি পৰিল। যশোদাই নিজৰ সুন্দৰ পুত্ৰৰ হাত ধৰি মৃদুভাৱে বকিবলৈ ধৰিলে।
Verse 12
त्यक्त्वा यष्टिं सुतं भीतं विज्ञायार्भकवत्सला । इयेष किल तं बद्धुं दाम्नातद्वीर्यकोविदा ॥ १२ ॥
পুত্ৰ অতিশয় ভয় পোৱা দেখি অৰ্হবকৱৎসলা যশোদা মাতাই লাঠি এৰি দিলে। কৃষ্ণ কোন আৰু কিমান শক্তিমান—সেয়া নাজানিও, পুনৰ দুষ্টুমি নকৰিবলৈ দোৰীৰে তেওঁক বাঁধিবলৈ ইচ্ছা কৰিলে।
Verse 13
न चान्तर्न बहिर्यस्य न पूर्वं नापि चापरम् । पूर्वापरं बहिश्चान्तर्जगतो यो जगच्च य: ॥ १३ ॥ तं मत्वात्मजमव्यक्तं मर्त्यलिङ्गमधोक्षजम् । गोपिकोलूखले दाम्ना बबन्ध प्राकृतं यथा ॥ १४ ॥
যাৰ ভিতৰ-বাহিৰ নাই, ন আদি ন অন্ত, ন আগ ন পাছ—সেই সৰ্বব্যাপী, কালাতীত পৰমেশ্বৰ; জগত আৰু জগতৰ আধাৰো তেওঁৱেই।
Verse 14
न चान्तर्न बहिर्यस्य न पूर्वं नापि चापरम् । पूर्वापरं बहिश्चान्तर्जगतो यो जगच्च य: ॥ १३ ॥ तं मत्वात्मजमव्यक्तं मर्त्यलिङ्गमधोक्षजम् । गोपिकोलूखले दाम्ना बबन्ध प्राकृतं यथा ॥ १४ ॥
ইন্দ্ৰিয়াতীত অধোক্ষজ সেই অব্যক্ত পৰমপুৰুষ মানৱ-শিশুৰূপে প্ৰকাশ পালে; যশোদাই তেওঁক নিজৰ সাধাৰণ পুত্ৰ বুলি ভাবি ৰছীৰে উলূখলত বান্ধিলে।
Verse 15
तद् दाम बध्यमानस्य स्वार्भकस्य कृतागस: । द्व्यङ्गुलोनमभूत्तेन सन्दधेऽन्यच्च गोपिका ॥ १५ ॥
দোষ কৰা নিজৰ সৰু শিশুক বান্ধিবলৈ যশোদাই দেখিলে ৰছী দুটা আঙুল পৰিমাণে কম; সেয়ে গোপীয়ে আন এটা ৰছী আনি জুৰিলে।
Verse 16
यदासीत्तदपि न्यूनं तेनान्यदपि सन्दधे । तदपि द्व्यङ्गुलं न्यूनं यद् यदादत्त बन्धनम् ॥ १६ ॥
যি ৰছী আছিল সেয়াও কম আছিল; তেওঁ আৰু ৰছী জুৰিলেও, যিমানেই বান্ধিবলৈ লওক, প্ৰতিবাৰেই দুটা আঙুল পৰিমাণে কমেই থাকিল।
Verse 17
एवं स्वगेहदामानि यशोदा सन्दधत्यपि । गोपीनां सुस्मयन्तीनां स्मयन्ती विस्मिताभवत् ॥ १७ ॥
এইদৰে যশোদাই ঘৰৰ সকলো ৰছী জুৰিলেও কৃষ্ণ বান্ধা নাহ’ল। ওচৰৰ বয়স্ক গোপীসকল হাঁহি আনন্দ কৰিছিল; যশোদাও পৰিশ্ৰম কৰোঁতে হাঁহিলে, আৰু সকলোৱে বিস্মিত হ’ল।
Verse 18
स्वमातु: स्विन्नगात्राया विस्रस्तकबरस्रज: । दृष्ट्वा परिश्रमं कृष्ण: कृपयासीत् स्वबन्धने ॥ १८ ॥
মাতা যশোদাৰ কঠোৰ পৰিশ্ৰমত দেহ ঘামে ভিজি গ’ল, আৰু চুলিৰ ফুলমালা আৰু চিৰুনি সৰি পৰিল। সেই ক্লান্তি দেখি বালক কৃষ্ণ দয়ালু হৈ বাঁধা পৰিবলৈ সন্মত হ’ল।
Verse 19
एवं सन्दर्शिता ह्यङ्ग हरिणा भृत्यवश्यता । स्ववशेनापि कृष्णेन यस्येदं सेश्वरं वशे ॥ १९ ॥
হে পৰীক্ষিত! এই লীলাত হৰিয়ে ভক্তবশ্যতা প্ৰকাশ কৰিলে। যাঁৰ অধীনত শিৱ, ব্ৰহ্মা, ইন্দ্ৰ আদি দেৱতাসহ সমগ্ৰ জগত আছে, সেই কৃষ্ণো ভক্তপ্ৰেমত বশীভূত হয়।
Verse 20
नेमं विरिञ्चो न भवो न श्रीरप्यङ्गसंश्रया । प्रसादं लेभिरे गोपी यत्तत्प्राप विमुक्तिदात् ॥ २० ॥
বিৰিঞ্চি ব্ৰহ্মা, ভব শিৱ, আৰু ভগৱানৰ বক্ষস্থলত সদা আশ্ৰিতা শ্ৰীলক্ষ্মীয়েও—মুক্তিদাতা পৰমেশ্বৰ পৰা যশোদা গোপীয়ে পোৱা দৰে কৃপা লাভ কৰা নাই।
Verse 21
नायं सुखापो भगवान्देहिनां गोपिकासुत: । ज्ञानिनां चात्मभूतानां यथा भक्तिमतामिह ॥ २१ ॥
গোপিকাসুত ভগৱান কৃষ্ণ দেহাভিমানী জীৱ, কেৱল জ্ঞানচৰ্চাকাৰী বা কঠোৰ তপস্যাকাৰীসকলৰ বাবে সহজলভ্য নহয়; কিন্তু প্ৰেমভক্তিসেৱাত ৰত ভক্তসকলৰ বাবে তেওঁ ইয়াত সুলভ।
Verse 22
कृष्णस्तु गृहकृत्येषु व्यग्रायां मातरि प्रभु: । अद्राक्षीदर्जुनौ पूर्वं गुह्यकौ धनदात्मजौ ॥ २२ ॥
মাতা যশোদা গৃহকাৰ্যত অতি ব্যস্ত থাকোঁতে, প্ৰভু কৃষ্ণে আগত থকা যমল-অৰ্জুন নামৰ যুগল গছ দুটা দেখিলে; সিহঁত পূৰ্বযুগত ধনদ কুবেৰাৰ দেৱপুত্ৰ আছিল।
Verse 23
पुरा नारदशापेन वृक्षतां प्रापितौ मदात् । नलकूवरमणिग्रीवाविति ख्यातौ श्रियान्वितौ ॥ २३ ॥
পূৰ্বজন্মত নলকূৱৰ আৰু মণিগ্ৰীৱ নামে এই দুজন অতি ঐশ্বৰ্যশালী আছিল; কিন্তু মদ-অহংকাৰৰ বাবে নাৰদ মুনিৰ শাপত বৃক্ষ হ’ল।
Frequently Asked Questions
Traditional Vaiṣṇava explanation reads the “two fingers” as a deliberate theological sign: one ‘finger’ represents human endeavor (sādhaka-prayatna or the devotee’s sincere effort), and the second represents Bhagavān’s mercy (kṛpā). Binding the Infinite is impossible by material means alone; Kṛṣṇa allows Himself to be ‘captured’ only when devotion is complete—effort is offered fully and grace is bestowed freely.
The chapter juxtaposes tattva and līlā: ontologically Kṛṣṇa is the timeless, all-pervading Absolute, yet in Vraja He voluntarily accepts the rules of intimate relationship (vātsalya-rasa). His ‘fear’ is not ignorance or limitation imposed by māyā; it is a self-chosen līlā that magnifies His devotee’s love and demonstrates that prema is a higher ‘binding force’ than yogic or speculative approaches.
Commentarial tradition highlights dharma within bhakti: Yaśodā’s love is practical, attentive, and responsible—she serves Kṛṣṇa while also protecting offerings and household duties meant for Him. The scene also intensifies the līlā’s rasa: Kṛṣṇa’s playful jealousy and mischief amplify the sweetness (mādhurya) of their relationship.
They are the two sons of Kuvera, formerly cursed by Nārada Muni due to intoxication with wealth and pride, resulting in their birth as the twin yamala-arjuna trees. Their mention here functions as narrative foreshadowing: bound to the mortar, Kṛṣṇa will soon move between the trees and grant them liberation, demonstrating His compassion and the purifying power of contact with Him.