Adhyaya 82
The Solar Eclipse at Samanta-pañcaka and the Great Reunion of Yādavas, Pāṇḍavas, and Vraja
দ্বাৰকাত অৱস্থান কৰা শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু বলৰামৰ সময়ত সমন্ত‑পঞ্চক তীৰ্থত সূৰ্যগ্ৰহণ উপলক্ষে মহাসমাগম হয়; পৰশুৰামৰ যজ্ঞকুণ্ড সৰোবৰৰ বাবে ঠাইখন প্ৰসিদ্ধ। বৃষ্ণিসকলে ৰাজবৈভৱেৰে গৈ পবিত্ৰ স্নান, উপবাস আৰু ব্ৰাহ্মণক দান কৰে, আৰু কেৱল পুণ্য নহয়—বিশেষকৈ কৃষ্ণভক্তিৰ বাবে প্ৰাৰ্থনা কৰে; তীৰ্থযাত্ৰাক ভক্তিকেন্দ্ৰিক ৰূপ দিয়ে। তাত মিত্ৰ‑বৈৰী ৰজাসকলৰ বৃহৎ সভাৰ লগতে সৰ্বাধিক হৃদয়স্পৰ্শীভাৱে নন্দ, যশোদা আৰু বিৰহত কাতৰ ব্ৰজবাসীৰ সৈতে সাক্ষাৎ হয়; আলিঙ্গন, অশ্ৰু আৰু কুশলপ্ৰশ্ন চলি থাকে। কুন্তীৰ স্পষ্ট অভিযোগৰ উত্তৰত বসুদেৱে কয়—সকলো পৰমেশ্বৰৰ নিয়ন্ত্ৰণত, আমি তেওঁৰ যন্ত্ৰমাত্ৰ। ৰজাসকলে কৃষ্ণৰ দিব্য ৰূপ আৰু যাদৱৰ সৌভাগ্য দেখি বিস্মিত হয়। নন্দ আৰু বৃষ্ণিসকলৰ পুনৰ্মিলন হয়; দেৱকী আৰু ৰোহিণীয়ে যশোদাৰ অতুল মাতৃসেৱাক সন্মান জনায়। শেষত কৃষ্ণ গোপীসকলক একান্তে মিলি দেৱবিধানজনিত বিৰহৰ অৰ্থ, ভক্তিৰ ফল আৰু নিজৰ সৰ্বব্যাপিতা‑পৰত্ব বুজাই পৰৱৰ্তী অন্তৰঙ্গ সংলাপৰ ভূমি সাজে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच अथैकदा द्वारवत्यां वसतो रामकृष्णयो: । सूर्योपराग: सुमहानासीत् कल्पक्षये यथा ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—এবাৰ দ্বাৰকাত বাস কৰা বলৰাম আৰু শ্ৰীকৃষ্ণৰ সময়ত, যেন ব্ৰহ্মাৰ দিনৰ অন্ত আহিল, তেনে এক অতি মহান সূৰ্যগ্ৰহণ ঘটিল।
Verse 2
तं ज्ञात्वा मनुजा राजन् पुरस्तादेव सर्वत: । समन्तपञ्चकं क्षेत्रं ययु: श्रेयोविधित्सया ॥ २ ॥
হে ৰাজন! সেই সূৰ্যগ্ৰহণৰ বিষয়ে আগতীয়াকৈ জানিব পাৰি, পুণ্য অৰ্জনৰ আশাত মানুহবোৰ সমন্তপঞ্চক নামৰ পবিত্ৰ তীৰ্থলৈ গৈছিল।
Verse 3
नि:क्षत्रियां महीं कुर्वन् राम: शस्त्रभृतां वर: । नृपाणां रुधिरौघेण यत्र चक्रे महाह्रदान् ॥ ३ ॥ ईजे च भगवान् रामो यत्रास्पृष्टोऽपि कर्मणा । लोकं सङ्ग्राहयन्नीशो यथान्योऽघापनुत्तये ॥ ४ ॥ महत्यां तीर्थयात्रायां तत्रागन् भारती: प्रजा: । वृष्णयश्च तथाक्रूरवसुदेवाहुकादय: ॥ ५ ॥ ययुर्भारत तत् क्षेत्रं स्वमघं क्षपयिष्णव: । गदप्रद्युम्नसाम्बाद्या: सुचन्द्रशुकसारणै: । आस्तेऽनिरुद्धो रक्षायां कृतवर्मा च यूथप: ॥ ६ ॥
শস্ত্ৰধাৰীসকলৰ ভিতৰত শ্ৰেষ্ঠ পৰশুৰামে পৃথিৱীক ক্ষত্ৰিয়হীন কৰি ৰজাসকলৰ তেজেৰে তাত বিশাল হ্ৰদ সৃষ্টি কৰিছিল।
Verse 4
नि:क्षत्रियां महीं कुर्वन् राम: शस्त्रभृतां वर: । नृपाणां रुधिरौघेण यत्र चक्रे महाह्रदान् ॥ ३ ॥ ईजे च भगवान् रामो यत्रास्पृष्टोऽपि कर्मणा । लोकं सङ्ग्राहयन्नीशो यथान्योऽघापनुत्तये ॥ ४ ॥ महत्यां तीर्थयात्रायां तत्रागन् भारती: प्रजा: । वृष्णयश्च तथाक्रूरवसुदेवाहुकादय: ॥ ५ ॥ ययुर्भारत तत् क्षेत्रं स्वमघं क्षपयिष्णव: । गदप्रद्युम्नसाम्बाद्या: सुचन्द्रशुकसारणै: । आस्तेऽनिरुद्धो रक्षायां कृतवर्मा च यूथप: ॥ ६ ॥
যদিও ভগৱান পৰশুৰাম কৰ্মৰ দ্বাৰা লিপ্ত নহয়, তথাপিও লোকশিক্ষাৰ বাবে তেওঁ তাত যজ্ঞ কৰিছিল, যেন তেওঁ পাপমুক্তি বিচৰা এজন সাধাৰণ ব্যক্তিহে।
Verse 5
नि:क्षत्रियां महीं कुर्वन् राम: शस्त्रभृतां वर: । नृपाणां रुधिरौघेण यत्र चक्रे महाह्रदान् ॥ ३ ॥ ईजे च भगवान् रामो यत्रास्पृष्टोऽपि कर्मणा । लोकं सङ्ग्राहयन्नीशो यथान्योऽघापनुत्तये ॥ ४ ॥ महत्यां तीर्थयात्रायां तत्रागन् भारती: प्रजा: । वृष्णयश्च तथाक्रूरवसुदेवाहुकादय: ॥ ५ ॥ ययुर्भारत तत् क्षेत्रं स्वमघं क्षपयिष्णव: । गदप्रद्युम्नसाम्बाद्या: सुचन्द्रशुकसारणै: । आस्तेऽनिरुद्धो रक्षायां कृतवर्मा च यूथप: ॥ ६ ॥
সেই মহান তীৰ্থযাত্ৰাৰ উপলক্ষে ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰজাসকল আৰু অক্ৰুৰ, বাসুদেৱ, আহুক আদি বৃষ্ণিবংশীয়লোকেও তালৈ আহিছিল।
Verse 6
नि:क्षत्रियां महीं कुर्वन् राम: शस्त्रभृतां वर: । नृपाणां रुधिरौघेण यत्र चक्रे महाह्रदान् ॥ ३ ॥ ईजे च भगवान् रामो यत्रास्पृष्टोऽपि कर्मणा । लोकं सङ्ग्राहयन्नीशो यथान्योऽघापनुत्तये ॥ ४ ॥ महत्यां तीर्थयात्रायां तत्रागन् भारती: प्रजा: । वृष्णयश्च तथाक्रूरवसुदेवाहुकादय: ॥ ५ ॥ ययुर्भारत तत् क्षेत्रं स्वमघं क्षपयिष्णव: । गदप्रद्युम्नसाम्बाद्या: सुचन्द्रशुकसारणै: । आस्तेऽनिरुद्धो रक्षायां कृतवर्मा च यूथप: ॥ ६ ॥
হে ভৰতবংশী, নিজৰ পাপ নাশ কৰাৰ ইচ্ছাত গদ, প্ৰদ্যুম্ন, শাম্ব আদি তালৈ গৈছিল, আনহাতে অনিৰুদ্ধ, সুচন্দ্ৰ, শুক, সাৰণ আৰু সেনাপতি কৃতবৰ্মা নগৰ ৰক্ষাৰ বাবে দ্বাৰকাতে থাকিল।
Verse 7
ते रथैर्देवधिष्ण्याभैर्हयैश्च तरलप्लवै: । गजैर्नदद्भिरभ्राभैर्नृभिर्विद्याधरद्युभि: ॥ ७ ॥ व्यरोचन्त महातेजा: पथि काञ्चनमालिन: । दिव्यस्रग्वस्त्रसन्नाहा: कलत्रै: खेचरा इव ॥ ८ ॥
মহাতেজস্বী যাদৱসকল পথত মহা বৈভৱে দীপ্তিমান হৈ আগবাঢ়িল। দেৱবিমান সদৃশ ৰথ, ছন্দময় গতি থকা অশ্ব, মেঘসম গর্জন কৰা গজ আৰু বিদ্যাধৰসম জ্যোতিষ্মান পদাতিকসকল তেওঁলোকৰ সৈতে আছিল। সোণৰ হাৰ, পুষ্পমালা, দিব্য বস্ত্ৰ আৰু বর্মে সজ্জিত হৈ, পত্নীসকলৰ সৈতে তেওঁলোক আকাশচৰ দেৱতাৰ দৰে দেখা গ’ল।
Verse 8
ते रथैर्देवधिष्ण्याभैर्हयैश्च तरलप्लवै: । गजैर्नदद्भिरभ्राभैर्नृभिर्विद्याधरद्युभि: ॥ ७ ॥ व्यरोचन्त महातेजा: पथि काञ्चनमालिन: । दिव्यस्रग्वस्त्रसन्नाहा: कलत्रै: खेचरा इव ॥ ८ ॥
মহাতেজস্বী যাদৱসকল পথত মহা বৈভৱে দীপ্তিমান হৈ আগবাঢ়িল। দেৱবিমান সদৃশ ৰথ, ছন্দময় গতি থকা অশ্ব, মেঘসম গর্জন কৰা গজ আৰু বিদ্যাধৰসম জ্যোতিষ্মান পদাতিকসকল তেওঁলোকৰ সৈতে আছিল। সোণৰ হাৰ, পুষ্পমালা, দিব্য বস্ত্ৰ আৰু বর্মে সজ্জিত হৈ, পত্নীসকলৰ সৈতে তেওঁলোক আকাশচৰ দেৱতাৰ দৰে দেখা গ’ল।
Verse 9
तत्र स्नात्वा महाभागा उपोष्य सुसमाहिता: । ब्राह्मणेभ्यो ददुर्धेनूर्वास:स्रग्रुक्ममालिनी: ॥ ९ ॥
সেখানে সমন্ত-পঞ্চকত মহাভাগ যাদৱসকলে স্নান কৰি একাগ্ৰচিত্তে উপবাস পালন কৰিলে। তাৰ পাছত তেওঁলোকে ব্ৰাহ্মণসকলক বস্ত্ৰ, পুষ্পমালা আৰু সোণৰ হাৰে সজ্জিত গাভী দান দিলে।
Verse 10
रामह्रदेषु विधिवत् पुनराप्लुत्य वृष्णय: । ददु: स्वन्नं द्विजाग्र्येभ्य: कृष्णे नो भक्तिरस्त्विति ॥ १० ॥
শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে বৃষ্ণিবংশীয়সকলে পৰশুৰামৰ হ্ৰদসমূহত পুনৰ স্নান কৰিলে। তাৰ পাছত তেওঁলোকে শ্ৰেষ্ঠ ব্ৰাহ্মণসকলক সুস্বাদু অন্ন ভোজন কৰাই প্ৰাৰ্থনা কৰিলে— “আমাৰ শ্ৰীকৃষ্ণত ভক্তি হওক।”
Verse 11
स्वयं च तदनुज्ञाता वृष्णय: कृष्णदेवता: । भुक्त्वोपविविशु: कामं स्निग्धच्छायाङ्घ्रिपाङ्घ्रिषु ॥ ११ ॥
তাৰ পাছত নিজৰ একমাত্ৰ আৰাধ্য শ্ৰীকৃষ্ণৰ অনুমতি পাই বৃষ্ণিবংশীয়সকলে আহাৰ কৰিলে। তাৰ পিছত শীতল, ঘন ছাঁ দিয়া গছৰ তলত তেওঁলোকে নিশ্চিন্তে বহিল।
Verse 12
तत्रागतांस्ते ददृशु: सुहृत्सम्बन्धिनो नृपान् । मत्स्योशीनरकौशल्यविदर्भकुरुसृञ्जयान् । काम्बोजकैकयान् मद्रान् कुन्तीनानर्तकेरलान् ॥ १२ ॥ अन्यांश्चैवात्मपक्षीयान् परांश्च शतशो नृप । नन्दादीन्सुहृदो गोपान्गोपीश्चोत्कण्ठिताश्चिरम् ॥ १३ ॥
তাত উপস্থিত হোৱা ৰজাসকলৰ মাজত যাদৱসকলে নিজৰ পুৰণি বন্ধু আৰু আত্মীয়—মৎস্য, উশীনৰ, কৌশল্য, বিদৰ্ভ, কুরু, সৃঞ্জয়, কাম্বোজ, কৈকয়, মদ্ৰ, কুন্তী আৰু আনর্ত-কেৰলৰ নৃপতিসকলক—দেখিলে। হে পৰীক্ষিত! তেওঁলোকে আৰু শত শত অন্য ৰজাকো দেখিলে—নিজ পক্ষৰো, প্ৰতিপক্ষৰো; লগতে নন্দ মহাৰাজ আৰু বহুদিন ধৰি বিৰহ-উৎকণ্ঠাত কাতৰ গোপ-গোপীসকলকো দেখা পালে।
Verse 13
तत्रागतांस्ते ददृशु: सुहृत्सम्बन्धिनो नृपान् । मत्स्योशीनरकौशल्यविदर्भकुरुसृञ्जयान् । काम्बोजकैकयान् मद्रान् कुन्तीनानर्तकेरलान् ॥ १२ ॥ अन्यांश्चैवात्मपक्षीयान् परांश्च शतशो नृप । नन्दादीन्सुहृदो गोपान्गोपीश्चोत्कण्ठिताश्चिरम् ॥ १३ ॥
তেওঁলোকে আৰু শত শত ৰজাক দেখিলে—নিজ পক্ষৰো, প্ৰতিপক্ষৰো। হে পৰীক্ষিত! লগতে প্ৰিয় সুহৃদ নন্দ মহাৰাজ আৰু বহুদিন ধৰি বিৰহ-উৎকণ্ঠাত কাতৰ গোপ-গোপীসকলকো দেখিলে।
Verse 14
अन्योन्यसन्दर्शनहर्षरंहसा प्रोत्फुल्लहृद्वक्त्रसरोरुहश्रिय: । आश्लिष्य गाढं नयनै: स्रवज्जला हृष्यत्त्वचो रुद्धगिरो ययुर्मुदम् ॥ १४ ॥
এজন-সজনক দেখা পোৱাৰ প্ৰবল আনন্দৰ বেগে তেওঁলোকৰ হৃদয় আৰু মুখ-পদ্ম নতুন শোভাৰে প্ৰস্ফুটিত হ’ল। পুৰুষসকলে উচ্ছ্বাসে দৃঢ় আলিঙ্গন কৰিলে; চকুৰ পৰা অশ্ৰু ঝৰিল, দেহত ৰোমাঞ্চ উঠিল আৰু কণ্ঠ ৰুদ্ধ হ’ল—সকলোৱে গভীৰ আনন্দ অনুভৱ কৰিলে।
Verse 15
स्त्रियश्च संवीक्ष्य मिथोऽतिसौहृद- स्मितामलापाङ्गदृशोऽभिरेभिरे । स्तनै: स्तनान् कुङ्कुमपङ्करूषितान् निहत्य दोर्भि: प्रणयाश्रुलोचना: ॥ १५ ॥
স্ত্ৰীসকলে পৰস্পৰক চাই স্নেহময় বন্ধুত্বৰ নিৰ্মল হাঁহি আৰু পবিত্ৰ পাৰ্শ্বদৃষ্টি বিনিময় কৰিলে। তাৰ পিছত তেওঁলোকে আলিঙ্গন কৰিলে; কুঙ্কুম-কেশৰে ৰঞ্জিত তেওঁলোকৰ স্তন একে-অন্যৰ সৈতে লাগিল আৰু প্ৰণয়াশ্ৰুতে চকু ভৰি উঠিল।
Verse 16
ततोऽभिवाद्य ते वृद्धान् यविष्ठैरभिवादिता: । स्वागतं कुशलं पृष्ट्वा चक्रु: कृष्णकथा मिथ: ॥ १६ ॥
তাৰ পিছত তেওঁলোকে বয়োজ্যেষ্ঠসকলক প্ৰণাম কৰিলে আৰু কনিষ্ঠ আত্মীয়সকলৰ পৰা আদৰো পালে। যাত্ৰাৰ কুশল আৰু সকলৰ মঙ্গল সুধি তেওঁলোকে পৰস্পৰে শ্ৰীকৃষ্ণ-কথা আলোচনা কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 17
पृथा भ्रातॄन् स्वसृर्वीक्ष्य तत्पुत्रान् पितरावपि । भ्रातॄपत्नीर्मुकुन्दं च जहौ सङ्कथया शुच: ॥ १७ ॥
পৃথা (কুন্তী) ভ্ৰাতা-ভগ্নীসকল, তেওঁলোকৰ সন্তান, পিতৃ-মাতৃ, ভ্ৰাতৃবধূসকল আৰু ভগৱান মুকুন্দক দেখি, তেওঁলোকৰ সৈতে কথোপকথনত নিজৰ শোক পাহৰি পেলালে।
Verse 18
कुन्त्युवाच आर्य भ्रातरहं मन्ये आत्मानमकृताशिषम् । यद् वा आपत्सु मद्वार्तां नानुस्मरथ सत्तमा: ॥ १८ ॥
কুন্তীয়ে ক’লে—হে আৰ্য ভ্ৰাতৃসকল! মই নিজকে অপ্রাপ্তকাম বুলি ভাবোঁ, কিয়নো তোমালোক সত্তম হয়েও মোৰ বিপদত মোৰ কথা সোঁৱৰণ নকৰিলা।
Verse 19
सुहृदो ज्ञातय: पुत्रा भ्रातर: पितरावपि । नानुस्मरन्ति स्वजनं यस्य दैवमदक्षिणम् ॥ १९ ॥
যাৰ ওপৰত দেৱৰ অনুকূলতা নাথাকে, তাক বন্ধু-বান্ধৱ আৰু আত্মীয়—এমনকি সন্তান, ভ্ৰাতা আৰু পিতৃ-মাতৃও—পাহৰি যায়।
Verse 20
श्रीवसुदेव उवाच अम्ब मास्मानसूयेथा दैवक्रीडनकान् नरान् । ईशस्य हि वशे लोक: कुरुते कार्यतेऽथ वा ॥ २० ॥
শ্ৰী বসুদেৱে ক’লে—ভনী, আমাৰ ওপৰত ৰাগ নকৰিবা। আমি ভাগ্যৰ খেলনা সাধাৰণ মানুহ। সঁচাকৈয়ে জগত ঈশ্বৰৰ অধীন; মানুহে নিজে কৰোক বা আনৰ দ্বাৰা কৰোৱাই হওক, সকলো তেওঁৰ বশত।
Verse 21
कंसप्रतापिता: सर्वे वयं याता दिशं दिशम् । एतर्ह्येव पुन: स्थानं दैवेनासादिता: स्वस: ॥ २१ ॥
কংসৰ অত্যাচাৰত আমি সকলোৱে দিশে দিশে পলাই গৈছিলোঁ; কিন্তু ভনী, এতিয়া দেৱৰ কৃপাৰে পুনৰ নিজৰ ঠাইলৈ উভতি আহিব পাৰিছোঁ।
Verse 22
श्रीशुक उवाच वसुदेवोग्रसेनाद्यैर्यदुभिस्तेऽर्चिता नृपा: । आसन्नच्युतसन्दर्शपरमानन्दनिर्वृता: ॥ २२ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—ৱসুদেৱ, উগ্ৰসেন আদি যাদৱসকলে সেই ৰজাসকলক যথোচিত সন্মান কৰিলে। অচ্যুত ভগৱানৰ দৰ্শনত তেওঁলোক পৰমানন্দে তৃপ্ত হ’ল।
Verse 23
भीष्मो द्रोणोऽम्बिकापुत्रो गान्धारी ससुता तथा । सदारा: पाण्डवा: कुन्ती सञ्जयो विदुर: कृप: ॥ २३ ॥ कुन्तीभोजो विराटश्च भीष्मको नग्नजिन्महान् । पुरुजिद्द्रुपद: शल्यो धृष्टकेतु: सकाशिराट् ॥ २४ ॥ दमघोषो विशालाक्षो मैथिलो मद्रकेकयौ । युधामन्यु: सुशर्मा च ससुता बाह्लिकादय: ॥ २५ ॥ राजानो ये च राजेन्द्र युधिष्ठिरमनुव्रता: । श्रीनिकेतं वपु: शौरे: सस्त्रीकं वीक्ष्य विस्मिता: ॥ २६ ॥
ভীষ্ম, দ্ৰোণ, ধৃতৰাষ্ট্ৰ, গান্ধাৰী পুত্ৰসহ, পাণ্ডৱসকল পত্নীসহ, কুন্তী, সঞ্জয়, বিদুৰ আৰু কৃপাচাৰ্য; লগতে কুন্তীভোজ, বিরাট, ভীষ্মক, মহান নগ্নজিত, পুরুজিত, দ্ৰুপদ, শল্য, ধৃষ্টকেতু আৰু কাশীৰাজ—সকলোৱে তাত উপস্থিত আছিল।
Verse 24
भीष्मो द्रोणोऽम्बिकापुत्रो गान्धारी ससुता तथा । सदारा: पाण्डवा: कुन्ती सञ्जयो विदुर: कृप: ॥ २३ ॥ कुन्तीभोजो विराटश्च भीष्मको नग्नजिन्महान् । पुरुजिद्द्रुपद: शल्यो धृष्टकेतु: सकाशिराट् ॥ २४ ॥ दमघोषो विशालाक्षो मैथिलो मद्रकेकयौ । युधामन्यु: सुशर्मा च ससुता बाह्लिकादय: ॥ २५ ॥ राजानो ये च राजेन्द्र युधिष्ठिरमनुव्रता: । श्रीनिकेतं वपु: शौरे: सस्त्रीकं वीक्ष्य विस्मिता: ॥ २६ ॥
দমঘোষ, বিশালাক্ষ, মৈথিল, মদ্ৰ আৰু কেকয়; যুধামন্যু, সুশর্মা আৰু বাহ্লিক আদি পুত্ৰসহো তাত উপস্থিত আছিল।
Verse 25
भीष्मो द्रोणोऽम्बिकापुत्रो गान्धारी ससुता तथा । सदारा: पाण्डवा: कुन्ती सञ्जयो विदुर: कृप: ॥ २३ ॥ कुन्तीभोजो विराटश्च भीष्मको नग्नजिन्महान् । पुरुजिद्द्रुपद: शल्यो धृष्टकेतु: सकाशिराट् ॥ २४ ॥ दमघोषो विशालाक्षो मैथिलो मद्रकेकयौ । युधामन्यु: सुशर्मा च ससुता बाह्लिकादय: ॥ २५ ॥ राजानो ये च राजेन्द्र युधिष्ठिरमनुव्रता: । श्रीनिकेतं वपु: शौरे: सस्त्रीकं वीक्ष्य विस्मिता: ॥ २६ ॥
হে ৰাজেন্দ্ৰ! যুধিষ্ঠিৰ মহাৰাজৰ অনুগত আন বহু ৰজা আছিল। তেওঁলোকে শ্ৰীনিকেত শৌৰি শ্ৰীকৃষ্ণৰ দিৱ্য ৰূপ, তেওঁৰ পত্নীসকলসহ সন্মুখত দঁৰাই থকা দেখি বিস্মিত হ’ল।
Verse 26
भीष्मो द्रोणोऽम्बिकापुत्रो गान्धारी ससुता तथा । सदारा: पाण्डवा: कुन्ती सञ्जयो विदुर: कृप: ॥ २३ ॥ कुन्तीभोजो विराटश्च भीष्मको नग्नजिन्महान् । पुरुजिद्द्रुपद: शल्यो धृष्टकेतु: सकाशिराट् ॥ २४ ॥ दमघोषो विशालाक्षो मैथिलो मद्रकेकयौ । युधामन्यु: सुशर्मा च ससुता बाह्लिकादय: ॥ २५ ॥ राजानो ये च राजेन्द्र युधिष्ठिरमनुव्रता: । श्रीनिकेतं वपु: शौरे: सस्त्रीकं वीक्ष्य विस्मिता: ॥ २६ ॥
হে ৰাজেন্দ্ৰ! যুধিষ্ঠিৰৰ অনুগত সকলো ৰজাই শৌৰি শ্ৰীকৃষ্ণৰ শ্ৰীনিকেত দিৱ্য দেহ, তেওঁৰ পত্নীসকলসহ দেখি বিস্মিত হ’ল।
Verse 27
अथ ते रामकृष्णाभ्यां सम्यक् प्राप्तसमर्हणा: । प्रशशंसुर्मुदा युक्ता वृष्णीन् कृष्णपरिग्रहान् ॥ २७ ॥
বলৰাম আৰু শ্ৰীকৃষ্ণে যথাযথ সন্মান জনোৱাৰ পাছত, সেই ৰজাসকলে আনন্দ-উৎসাহেৰে শ্ৰীকৃষ্ণৰ নিজজন বৃষ্ণিবংশীয়সকলক প্ৰশংসা কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 28
अहो भोजपते यूयं जन्मभाजो नृणामिह । यत् पश्यथासकृत् कृष्णं दुर्दर्शमपि योगिनाम् ॥ २८ ॥
হে ভোজৰাজ! মানুহৰ মাজত তোমালোকেই পৰম ধন্য জন্ম লাভ কৰা, কিয়নো মহাযোগীৰো দুষ্প্ৰাপ্য শ্ৰীকৃষ্ণক তোমালোক সঘনাই দৰ্শন কৰা।
Verse 29
यद्विश्रुति: श्रुतिनुतेदमलं पुनाति पादावनेजनपयश्च वचश्च शास्त्रम् । भू: कालभर्जितभगापि यदङ्घ्रिपद्म- स्पर्शोत्थशक्तिरभिवर्षति नोऽखिलार्थान् ॥ २९ ॥ तद्दर्शनस्पर्शनानुपथप्रजल्प- शय्यासनाशनसयौनसपिण्डबन्ध: । येषां गृहे निरयवर्त्मनि वर्ततां व: स्वर्गापवर्गविरम: स्वयमास विष्णु: ॥ ३० ॥
যাৰ বেদগীত কীৰ্তি, যাৰ পদধৌত তীৰ্থজল, আৰু শাস্ত্ৰৰূপ বাণী—এই সকলোয়ে জগতখন নিৰ্মল কৰে। কালে ক্ষয় কৰা পৃথিৱীয়েও তেওঁৰ পদ্মপদ-স্পৰ্শে শক্তি পাই আমাৰ ওপৰত সকলো কাম্য অৰ্থ বৰষায়।
Verse 30
यद्विश्रुति: श्रुतिनुतेदमलं पुनाति पादावनेजनपयश्च वचश्च शास्त्रम् । भू: कालभर्जितभगापि यदङ्घ्रिपद्म- स्पर्शोत्थशक्तिरभिवर्षति नोऽखिलार्थान् ॥ २९ ॥ तद्दर्शनस्पर्शनानुपथप्रजल्प- शय्यासनाशनसयौनसपिण्डबन्ध: । येषां गृहे निरयवर्त्मनि वर्ततां व: स्वर्गापवर्गविरम: स्वयमास विष्णु: ॥ ३० ॥
গৃহস্থজীৱনৰ নৰকসম পথত চলা তোমালোকৰ সৈতে, স্বৰ্গ আৰু মোক্ষৰ লক্ষ্যো পাহৰাই দিয়া সেই বিষ্ণুৱে নিজেই বিবাহ আৰু ৰক্তসম্পৰ্কত প্ৰৱেশ কৰিছে। এই সম্পৰ্কত তোমালোক তেওঁক সোজাকৈ দেখা, স্পৰ্শ কৰা, লগত চলা, কথা পতা, একেলগে শোৱা, বহা আৰু আহাৰ কৰা।
Verse 31
श्रीशुक उवाच नन्दस्तत्र यदून् प्राप्तान् ज्ञात्वा कृष्णपुरोगमान् । तत्रागमद् वृतो गोपैरन:स्थार्थैर्दिदृक्षया ॥ ३१ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—কৃষ্ণক আগত ৰাখি যদুসকল আহিছে বুলি জানি নন্দ মহাৰাজ তেওঁলোকক চাবলৈ ইচ্ছা কৰি তৎক্ষণাৎ তাত গ’ল। গোপসকলেও তেওঁৰ সৈতে গ’ল; তেওঁলোকৰ গাড়ীত নানা সামগ্ৰী তোলা আছিল।
Verse 32
तं दृष्ट्वा वृष्णयो हृष्टास्तन्व: प्राणमिवोत्थिता: । परिषस्वजिरे गाढं चिरदर्शनकातरा: ॥ ३२ ॥
নন্দ মহাৰাজক দেখি বৃষ্ণিবংশীয়াসকল অতিশয় আনন্দিত হ’ল আৰু যেন প্ৰাণ ঘূৰি আহিল—এনে ভাবে উঠি দাঁড়াল। বহুদিন দেখা নোপোৱাৰ ব্যথাত কাতৰ হৈ তেওঁলোকে তেওঁক দৃঢ়ভাৱে আলিঙ্গন কৰিলে।
Verse 33
वसुदेव: परिष्वज्य सम्प्रीत: प्रेमविह्वल: । स्मरन् कंसकृतान् क्लेशान् पुत्रन्यासं च गोकुले ॥ ३३ ॥
বাসুদেৱে নন্দ মহাৰাজক আলিঙ্গন কৰি পৰম প্ৰীত হ’ল, প্ৰেমে বিহ্বল হৈ উঠিল। তেওঁ কংসকৃত ক্লেশ আৰু পুত্ৰসকলৰ সুৰক্ষাৰ বাবে গোকুলত থৈ অহাৰ কথাও স্মৰণ কৰিলে।
Verse 34
कृष्णरामौ परिष्वज्य पितरावभिवाद्य च । न किञ्चनोचतु: प्रेम्णा साश्रुकण्ठौ कुरूद्वह ॥ ३४ ॥
হে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ! কৃষ্ণ আৰু বলৰামে নিজৰ পালক পিতৃ-মাতৃক আলিঙ্গন কৰি প্ৰণাম কৰিলে; কিন্তু প্ৰেমাশ্ৰুত কণ্ঠ ৰুদ্ধ হোৱাত তেওঁলোকে একো ক’ব নোৱাৰিলে।
Verse 35
तावात्मासनमारोप्य बाहुभ्यां परिरभ्य च । यशोदा च महाभागा सुतौ विजहतु: शुच: ॥ ३५ ॥
দুয়োটা পুত্ৰক কোলত তুলি বাহুত জড়াই ধৰি নন্দ আৰু মহাভাগ্যৱতী যশোদা মাতাই নিজৰ শোক বিসৰিলে।
Verse 36
रोहिणी देवकी चाथ परिष्वज्य व्रजेश्वरीम् । स्मरन्त्यौ तत्कृतां मैत्रीं बाष्पकण्ठ्यौ समूचतु: ॥ ३६ ॥
তাৰ পিছত ৰোহিণী আৰু দেবকীয়ে ব্ৰজেশ্বৰী (যশোদা)ক আলিঙ্গন কৰিলে। তেওঁ দেখুওৱা বিশ্বস্ত মৈত্ৰী স্মৰণ কৰি, অশ্ৰুভৰা কণ্ঠে তেওঁলোকে তেওঁক এইদৰে ক’লে।
Verse 37
का विस्मरेत वां मैत्रीमनिवृत्तां व्रजेश्वरि । अवाप्याप्यैन्द्रमैश्वर्यं यस्या नेह प्रतिक्रिया ॥ ३७ ॥
ৰোহিণী আৰু দেবকীয়ে ক’লে—হে ব্ৰজেশ্বৰী! আপুনি আৰু নন্দে আমাৰ প্ৰতি যি অবিৰত সখ্য-স্নেহ দেখুৱাইছে, সেয়া কোন নাৰী পাহৰিব? ইন্দ্ৰৰ ঐশ্বৰ্য লাভ কৰিলেও এই লোকত তাৰ প্ৰতিদান সম্ভৱ নহয়।
Verse 38
एतावदृष्टपितरौ युवयो: स्म पित्रो: सम्प्रीणनाभ्युदयपोषणपालनानि । प्राप्योषतुर्भवति पक्ष्म ह यद्वदक्ष्णो- र्न्यस्तावकुत्रचभयौ न सतां पर: स्व: ॥ ३८ ॥
এই দুজন বালকে নিজৰ সত্য পিতৃ-মাতৃক দেখা আগতেই আপুনি দুয়োজনে পিতৃ-মাতৃৰ দৰে স্নেহ, শিক্ষা, কল্যাণ, পোষণ আৰু ৰক্ষা দিছিল। হে সাধ্বী, আপোনাৰ সুৰক্ষাত তেওঁলোকে কেতিয়াও ভয় নাপালে—যেনেকৈ পাপণিয়ে চকুক ৰক্ষা কৰে। সঁচাকৈ, আপোনাৰ দৰে সজ্জনে পৰ-আপোন ভেদ নকৰে।
Verse 39
श्रीशुक उवाच गोप्यश्च कृष्णमुपलभ्य चिरादभीष्टं यत्प्रेक्षणे दृशिषु पक्ष्मकृतं शपन्ति । दृग्भिर्हृदीकृतमलं परिरभ्य सर्वा- स्तद्भावमापुरपि नित्ययुजां दुरापम् ॥ ३९ ॥
শ্ৰীশুক ক’লে—গোপীসকলে বহুদিনৰ পাছত প্ৰিয় কৃষ্ণক পাই, তেওঁৰ দৰ্শনত ক্ষণেক বাধা দিয়া পাপণি সৃষ্টি কৰা বিধাতাক শাপ দিছিল। এতিয়া দীঘলীয়া বিৰহৰ পাছত কৃষ্ণক দেখি, চকুৰে তেওঁক হৃদয়ত স্থাপন কৰি তাতেই আলিঙ্গন কৰি পৰিপূৰ্ণ তৃপ্তি পালে। এইদৰে তেওঁলোকে সেই তন্ময় ভাব লাভ কৰিলে, যি নিত্য যোগীসকলৰো দুৰ্লভ।
Verse 40
भगवांस्तास्तथाभूता विविक्त उपसङ्गत: । आश्लिष्यानामयं पृष्ट्वा प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ ४० ॥
ভগৱানে সেইভাৱে ভাবসমাধিত থকা গোপীসকলৰ ওচৰলৈ নিৰ্জনত আহি, একে একে আলিঙ্গন কৰি, তেওঁলোকৰ কুশল সুধি, হাঁহি হাঁহি এইদৰে ক’লে।
Verse 41
अपि स्मरथ न: सख्य: स्वानामर्थचिकीर्षया । गतांश्चिरायिताञ्छत्रुपक्षक्षपणचेतस: ॥ ४१ ॥
কৃষ্ণই ক’লে—হে সখীসকল, তোমালোকে এতিয়াও মোক স্মৰণ কৰানে? মোৰ স্বজনৰ হিতৰ বাবেই মই ইমান দিন দূৰত আছিলোঁ, শত্রুপক্ষ বিনাশৰ চিন্তাত মন দিছিলোঁ।
Verse 42
अप्यवध्यायथास्मान् स्विदकृतज्ञाविशङ्कया । नूनं भूतानि भगवान् युनक्ति वियुनक्ति च ॥ ४२ ॥
তোমালোকে কি মোক অকৃতজ্ঞ বুলি ভাবি অৱজ্ঞা কৰিছা? আচলতে ভগৱানেই জীৱসমূহক একেলগে আনে আৰু পুনৰ পৃথক কৰে।
Verse 43
वायुर्यथा घनानीकं तृणं तूलं रजांसि च । संयोज्याक्षिपते भूयस्तथा भूतानि भूतकृत् ॥ ४३ ॥
যেনেকৈ বতাহে মেঘৰ গোট, ঘাঁহৰ তৃণ, তুলাৰ আঁহ আৰু ধূলিকণা একেলগে কৰি পুনৰ ছটিয়াই দিয়ে, তেনেকৈ সৃষ্টিকৰ্তাই নিজৰ সৃষ্ট জীৱসমূহৰ সৈতে কৰে।
Verse 44
मयि भक्तिर्हि भूतानाममृतत्वाय कल्पते । दिष्ट्या यदासीन्मत्स्नेहो भवतीनां मदापन: ॥ ४४ ॥
মোৰ প্ৰতি ভক্তিয়েই জীৱসমূহক অমৃতত্বৰ যোগ্য কৰে। আৰু তোমালোকৰ সৌভাগ্যত মোৰ প্ৰতি বিশেষ স্নেহ জাগিল, সেই স্নেহে তোমালোকক মোক লাভ কৰালে।
Verse 45
अहं हि सर्वभूतानामादिरन्तोऽन्तरं बहि: । भौतिकानां यथा खं वार्भूर्वायुर्ज्योतिरङ्गना: ॥ ४५ ॥
হে নাৰীসকল, মই সকলো জীৱৰ আদি আৰু অন্ত, আৰু তেওঁলোকৰ ভিতৰেও বাহিৰেও বিদ্যমান। যেনেকৈ আকাশ, জল, পৃথিৱী, বায়ু আৰু অগ্নি সকলো ভৌতিক বস্তুৰ আদি-অন্ত আৰু ভিতৰে-বাহিৰে ব্যাপ্ত।
Verse 46
एवं ह्येतानि भूतानि भूतेष्वात्मात्मना तत: । उभयं मय्यथ परे पश्यताभातमक्षरे ॥ ४६ ॥
এইদৰে সকলো ভূত সৃষ্টিৰ মূল তত্ত্বসমূহত অৱস্থিত, আৰু আত্মাসকল নিজৰ স্বৰূপত স্থিৰ হৈ সৃষ্টিত ব্যাপ্ত থাকে। তোমালোকে এই দুয়ো—ভৌতিক সৃষ্টি আৰু আত্মা—ক অবিনাশী পৰম সত্য মোৰ ভিতৰত প্ৰকাশিত ৰূপে দেখা।
Verse 47
श्रीशुक उवाच अध्यात्मशिक्षया गोप्य एवं कृष्णेन शिक्षिता: । तदनुस्मरणध्वस्तजीवकोशास्तमध्यगन् ॥ ४७ ॥
শ্ৰীশুকদেৱে ক’লে: কৃষ্ণে আধ্যাত্মিক শিক্ষাৰে গোপীসকলক এইদৰে উপদেশ দিলে; তেওঁৰ নিৰন্তৰ স্মৰণে তেওঁলোকৰ অহংকাৰাদি আৱৰণ নাশ হ’ল আৰু গভীৰ তন্ময়তাত তেওঁক সম্পূৰ্ণৰূপে উপলব্ধি কৰিলে।
Verse 48
आहुश्च ते नलिननाभ पदारविन्दं योगेश्वरैर्हृदि विचिन्त्यमगाधबोधै: । संसारकूपपतितोत्तरणावलम्बं गेहं जुषामपि मनस्युदियात् सदा न: ॥ ४८ ॥
গোপীসকলে ক’লে: হে নলিননাভ! সংসাৰ-ৰূপ গভীৰ কূপত পতিত জীৱক উদ্ধাৰ কৰাৰ একমাত্ৰ আশ্ৰয় আপোনাৰ পদাৰবিন্দ। যোগেশ্বৰ আৰু অগাধবোধ জ্ঞানীসকলে যাক হৃদয়ত ধ্যান কৰে—সেই পদ আমাৰ মনতো সদায় উদিত হওক, যদিও আমি গৃহকাৰ্যত ৰত সাধাৰণ জন।
Frequently Asked Questions
Eclipses are traditionally treated as potent times for tīrtha-snāna, vrata, and dāna. The chapter emphasizes that the Vṛṣṇis’ pilgrimage is explicitly oriented to bhakti—after ritual acts they pray, “May we be granted devotion to Lord Kṛṣṇa,” teaching that purification and merit culminate in devotion to the Āśraya.
Paraśurāma, an avatāra renowned for subduing oppressive kṣatriyas, is said here to have formed lakes from the kings’ blood and performed sacrifices at Samanta-pañcaka as loka-saṅgraha—public instruction—though he is personally untouched by karma. The site thus becomes a remembered locus of atonement, sacrifice, and pilgrimage.
Kuntī voices a human truth of social vulnerability: when providence turns adverse, even close relations may withdraw. Her speech sharpens the chapter’s theological point—worldly support is unstable—setting up Vasudeva’s reply that all beings act under the Supreme Lord’s governance, and thus one should seek ultimate shelter in Kṛṣṇa.
Vasudeva asks Kuntī not to be angry, describing people as “playthings of fate,” yet concluding that whether one acts independently or under compulsion, all remain under the Supreme Lord’s control. The teaching does not deny agency but frames it within īśvara-adhīnatā, encouraging forgiveness and God-centered understanding of events.
They behold a paradox: the Supreme Lord—abode of all opulence and beauty, rarely seen even by yogīs—is present in a seemingly ordinary social setting, surrounded by family and queens. Their amazement underscores bhakti’s special access: the Vṛṣṇis relate to Viṣṇu not as distant Absolute but as intimate companion.
Kṛṣṇa explains that the Supreme Lord brings beings together and separates them, like wind assembling and dispersing objects, redirecting the gopīs’ pain into metaphysical clarity. He then affirms bhakti as the path to eternal life and declares His immanence—within and without all beings—so their love matures into ego-free absorption and realized understanding.