Adhyaya 85
Vasudeva and Devakī Glorify Kṛṣṇa and Balarāma; The Recovery of Devakī’s Six Sons from Sutala
দ্বাৰকাত ঋষিসকলৰ সাক্ষ্য আৰু প্ৰভুসকলৰ বীৰকীৰ্তিৰ প্ৰভাৱত অনুপ্ৰাণিত হৈ বসুদেৱে নিজৰ দুজন পুত্ৰ—সঙ্কর্ষণ (বলৰাম) আৰু অচ্যুত (কৃষ্ণ)—ক ভক্তিভাৱে প্ৰণাম কৰি বেদান্তধৰ্মী স্তৱ কৰে। তেওঁ তেওঁলোকক সৃষ্টিৰ কাৰণ আৰু আধাৰ, অন্তৰ্যামী পৰমাত্মা, আৰু ভূত-ইন্দ্ৰিয়-গুণ-অহংকাৰক প্ৰৱৰ্তিত কৰা শক্তি বুলি চিনাক্ত কৰে। শ্ৰীকৃষ্ণে বসুদেৱৰ বিশ্লেষণ মান্য কৰি অদ্বৈত পৰমাত্ম-তত্ত্ব ব্যাখ্যা কৰে—স্বয়ংজ্যোতি এক পৰমাত্মাই নিজে প্ৰকাশ কৰা গুণৰ দ্বাৰা বহু ৰূপে প্ৰতীয়মান হয়; দ্বৈতভাব নাশ হ’লে বসুদেৱ নীৰৱ হয়। তাৰ পিছত দেবকীয়ে কংসে হত্যা কৰা নিজৰ ছয় পুত্ৰক পুনৰ দান কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰে, গুৰুপুত্ৰ উদ্ধাৰৰ পূৰ্বলীলা স্মৰণ কৰায়। প্ৰভুসকলে সুতললৈ গৈ বলী মহাৰাজৰ পূজা গ্ৰহণ কৰে আৰু দেবকীৰ পুত্ৰসকল মৰীচিৰ শাপ-সম্পৰ্কীয় গোপন ইতিহাসৰ অংশ আছিল বুলি প্ৰকাশ কৰে। ছয় পুত্ৰক দ্বাৰকালৈ অনা হয়; যোগমায়াৰ প্ৰভাৱত দেবকীৰ মাতৃস্নেহ জাগে, কিন্তু প্ৰভুস্পৰ্শে পুত্ৰসকলে নিজৰ মূল স্বৰূপ বুজি দেৱলোকলৈ গমন কৰে। অধ্যায়ে শ্ৰৱণফল হিচাপে চিত্তশুদ্ধি আৰু পৰমেশ্বৰত স্থিৰ ধ্যানৰ কথা কয়, আৰু আগলৈ কৃষ্ণলীলাৰ উদ্ধাৰক শক্তি অধিক প্ৰকাশ পাব বুলি সূচায়।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच अथैकदात्मजौ प्राप्तौ कृतपादाभिवन्दनौ । वसुदेवोऽभिनन्द्याह प्रीत्या सङ्कर्षणाच्युतौ ॥ १ ॥
শ্ৰী বাদৰায়ণি ক’লে—এদিন বসুদেৱৰ দুজন পুত্ৰ, সংকর্ষণ আৰু অচ্যুত, তেওঁৰ চৰণত প্ৰণাম কৰি আহিল। বসুদেৱে স্নেহেৰে তেওঁলোকক আদৰ কৰি এইদৰে ক’লে।
Verse 2
मुनीनां स वच: श्रुत्वा पुत्रयोर्धामसूचकम् । तद्वीर्यैर्जातविश्रम्भ: परिभाष्याभ्यभाषत ॥ २ ॥
মহামুনিসকলৰ সেই বাক্য শুনি—যি তেওঁৰ দুজন পুত্ৰৰ দিৱ্য মহিমাৰ সূচক আছিল—আৰু তেওঁলোকৰ বীৰ কাৰ্য দেখি বসুদেৱে তেওঁলোকৰ ঈশ্বৰত্বত দৃঢ় বিশ্বাস লাভ কৰিলে। তেতিয়া নাম ধৰি সম্বোধন কৰি এইদৰে ক’লে।
Verse 3
कृष्ण कृष्ण महायोगिन् सङ्कर्षण सनातन । जाने वामस्य यत् साक्षात् प्रधानपुरुषौ परौ ॥ ३ ॥
বসুদেৱ ক’লে—হে কৃষ্ণ, কৃষ্ণ, মহাযোগী! হে সনাতন সংকর্ষণ! মই জানো যে তোমালোক দুয়ো সাক്ഷাৎ পৰম—প্ৰধান আৰু পুৰুষ—সৃষ্টিৰ কাৰণো আৰু উপাদানো।
Verse 4
यत्र येन यतो यस्य यस्मै यद् यद् यथा यदा । स्यादिदं भगवान् साक्षात् प्रधानपुरुषेश्वर: ॥ ४ ॥
হে ভগৱান! আপুনি সাক্ষাৎ প্ৰধান আৰু পুৰুষৰো অধীশ্বৰ। যি কিছু য’ত, যাৰ দ্বাৰা, য’ৰ পৰা, যাৰ, যাৰ বাবে, যেনেকৈ আৰু যেতিয়াই ঘটে—সেয়া সকলো আপোনাত, আপোনাৰ দ্বাৰা, আপোনাৰ পৰাই, আপোনাৰ বাবেই, আপোনাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত হৈ ঘটে।
Verse 5
एतन्नानाविधं विश्वमात्मसृष्टमधोक्षज । आत्मनानुप्रविश्यात्मन् प्राणो जीवो बिभर्ष्यज ॥ ५ ॥
হে অধোক্ষজ প্ৰভু! এই নানাবিধ বিশ্ব তুমি নিজৰ পৰা সৃষ্টি কৰিলা; তাৰপিছত পৰমাত্মা-ৰূপে ইয়াত প্ৰৱেশ কৰি, হে অজ পৰমাত্মন, সকলোৰে প্ৰাণ আৰু জীৱচেতনা হৈ সৃষ্টিক ধাৰণ কৰিছা।
Verse 6
प्राणादीनां विश्वसृजां शक्तयो या: परस्य ता: । पारतन्त्र्याद् वैसादृश्याद् द्वयोश्चेष्टैव चेष्टताम् ॥ ६ ॥
প্ৰাণ আদি বিশ্বসৃষ্টিক তত্ত্বসমূহত দেখা পোৱা সকলো শক্তি পৰম প্ৰভুৰ ব্যক্তিগত শক্তি; কিয়নো জীৱ আৰু জড়—দুয়োটা তেওঁৰ অধীন, তেওঁৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আৰু পৰস্পৰে ভিন্ন। সেয়ে জগতৰ সকলো ক্ৰিয়া প্ৰভুৰ প্ৰেৰণাতেই চলি থাকে।
Verse 7
कान्तिस्तेज: प्रभा सत्ता चन्द्राग्न्यर्कर्क्षविद्युताम् । यत् स्थैर्यं भूभृतां भूमेर्वृत्तिर्गन्धोऽर्थतो भवान् ॥ ७ ॥
চন্দ্ৰৰ কান্তি, অগ্নিৰ তেজ, সূৰ্যৰ প্ৰভা, তৰাৰ মিৰমিৰ, বিজুলীৰ ঝলক, পৰ্বতৰ স্থিৰতা, আৰু পৃথিৱীৰ ধাৰণশক্তি আৰু সুগন্ধ—তত্ত্বত এই সকলো তুমি নিজেই।
Verse 8
तर्पणं प्राणनमपां देवत्वं ताश्च तद्रस: । ओज: सहो बलं चेष्टा गतिर्वायोस्तवेश्वर ॥ ८ ॥
হে ঈশ্বৰ! তুমি নিজেই জল, তাৰ স্বাদো, আৰু তৃষ্ণা নিবারণ আৰু প্ৰাণ ধাৰণ কৰোৱা তাৰ শক্তিও। বায়ুৰ প্ৰকাশত তুমি দেহ-উষ্ণতা, প্ৰাণশক্তি, মানসিক বল, শাৰীৰিক বল, উদ্যোগ আৰু গতি ৰূপে তোমাৰ শক্তি প্ৰকাশ কৰা।
Verse 9
दिशां त्वमवकाशोऽसि दिश: खं स्फोट आश्रय: । नादो वर्णस्त्वम् ॐकार आकृतीनां पृथक्कृति: ॥ ९ ॥
তুমি নিজেই দিশাসমূহ আৰু সিহঁতক অৱকাশ দিয়া বিস্তাৰ; তুমি সৰ্বব্যাপী আকাশ আৰু তাত অধিষ্ঠিত মূল ধ্বনি। তুমি অব্যক্ত আদ্য নাদ, প্ৰথম অক্ষৰ ‘ওঁ’, আৰু সেই বাক্শক্তি যাৰ দ্বাৰা শব্দে বিশেষ অৰ্থ-সম্পৰ্ক লাভ কৰে।
Verse 10
इन्द्रियं त्विन्द्रियाणां त्वं देवाश्च तदनुग्रह: । अवबोधो भवान् बुद्धेर्जीवस्यानुस्मृति: सती ॥ १० ॥
ইন্দ্ৰিয়সমূহে নিজৰ বিষয় প্ৰকাশ কৰাবলৈ যি শক্তি, সেয়া আপুনি; ইন্দ্ৰিয়ৰ অধিদেৱতাসকল আৰু ইন্দ্ৰিয়-ক্ৰিয়াৰ বাবে তেওঁলোকৰ অনুমোদনৰ অনুগ্ৰহো আপুনি। বুদ্ধিৰ সিদ্ধান্তশক্তি আপুনি, আৰু জীৱৰ সত্য স্মৰণশক্তিও আপুনি।
Verse 11
भूतानामसि भूतादिरिन्द्रियाणां च तैजस: । वैकारिको विकल्पानां प्रधानमनुशायिनम् ॥ ११ ॥
আপুনি তামোগুণী অহংকাৰ—ভূততত্ত্বৰ আদিকাৰণ; আপুনি ৰজোগুণী অহংকাৰ—ইন্দ্ৰিয়সমূহৰ উৎস; আপুনি সত্ত্বগুণী (বৈকাৰিক) অহংকাৰ—দেৱতাসকলৰ উৎস। আৰু সকলোৰে আধাৰ অব্যক্ত প্ৰধান-প্ৰকৃতিও আপুনি।
Verse 12
नश्वरेष्विह भावेषु तदसि त्वमनश्वरम् । यथा द्रव्यविकारेषु द्रव्यमात्रं निरूपितम् ॥ १२ ॥
এই জগতৰ নশ্বৰ ভাবসমূহৰ মাজত আপুনিই একমাত্ৰ অনশ্বৰ তত্ত্ব; যেনেকৈ দ্ৰব্যৰ বিকাৰ সলনি হ’লেও তাৰ অন্তৰ্নিহিত মূল দ্ৰব্য অচল বুলি ধৰা হয়।
Verse 13
सत्त्वं रजस्तम इति गुणास्तद्वृत्तयश्च या: । त्वय्यद्धा ब्रह्मणि परे कल्पिता योगमायया ॥ १३ ॥
সত্ত্ব, ৰজ, তম—প্ৰকৃতিৰ এই গুণসমূহ আৰু সিহঁতৰ সকলো বৃত্তি আপোনাৰ যোগমায়াৰ ব্যৱস্থাৰে পৰব্ৰহ্ম আপোনাৰ ভিতৰতে সোজাকৈ প্ৰকাশ পায়।
Verse 14
तस्मान्न सन्त्यमी भावा यर्हि त्वयि विकल्पिता: । त्वं चामीषु विकारेषु ह्यन्यदाव्यावहारिक: ॥ १४ ॥
সেয়ে এই প্ৰকৃতি-বিকাৰ ৰূপ সৃষ্টিভাৱসমূহ কেৱল তেতিয়াই থাকে যেতিয়া সিহঁত আপোনাৰ ভিতৰত প্ৰকাশ পায়; আৰু সেই সময়তে আপুনিও সিহঁতৰ ভিতৰত প্ৰকাশিত হওঁ। কিন্তু সৃষ্টিৰ বিরামত, এই বিকাৰসমূহৰ অতীত, আপুনিই একাই পৰমাৰ্থ—অতীন্দ্ৰিয় সত্য—ৰূপে অৱস্থিত থাকোঁ।
Verse 15
गुणप्रवाह एतस्मिन्नबुधास्त्वखिलात्मन: । गतिं सूक्ष्मामबोधेन संसरन्तीह कर्मभि: ॥ १५ ॥
এই জগতৰ গুণ-প্ৰবাহত আবদ্ধ হৈ যিসকলে আপোনাক, সকলোৰে পৰমাত্মাক, পৰম সূক্ষ্ম গতি বুলি নাজানে, সেই অজ্ঞসকলে অজ্ঞানবশতঃ কৰ্মবন্ধনে জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰত ঘূৰি ফুৰে।
Verse 16
यदृच्छया नृतां प्राप्य सुकल्पामिह दुर्लभाम् । स्वार्थे प्रमत्तस्य वयो गतं त्वन्माययेश्वर ॥ १६ ॥
সৌভাগ্যবশতঃ জীৱে ইয়াত দুষ্প্ৰাপ্য উত্তম মানৱদেহ পায়; কিন্তু যি নিজৰ পৰম হিতত অসাৱধান, হে ঈশ্বৰ, আপোনাৰ মায়াই তাৰ সমগ্ৰ আয়ু বৃথা কৰি পেলায়।
Verse 17
असावहं ममैवैते देहे चास्यान्वयादिषु । स्नेहपाशैर्निबध्नाति भवान् सर्वमिदं जगत् ॥ १७ ॥
আপুনি স্নেহ-পাশে এই সমগ্ৰ জগতক বাঁধি ৰাখে; সেয়ে মানুহে দেহক দেখি কয়, “এইটো মই,” আৰু সন্তান-সম্পৰ্ক আদি দেখি কয়, “এইবোৰ মোৰ।”
Verse 18
युवां न न: सुतौ साक्षात् प्रधानपुरुषेश्वरौ । भूभारक्षत्रक्षपण अवतीर्णौ तथात्थ ह ॥ १८ ॥
আপোনালোক আমাৰ পুত্ৰ নহয়; আপোনালোক সাক্ষাৎ প্ৰধান আৰু পুৰুষৰ অধীশ্বৰ। আপোনালোক নিজেই কোৱাৰ দৰে, পৃথিৱীৰ ভাৰ হোৱা ক্ষত্ৰিয় শাসকসকলক বিনাশ কৰিবলৈ অৱতীৰ্ণ হৈছে।
Verse 19
तत्ते गतोऽस्म्यरणमद्य पदारविन्द- मापन्नसंसृतिभयापहमार्तबन्धो । एतावतालमलमिन्द्रियलालसेन मर्त्यात्मदृक् त्वयि परे यदपत्यबुद्धि: ॥ १९ ॥
সেয়ে, হে আৰ্তবন্ধু, আজি মই আপোনাৰ পদাৰবিন্দত শৰণ ল’লোঁ—শৰণাগতসকলৰ সংসাৰভয় হৰণ কৰা সেই পদত। যথেষ্ট! ইন্দ্ৰিয়লালসা যথেষ্ট; তাৰেই ফলত মই এই মর্ত্য দেহকেই আত্মা বুলি ধৰি, হে পৰম, আপোনাক সন্তান বুলি ভাবিছিলোঁ।
Verse 20
सूतीगृहे ननु जगाद भवानजो नौ सञ्जज्ञ इत्यनुयुगं निजधर्मगुप्त्यै । नानातनूर्गगनवद् विदधज्जहासि को वेद भूम्न उरुगाय विभूतिमायाम् ॥ २० ॥
সূতিগৃহতেই আপুনি আমাক কৈছিল—আপুনি অজ, জন্মহীন প্ৰভু, তথাপি পূৰ্বযুগত বহুবার আমাৰ পুত্ৰৰূপে অৱতীৰ্ণ হৈছিল। নিজ ধৰ্ম ৰক্ষাৰ বাবে নানা দিব্য দেহ প্ৰকাশ কৰি মেঘৰ দৰে প্ৰকট-অপ্ৰকট হৈছিল। হে উৰুগায়, সৰ্বব্যাপী প্ৰভু, আপোনাৰ বৈভৱ-মায়া কোনে বুজিব পাৰে?
Verse 21
श्रीशुक उवाच आकर्ण्येत्थं पितुर्वाक्यं भगवान् सात्वतर्षभ: । प्रत्याह प्रश्रयानम्र: प्रहसन् श्लक्ष्णया गिरा ॥ २१ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে: পিতাৰ এই বাক্য শুনি, সাত্বতসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ ভগৱানে বিনয়ে মূৰ নত কৰি, হাঁহি মাৰি, কোমল বাণীৰে উত্তৰ দিলে।
Verse 22
श्रीभगवानुवाच वचो व: समवेतार्थं तातैतदुपमन्महे । यन्न: पुत्रान् समुद्दिश्य तत्त्वग्राम उदाहृत: ॥ २२ ॥
ভগৱানে ক’লে: প্ৰিয় পিতা, আপোনাৰ বাক্য যথাযথ; কিয়নো আমাক—আপোনাৰ পুত্ৰসকলক—উদ্দেশ কৰি আপুনি তত্ত্বৰ বিভিন্ন বিভাগ ব্যাখ্যা কৰিছে।
Verse 23
अहं यूयमसावार्य इमे च द्वारकौकस: । सर्वेऽप्येवं यदुश्रेष्ठ विमृग्या: सचराचरम् ॥ २३ ॥
হে যদুশ্ৰেষ্ঠ, কেৱল মই নহয়—আপুনি, মোৰ পূজ্য ভ্ৰাতা আৰু এই দ্বাৰকাৰ বাসিন্দাসকল—সকলোৱে এই একে তত্ত্বদৃষ্টিত বিবেচিত হ’ব লাগে। প্ৰকৃততে যি কিছুমান আছে, চলমান আৰু অচল—সকলোকে এইদৰে অন্তৰ্ভুক্ত কৰিব লাগে।
Verse 24
आत्मा ह्येक: स्वयंज्योतिर्नित्योऽन्यो निर्गुणो गुणै: । आत्मसृष्टैस्तत्कृतेषु भूतेषु बहुधेयते ॥ २४ ॥
পৰমাত্মা সঁচাকৈ এক—স্বয়ংজ্যোতি, নিত্য, আৰু গুণৰ অতীত নিৰ্গুণ। কিন্তু তেওঁ নিজে সৃষ্টি কৰা গুণৰ মাধ্যমেদি, সেই গুণে গঠিত ভূতসমূহত সেই এক সত্য বহু ৰূপে প্ৰকাশ পোৱা যেন দেখা যায়।
Verse 25
खं वायुर्ज्योतिरापो भूस्तत्कृतेषु यथाशयम् । आविस्तिरोऽल्पभूर्येको नानात्वं यात्यसावपि ॥ २५ ॥
আকাশ, বায়ু, অগ্নি, জল আৰু পৃথিৱী নিজৰ নিজৰ আশ্ৰয় অনুসৰি কেতিয়াবা প্ৰকাশ, কেতিয়াবা অপ্রকাশ, কেতিয়াবা সূক্ষ্ম আৰু কেতিয়াবা বিস্তৃত ৰূপে দেখা দিয়ে। তেনেদৰে এক পৰমাত্মাই বহু ৰূপে যেন প্ৰত্যক্ষ হয়।
Verse 26
श्रीशुक उवाच एवं भगवता राजन् वसुदेव उदाहृत: । श्रुत्वा विनष्टनानाधीस्तूष्णीं प्रीतमना अभूत् ॥ २६ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে: হে ৰাজন, ভগৱানে কোৱা এই উপদেশ শুনি বসুদেৱৰ দ্বৈতবুদ্ধি নষ্ট হ’ল। অন্তৰে প্ৰসন্ন হৈ তেওঁ নীৰৱ ৰ’ল।
Verse 27
अथ तत्र कुरुश्रेष्ठ देवकी सर्वदेवता । श्रुत्वानीतं गुरो: पुत्रमात्मजाभ्यां सुविस्मिता ॥ २७ ॥ कृष्णरामौ समाश्राव्य पुत्रान् कंसविहिंसितान् । स्मरन्ती कृपणं प्राह वैक्लव्यादश्रुलोचना ॥ २८ ॥
তেতিয়া, হে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ, সৰ্বদেৱতাৰ দৰে পূজিতা দেবকীয়ে নিজৰ দুই পুত্ৰ কৃষ্ণ আৰু ৰামক সম্বোধন কৰিলে। তেওঁ বিস্ময়ে শুনিছিল যে তেওঁলোকে গুৰুৰ পুত্ৰক মৃত্যুৰ পৰা উভতাই আনিছে। এতিয়া কংসে হত্যা কৰা নিজৰ পুত্ৰসকলক স্মৰণ কৰি, অশ্ৰুসজল চকুৰে কৰুণভাৱে অনুৰোধ কৰিলে।
Verse 28
अथ तत्र कुरुश्रेष्ठ देवकी सर्वदेवता । श्रुत्वानीतं गुरो: पुत्रमात्मजाभ्यां सुविस्मिता ॥ २७ ॥ कृष्णरामौ समाश्राव्य पुत्रान् कंसविहिंसितान् । स्मरन्ती कृपणं प्राह वैक्लव्यादश्रुलोचना ॥ २८ ॥
তেতিয়া, হে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ, সৰ্বদেৱতাৰ দৰে পূজিতা দেবকীয়ে নিজৰ দুই পুত্ৰ কৃষ্ণ আৰু ৰামক সম্বোধন কৰিলে। তেওঁ বিস্ময়ে শুনিছিল যে তেওঁলোকে গুৰুৰ পুত্ৰক মৃত্যুৰ পৰা উভতাই আনিছে। এতিয়া কংসে হত্যা কৰা নিজৰ পুত্ৰসকলক স্মৰণ কৰি, অশ্ৰুসজল চকুৰে কৰুণভাৱে অনুৰোধ কৰিলে।
Verse 29
श्रीदेवक्युवाच राम रामाप्रमेयात्मन् कृष्ण योगेश्वरेश्वर । वेदाहं वां विश्वसृजामीश्वरावादिपूरुषौ ॥ २९ ॥
শ্ৰীদেৱকী ক’লে: হে ৰাম, হে ৰাম, অপ্ৰমেয় পৰমাত্মা! হে কৃষ্ণ, যোগেশ্বৰসকলৰো ঈশ্বৰ! মই জানো যে তোমালোক দুয়ো বিশ্বস্ৰষ্টাসকলৰো পৰম অধিপতি, আদিপুৰুষ ভগৱান।
Verse 30
कालविध्वस्तसत्त्वानां राज्ञामुच्छास्त्रवर्तिनाम् । भूमेर्भारायमाणानामवतीर्णौ किलाद्य मे ॥ ३० ॥
মোৰ গৰ্ভৰ পৰা জন্ম লৈ তোমালোক আজি পৃথিৱীত অৱতীৰ্ণ হৈছা, কলিযুগে নষ্ট সদ্গুণৰ, শাস্ত্ৰ-আজ্ঞা অমান্য কৰা আৰু ভূমিৰ ভাৰ হোৱা ৰজাসকলক বিনাশ কৰিবলৈ।
Verse 31
यस्यांशांशांशभागेन विश्वोत्पत्तिलयोदया: । भवन्ति किल विश्वात्मंस्तं त्वाद्याहं गतिं गता ॥ ३१ ॥
হে বিশ্বাত্মা! তোমাৰ বিস্তাৰৰ বিস্তাৰৰ বিস্তাৰৰ এক অতি ক্ষুদ্ৰ অংশতেই বিশ্বৰ সৃষ্টি, স্থিতি আৰু লয় ঘটে; সেই পৰমেশ্বৰ তোমাৰ শৰণত আজি মই আশ্ৰয় লৈছোঁ।
Verse 32
चिरान्मृतसुतादाने गुरुणा किल चोदितौ । आनिन्यथु: पितृस्थानाद् गुरवे गुरुदक्षिणाम् ॥ ३२ ॥ तथा मे कुरुतं कामं युवां योगेश्वरेश्वरौ । भोजराजहतान् पुत्रान् कामये द्रष्टुमाहृतान् ॥ ३३ ॥
শুনা যায়, গুৰুৱে বহুদিন আগতে মৃত নিজৰ পুত্ৰক আনিবলৈ আদেশ দিলে তোমালোক পিতৃলোকৰ পৰা তাক আনি গুৰুদক্ষিণা ৰূপে অৰ্পণ কৰিছিলা। হে যোগেশ্বৰসকলৰো ঈশ্বৰ! তেনেদৰে মোৰ কামনা পূৰ্ণ কৰা—ভোজৰাজে হত্যা কৰা মোৰ পুত্ৰসকলক উভতাই আনক, যাতে মই তেওঁলোকক পুনৰ দেখা পাওঁ।
Verse 33
चिरान्मृतसुतादाने गुरुणा किल चोदितौ । आनिन्यथु: पितृस्थानाद् गुरवे गुरुदक्षिणाम् ॥ ३२ ॥ तथा मे कुरुतं कामं युवां योगेश्वरेश्वरौ । भोजराजहतान् पुत्रान् कामये द्रष्टुमाहृतान् ॥ ३३ ॥
শুনা যায়, গুৰুৱে বহুদিন আগতে মৃত নিজৰ পুত্ৰক আনিবলৈ আদেশ দিলে তোমালোক পিতৃলোকৰ পৰা তাক আনি গুৰুদক্ষিণা ৰূপে অৰ্পণ কৰিছিলা। হে যোগেশ্বৰসকলৰো ঈশ্বৰ! তেনেদৰে মোৰ কামনা পূৰ্ণ কৰা—ভোজৰাজে হত্যা কৰা মোৰ পুত্ৰসকলক উভতাই আনক, যাতে মই তেওঁলোকক পুনৰ দেখা পাওঁ।
Verse 34
ऋषिरुवाच एवं सञ्चोदितौ मात्रा राम: कृष्णश्च भारत । सुतलं संविविशतुर्योगमायामुपाश्रितौ ॥ ३४ ॥
ঋষিয়ে ক’লে—হে ভাৰত! মাতৃৰ এনেদৰে অনুৰোধত ৰাম আৰু কৃষ্ণে যোগমায়াৰ আশ্ৰয় লৈ সুতল লোকত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 35
तस्मिन् प्रविष्टावुपलभ्य दैत्यराड् विश्वात्मदैवं सुतरां तथात्मन: । तद्दर्शनाह्लादपरिप्लुताशय: सद्य: समुत्थाय ननाम सान्वय: ॥ ३५ ॥
দৈত্যৰাজ বলি মহাৰাজে যেতিয়া সেই দুজন প্ৰভুৰ আগমন দেখিলে, তেতিয়া তেওঁলোকক বিশ্বাত্মা আৰু নিজৰ আৰাধ্য দেৱ বুলি জানি হৃদয় আনন্দেৰে উপচি উঠিল। তেওঁ তৎক্ষণাৎ উঠি সমগ্ৰ পৰিজনসহ প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 36
तयो: समानीय वरासनं मुदा निविष्टयोस्तत्र महात्मनोस्तयो: । दधार पादाववनिज्य तज्जलं सवृन्द आब्रह्म पुनद् यदम्बु ह ॥ ३६ ॥
বলি আনন্দেৰে তেওঁলোকৰ বাবে শ্ৰেষ্ঠ আসন আনিলে। তেওঁলোক বহাৰ পাছত তেওঁ সেই মহাত্মা দুজনৰ পদ ধুই, ব্রহ্মা পৰ্যন্ত সমগ্ৰ জগত পবিত্ৰ কৰা সেই চৰণামৃত নিজে আৰু নিজৰ অনুচৰসকলৰ ওপৰত ঢালিলে।
Verse 37
समर्हयामास स तौ विभूतिभि- र्महार्हवस्त्राभरणानुलेपनै: । ताम्बूलदीपामृतभक्षणादिभि: स्वगोत्रवित्तात्मसमर्पणेन च ॥ ३७ ॥
তেওঁ নিজৰ সকলো ঐশ্বৰ্যৰে তেওঁলোকক পূজা কৰিলে—অমূল্য বস্ত্ৰ, অলংকাৰ, সুগন্ধি চন্দনলেপ, তাম্বুল, দীপ, উৎকৃষ্ট ভোজন আদি দিয়ে। এইদৰে তেওঁ নিজৰ গোত্ৰৰ ধন-সম্পদ আৰু নিজৰ আত্মাকো তেওঁলোকৰ চৰণত সমৰ্পণ কৰিলে।
Verse 38
स इन्द्रसेनो भगवत्पदाम्बुजं बिभ्रन्मुहु: प्रेमविभिन्नया धिया । उवाच हानन्दजलाकुलेक्षण: प्रहृष्टरोमा नृप गद्गदाक्षरम् ॥ ३८ ॥
ইন্দ্ৰসেনা-বিজয়ী বলিয়ে ভগৱানৰ পদপদ্ম বাৰে বাৰে ধৰি, প্ৰেমেৰে গলিত হৃদয়ৰ পৰা ক’লে। হে ৰাজন, তেওঁৰ চকু আনন্দাশ্ৰুতে ভৰি উঠিল, দেহত ৰোমাঞ্চ জাগিল, আৰু তেওঁ গদগদ স্বৰে কথা আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 39
बलिरुवाच नमोऽनन्ताय बृहते नम: कृष्णाय वेधसे । साङ्ख्ययोगवितानाय ब्रह्मणे परमात्मने ॥ ३९ ॥
বলি ক’লে—অনন্ত, সৰ্বমহান প্ৰভুক নমস্কাৰ; আৰু সৃষ্টিকৰ্তা শ্ৰীকৃষ্ণক নমস্কাৰ। যি সাঙ্কখ্য আৰু যোগৰ তত্ত্ব বিস্তাৰ কৰিবলৈ ব্ৰহ্ম আৰু পৰমাত্মা ৰূপে প্ৰকাশ পায়, তেওঁক প্ৰণাম।
Verse 40
दर्शनं वां हि भूतानां दुष्प्रापं चाप्यदुर्लभम् । रजस्तम:स्वभावानां यन्न: प्राप्तौ यदृच्छया ॥ ४० ॥
হে প্ৰভুসকল! অধিকাংশ জীৱৰ বাবে আপোনালোকৰ দৰ্শন অতি দুৰ্লভ। কিন্তু ৰজ-তম গুণত অৱস্থিত আমাৰ দৰে লোকেও, আপোনালোক নিজৰ মধুৰ স্বইচ্ছাৰে প্ৰকাশ পালে, সহজে দৰ্শন লাভ কৰে।
Verse 41
दैत्यदानवगन्धर्वा: सिद्धविद्याध्रचारणा: । यक्षरक्ष:पिशाचाश्च भूतप्रमथनायका: ॥ ४१ ॥ विशुद्धसत्त्वधाम्न्यद्धा त्वयि शास्त्रशरीरिणि । नित्यं निबद्धवैरास्ते वयं चान्ये च तादृशा: ॥ ४२ ॥ केचनोद्बद्धवैरेण भक्त्या केचन कामत: । न तथा सत्त्वसंरब्धा: सन्निकृष्टा: सुरादय: ॥ ४३ ॥
দৈত্য, দানৱ, গন্ধৰ্ব, সিদ্ধ, বিদ্যাধৰ, চাৰণ, যক্ষ, ৰাক্ষস, পিশাচ, ভূত, প্ৰমথ আৰু নায়ক—এইসকল, লগতে আমি আৰু আমাৰ দৰে বহুতে, যিসকলে সদায় আপোনাৰ প্ৰতি বৈৰ বেঁধি আছিল, শেষত আপোনালৈ আকৃষ্ট হ’ল; কিয়নো আপুনি বিশুদ্ধ-সত্ত্বৰ ধাম, আৰু আপোনাৰ দিব্য ৰূপেই শাস্ত্ৰৰ সাক্ষাৎ শৰীৰ। কিছুমান তীব্ৰ বৈৰৰ বাবে, কিছুমান কামাশ্ৰিত ভক্তিভাৱৰ বাবে আকৃষ্ট হ’ল; কিন্তু ভৌতিক সত্ত্বত মোহিত দেৱতা আদি তেনে আকর্ষণ নাপায়।
Verse 42
दैत्यदानवगन्धर्वा: सिद्धविद्याध्रचारणा: । यक्षरक्ष:पिशाचाश्च भूतप्रमथनायका: ॥ ४१ ॥ विशुद्धसत्त्वधाम्न्यद्धा त्वयि शास्त्रशरीरिणि । नित्यं निबद्धवैरास्ते वयं चान्ये च तादृशा: ॥ ४२ ॥ केचनोद्बद्धवैरेण भक्त्या केचन कामत: । न तथा सत्त्वसंरब्धा: सन्निकृष्टा: सुरादय: ॥ ४३ ॥
আপুনি বিশুদ্ধ-সত্ত্বৰ ধাম, আৰু আপোনাৰ দিব্য ৰূপেই শাস্ত্ৰৰ সাক্ষাৎ শৰীৰ; তথাপি যিসকলে সদায় আপোনাৰ প্ৰতি বৈৰ বেঁধি আছিল—তেওঁলোক, আমি আৰু আমাৰ দৰে অন্যসকল—শেষত আপোনালৈ আকৃষ্ট হ’ল।
Verse 43
दैत्यदानवगन्धर्वा: सिद्धविद्याध्रचारणा: । यक्षरक्ष:पिशाचाश्च भूतप्रमथनायका: ॥ ४१ ॥ विशुद्धसत्त्वधाम्न्यद्धा त्वयि शास्त्रशरीरिणि । नित्यं निबद्धवैरास्ते वयं चान्ये च तादृशा: ॥ ४२ ॥ केचनोद्बद्धवैरेण भक्त्या केचन कामत: । न तथा सत्त्वसंरब्धा: सन्निकृष्टा: सुरादय: ॥ ४३ ॥
কিছুমানক উগ্ৰ বৈৰে আপোনালৈ টানিলে, কিছুমানক কামাশ্ৰিত ভক্তিভাৱে; কিন্তু ভৌতিক সত্ত্বত আসক্ত দেৱতা আদি আপোনালৈ তেনে আকর্ষণ নাপায়।
Verse 44
इदमित्थमिति प्रायस्तव योगेश्वरेश्वर । न विदन्त्यपि योगेशा योगमायां कुतो वयम् ॥ ४४ ॥
হে যোগেশ্বৰসকলৰ ঈশ্বৰ! আপোনাৰ যোগমায়া কি আৰু কেনেকৈ কাৰ্য কৰে—এই কথা মহাযোগীসকলেও প্ৰায় নাজানে; তেন্তে আমি কি জানিম!
Verse 45
तन्न: प्रसीद निरपेक्षविमृग्ययुष्मत्- पादारविन्दधिषणान्यगृहान्धकूपात् । निष्क्रम्य विश्वशरणाङ्घ्रयुपलब्धवृत्ति: शान्तो यथैक उत सर्वसखैश्चरामि ॥ ४५ ॥
হে প্ৰভু, মোৰ ওপৰত কৃপা কৰি গৃহজীৱনৰ অন্ধকূপ—এই মিথ্যা ঘৰ—ৰ পৰা মোক উলিয়াই আনক, যাতে নিৰপেক্ষ মুনিসকলে সদায় বিচাৰে সেই আপোনাৰ পদ্মচৰণৰ সত্য আশ্ৰয় মই লাভ কৰোঁ। তেতিয়া মই শান্তচিত্তে, একা বা সকলোৰে বন্ধু মহাসাধুসকলৰ সঙ্গত, সৰ্বদাতা বৃক্ষৰ আশ্ৰয়ে জীৱনৰ প্ৰয়োজন পাই মুক্তভাৱে বিচৰণ কৰিম।
Verse 46
शाध्यस्मानीशितव्येश निष्पापान् कुरु न: प्रभो । पुमान् यच्छ्रद्धयातिष्ठंश्चोदनाया विमुच्यते ॥ ४६ ॥
হে প্ৰভু, অধীন জীৱসকলৰ অধিপতি! আমি কি কৰিব লাগে সেয়া আদেশ কৰি আমাক পাপমুক্ত কৰক। হে স্বামী, যি শ্ৰদ্ধাৰে আপোনাৰ আজ্ঞা পালন কৰে, সি সাধাৰণ বৈদিক কৰ্মকাণ্ডৰ বাধ্যবাধকতাৰ পৰা মুক্ত হয়।
Verse 47
श्रीभगवानुवाच आसन्मरीचे: षट् पुत्रा ऊर्णायां प्रथमेऽन्तरे । देवा: कं जहसुर्वीक्ष्य सुतं यभितुमुद्यतम् ॥ ४७ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে: প্ৰথম মনুৰ যুগত ঋষি মৰীচিৰ ঊৰ্ণাৰ গৰ্ভে ছয় পুত্ৰ জন্মিছিল। তেওঁলোক সকলো উচ্চ দেৱতা আছিল; কিন্তু ব্ৰহ্মাক নিজৰেই কন্যাৰ সৈতে মিলনৰ বাবে উদ্যত দেখি তেওঁলোক হাঁহিলে।
Verse 48
तेनासुरीमगन् योनिमधुनावद्यकर्मणा । हिरण्यकशिपोर्जाता नीतास्ते योगमायया ॥ ४८ ॥ देवक्या उदरे जाता राजन् कंसविहिंसिता: । सा तान् शोचत्यात्मजान् स्वांस्त इमेऽध्यासतेऽन्तिके ॥ ४९ ॥
সেই অনুচিত কৰ্মৰ ফলত তেওঁলোকে তৎক্ষণাৎ আসুৰী যোনিত প্ৰৱেশ কৰি হিৰণ্যকশিপুৰ পুত্ৰৰূপে জন্ম ল’লে। পাছত যোগমায়াই তেওঁলোকক সেখানৰ পৰা লৈ আহি দেৱকীৰ গৰ্ভত পুনৰ জন্ম দিলে। হে ৰাজন, তাৰ পিছত কংসে তেওঁলোকক হত্যা কৰিলে। দেৱকী তেওঁলোকক নিজৰ পুত্ৰ বুলি ভাবি এতিয়াও শোক কৰে; মৰীচিৰ সেই পুত্ৰসকলেই এতিয়া তোমাৰ ওচৰত ইয়াত বাস কৰিছে।
Verse 49
तेनासुरीमगन् योनिमधुनावद्यकर्मणा । हिरण्यकशिपोर्जाता नीतास्ते योगमायया ॥ ४८ ॥ देवक्या उदरे जाता राजन् कंसविहिंसिता: । सा तान् शोचत्यात्मजान् स्वांस्त इमेऽध्यासतेऽन्तिके ॥ ४९ ॥
সেই অনুচিত কৰ্মৰ ফলত তেওঁলোকে তৎক্ষণাৎ আসুৰী যোনিত প্ৰৱেশ কৰি হিৰণ্যকশিপুৰ পুত্ৰৰূপে জন্ম ল’লে। পাছত যোগমায়াই তেওঁলোকক সেখানৰ পৰা লৈ আহি দেৱকীৰ গৰ্ভত পুনৰ জন্ম দিলে। হে ৰাজন, তাৰ পিছত কংসে তেওঁলোকক হত্যা কৰিলে। দেৱকী তেওঁলোকক নিজৰ পুত্ৰ বুলি ভাবি এতিয়াও শোক কৰে; মৰীচিৰ সেই পুত্ৰসকলেই এতিয়া তোমাৰ ওচৰত ইয়াত বাস কৰিছে।
Verse 50
इत एतान् प्रणेष्यामो मातृशोकापनुत्तये । तत: शापाद् विनिर्मुक्ता लोकं यास्यन्ति विज्वरा: ॥ ५० ॥
মাতৃশোক দূৰ কৰিবলৈ আমি তেওঁলোকক ইয়াৰ পৰা লৈ যাম। তাৰ পিছত শাপমুক্ত আৰু সকলো দুখৰ পৰা মুক্ত হৈ তেওঁলোকে স্বৰ্গত নিজৰ ধামলৈ উভতি যাব।
Verse 51
स्मरोद्गीथ: परिष्वङ्ग: पतङ्ग: क्षुद्रभृद् घृणी । षडिमे मत्प्रसादेन पुनर्यास्यन्ति सद्गतिम् ॥ ५१ ॥
স্মৰ, উদ্গীথ, পৰিষ্বংগ, পতংগ, ক্ষুদ্ৰভৃৎ আৰু ঘৃণী—এই ছয়জন মোৰ কৃপাৰে পুনৰ সৎগতি, সাধুসকলৰ ধাম লাভ কৰিব।
Verse 52
इत्युक्त्वा तान् समादाय इन्द्रसेनेन पूजितौ । पुनर्द्वारवतीमेत्य मातु: पुत्रानयच्छताम् ॥ ५२ ॥
এইদৰে কৈ, বলি মহাৰাজে যথাবিধি পূজা কৰা শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু শ্ৰীবলৰামে সেই ছয় পুত্ৰক লগত লৈ পুনৰ দ্বাৰকাত আহি মাতৃৰ হাতত অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 53
तान् दृष्ट्वा बालकान् देवी पुत्रस्नेहस्नुतस्तनी । परिष्वज्याङ्कमारोप्य मूर्ध्न्यजिघ्रदभीक्ष्णश: ॥ ५३ ॥
সেই শিশুসকলক দেখি দেৱী দেৱকীৰ পুত্ৰস্নেহ উথলি উঠিল; স্তনৰ পৰা দুধ ঝৰি পৰিল। তেওঁ তেওঁলোকক আঁকোৱালি লৈ কোলাত তুলি, বাৰে বাৰে মূৰৰ গন্ধ ল’লে।
Verse 54
अपाययत् स्तनं प्रीता सुतस्पर्शपरिस्नुतम् । मोहिता मायया विष्णोर्यया सृष्टि: प्रवर्तते ॥ ५४ ॥
পুত্ৰসকলৰ স্পৰ্শতে দুধে ভিজা নিজৰ স্তন তেওঁ আনন্দেৰে তেওঁলোকক পান কৰালে। সৃষ্টিৰ প্ৰবাহ আৰম্ভ কৰা বিষ্ণুৰ সেই একে মায়াই তেওঁক মোহিত কৰিছিল।
Verse 55
पीत्वामृतं पयस्तस्या: पीतशेषं गदाभृत: । नारायणाङ्गसंस्पर्शप्रतिलब्धात्मदर्शना: ॥ ५५ ॥ ते नमस्कृत्य गोविन्दं देवकीं पितरं बलम् । मिषतां सर्वभूतानां ययुर्धाम दिवौकसाम् ॥ ५६ ॥
গদাধাৰী শ্ৰীকৃষ্ণে আগতে পান কৰা অমৃতময় দুধৰ অৱশিষ্ট অংশ পান কৰি, সেই ছয় পুত্ৰে নাৰায়ণৰ দিব্য দেহ-স্পৰ্শে নিজৰ আদি স্বৰূপ উপলব্ধি কৰিলে।
Verse 56
पीत्वामृतं पयस्तस्या: पीतशेषं गदाभृत: । नारायणाङ्गसंस्पर्शप्रतिलब्धात्मदर्शना: ॥ ५५ ॥ ते नमस्कृत्य गोविन्दं देवकीं पितरं बलम् । मिषतां सर्वभूतानां ययुर्धाम दिवौकसाम् ॥ ५६ ॥
তেওঁলোকে গোবিন্দ, দেবকী, নিজৰ পিতা আৰু বলৰামক প্ৰণাম কৰি; সকলো জীৱে চাই থাকোঁতেই দেৱলোকৰ ধামলৈ গ’ল।
Verse 57
तं दृष्ट्वा देवकी देवी मृतागमननिर्गमम् । मेने सुविस्मिता मायां कृष्णस्य रचितां नृप ॥ ५७ ॥
হে ৰাজা, পুত্ৰসকলক মৃত্যু পৰা উভতি আহি পুনৰ প্ৰস্থান কৰা দেখি দেবী দেবকী অতি বিস্মিত হৈ, এই সকলো কৃষ্ণে ৰচনা কৰা মায়া বুলি ভাবিলে।
Verse 58
एवंविधान्यद्भुतानि कृष्णस्य परमात्मन: । वीर्याण्यनन्तवीर्यस्य सन्त्यनन्तानि भारत ॥ ५८ ॥
হে ভাৰতবংশধৰ, পৰমাত্মা শ্ৰীকৃষ্ণ—অনন্ত বীৰ্যসম্পন্ন প্ৰভু—ৰ এনে আশ্চৰ্য বীৰ্যকীৰ্তি অসীম।
Verse 59
श्रीसूत उवाच य इदमनुशृणोति श्रावयेद् वा मुरारे- श्चरितममृतकीर्तेर्वर्णितं व्यासपुत्रै: । जगदघभिदलं तद्भक्तसत्कर्णपूरं भगवति कृतचित्तो याति तत्क्षेमधाम ॥ ५९ ॥
শ্ৰীসূত ক’লে—ব্যাসপুত্ৰসকলে বৰ্ণনা কৰা মুৰাৰিৰ অমৃতকীৰ্তিময় এই চৰিত জগতৰ পাপ নাশ কৰে আৰু ভক্তৰ কাণৰ অলংকাৰ; যিয়ে ইয়াক শ্ৰদ্ধাৰে শোনে বা শোনায়, সি ভগৱানত চিত্ত স্থিৰ কৰি ক্ষেমধাম লাভ কৰে।
Frequently Asked Questions
Vasudeva’s praise is a bhāgavata re-reading of sāṅkhya categories: the elements and their capacities (rasa, gandha, tejas, etc.) act only by the Lord’s śakti. By identifying the cosmos with Bhagavān’s energies and presence, he asserts both transcendence (the Lord stands apart during dissolution) and immanence (He enters as Paramātmā). This framing supports the Bhāgavata’s conclusion that all causality ultimately rests in the Supreme Person, not in independent material principles.
Kṛṣṇa explains that the Supreme Self is eka (one), self-luminous, and nirguṇa in essence, but He appears as many through the upādhi-like differentiations of the guṇas He manifests. Just as the same elements appear in diverse objects as visible/invisible, subtle/gross, the one Paramātmā is reflected in varied bodies and minds. The multiplicity is an appearance conditioned by modes and forms, while the underlying reality remains one.
Kṛṣṇa reveals they were originally six sons of Marīci who laughed at Brahmā’s impropriety and were cursed into demoniac births, later becoming sons of Hiraṇyakaśipu and then transferred by Yoga-māyā into Devakī’s womb. Kaṁsa killed them due to the prophecy that Devakī’s child would be his death. Their repeated births illustrate karma, curse, and divine orchestration under Yoga-māyā.
The chapter indicates they were “living here with you,” i.e., under Bali’s domain in Sutala, by divine arrangement. Sutala—protected and sanctified by Vāmana’s presence—functions as a theologically significant realm where the Lord’s devotees (like Bali) receive intimate darśana, and where karmic knots can be resolved under the Lord’s direct supervision.
Their awakening is attributed to contact with the transcendental body of the Lord (Nārāyaṇa) through remnants associated with Kṛṣṇa—Devakī’s milk described as having been previously drunk by Him. In bhakti theology, such contact (saṅga) with Bhagavān and His prasāda catalyzes smṛti (true remembrance) and removes coverings created by curse and karma, enabling their return to higher abodes.
Devakī’s wonder underscores Yoga-māyā’s twofold function: it can generate intense worldly identification (maternal attachment) even in exalted devotees, and it can also arrange liberation by bringing souls into purifying proximity to Bhagavān. The episode teaches that the Lord alone controls appearance and disappearance, and that surrender to Him transforms grief into realization.