Adhyaya 81
Sudāmā Brāhmaṇa Receives Kṛṣṇa’s Mercy (The Gift of Flat Rice)
পূৰ্ব অধ্যায়ৰ সুধামা-প্ৰসঙ্গ আগবঢ়াই এই অধ্যায়ত শ্ৰীকৃষ্ণৰ হৃদয়জ্ঞ কৰুণা আৰু ভক্তিভাৱে অৰ্পণৰ তত্ত্ব প্ৰকাশ পায়। কৃষ্ণে কৌতুকে সুধামাক সোধে—কি উপহাৰ আনিলা? আৰু বুজাই দিয়ে যে প্ৰেমেৰে অৰ্পিত পাতা, ফুল, ফল বা জলও তেওঁ গ্ৰহণ কৰে; প্ৰেমবিহীন ঐশ্বৰ্য তেওঁক তুষ্ট নকৰে। লাজত সুধামা সংকোচ কৰিলে, কৃষ্ণে নিজেই বাঁধা কাপোৰৰ পৰা চিঁড়া উলিয়াই আস্বাদন কৰি কয়—ইয়ে সমগ্ৰ জগত তৃপ্ত কৰে। ৰুক্মিণীয়ে বাধা দিয়ে—এটা মুঠেই যথেষ্ট, কিয়নো তাতে অপাৰ সমৃদ্ধি দান হ’ব পাৰে। সুধামা বাহিৰে খালী হাতে ঘূৰে যদিও অন্তৰে পৰিতৃপ্ত; কৃষ্ণৰ বিনয় স্মৰণ কৰি ধনে যেন বিস্মৃতি নানিব—এই ভয় কৰে। ঘৰ পায়ে গৈ দেখে কুটীৰ দিৱ্য বৈভৱত পৰিণত—নমাগা বৰ। সেয়া কৃষ্ণৰ কৃপাদৃষ্টি বুলি মানি লোভমুক্ত হৈ অনাসক্তভাৱে ভোগ কৰি বৈৰাগ্যৰ পথত স্থিৰ হয়। উপসংহাৰত কোৱা হয়—অজেয় প্ৰভুও ভক্তৰ দ্বাৰা জয়ী হয়; এই কাহিনী শ্ৰৱণে প্ৰেম জাগে আৰু কৰ্মবন্ধন ক্ষয় হয়।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच स इत्थं द्विजमुख्येन सह सङ्कथयन् हरि: । सर्वभूतमनोऽभिज्ञ: स्मयमान उवाच तम् ॥ १ ॥ ब्रह्मण्यो ब्राह्मणं कृष्णो भगवान् प्रहसन् प्रियम् । प्रेम्णा निरीक्षणेनैव प्रेक्षन् खलु सतां गति: ॥ २ ॥
শ্ৰীশুকে ক’লে: এইদৰে শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজৰ সৈতে কথোপকথন কৰি থকা, সকলো জীৱৰ মন জানোতা হৰি হাঁহি উঠি তাক ক’লে। ব্ৰাহ্মণপ্ৰিয় ভগৱান কৃষ্ণ—সত্পুৰুষৰ পৰম গতি—প্ৰিয় ব্ৰাহ্মণ সুদামালৈ প্ৰেমভৰা দৃষ্টিৰে চাই, হাঁহি হাঁহি মধুৰ বাক্য ক’লে।
Verse 2
श्रीशुक उवाच स इत्थं द्विजमुख्येन सह सङ्कथयन् हरि: । सर्वभूतमनोऽभिज्ञ: स्मयमान उवाच तम् ॥ १ ॥ ब्रह्मण्यो ब्राह्मणं कृष्णो भगवान् प्रहसन् प्रियम् । प्रेम्णा निरीक्षणेनैव प्रेक्षन् खलु सतां गति: ॥ २ ॥
শ্ৰীশুকে ক’লে: এইদৰে শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজৰ সৈতে কথোপকথন কৰি থকা, সকলো জীৱৰ মন জানোতা হৰি হাঁহি উঠি তাক ক’লে। ব্ৰাহ্মণপ্ৰিয় ভগৱান কৃষ্ণ—সত্পুৰুষৰ পৰম গতি—প্ৰিয় ব্ৰাহ্মণ সুদামালৈ প্ৰেমভৰা দৃষ্টিৰে চাই, হাঁহি হাঁহি মধুৰ বাক্য ক’লে।
Verse 3
श्रीभगवानुवाच किमुपायनमानीतं ब्रह्मन् मे भवता गृहात् । अण्वप्युपाहृतं भक्तै: प्रेम्णा भूर्येव मे भवेत् । भूर्यप्यभक्तोपहृतं न मे तोषाय कल्पते ॥ ३ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণ, ঘৰ পৰা মোৰ বাবে কি উপহাৰ আনিছা? ভক্তসকলে প্ৰেমেৰে অণুমাত্ৰ অৰ্পণ কৰিলেও সেয়া মোৰ বাবে মহৎ; কিন্তু অভক্তৰ ডাঙৰ দানেও মোক তুষ্ট নকৰে।
Verse 4
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मन: ॥ ४ ॥
যি জনে ভক্তিৰে মোক পাতা, ফুল, ফল বা পানী অৰ্পণ কৰে, শুদ্ধচিত্ত সেই ভক্তৰ ভক্তিসহ অৰ্পিত বস্তু মই গ্ৰহণ কৰোঁ।
Verse 5
इत्युक्तोऽपि द्वियस्तस्मै व्रीडित: पतये श्रिय: । पृथुकप्रसृतिं राजन् न प्रायच्छदवाङ्मुख: ॥ ५ ॥
এনেদৰে কোৱা সত্ত্বেও, হে ৰাজন, সেই দ্বিজ লাজত লক্ষ্মীপতিক চিৰাৰ মুঠি অৰ্পণ কৰিব নোৱাৰিলে; সি মূৰ নোৱাই থাকিল।
Verse 6
सर्वभूतात्मदृक् साक्षात् तस्यागमनकारणम् । विज्ञायाचिन्तयन्नायं श्रीकामो माभजत्पुरा ॥ ६ ॥ पत्न्या: पतिव्रतायास्तु सखा प्रियचिकीर्षया । प्राप्तो मामस्य दास्यामि सम्पदोऽमर्त्यदुर्लभा: ॥ ७ ॥
সৰ্বভূতৰ হৃদয়ৰ সাক্ষী শ্ৰীকৃষ্ণে সুধামাৰ আগমনৰ কাৰণ বুজি ভাবিলে—“মোৰ এই সখাই আগতে কেতিয়াও ঐশ্বৰ্যৰ কামনাৰে মোক ভজেনি; এতিয়া সি নিজৰ পতিব্ৰতা, ভক্ত পত্নীক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ আহিছে। মই তাক অমৰ দেৱতাসকলৰো দুষ্প্ৰাপ্য সম্পদ দিম।”
Verse 7
सर्वभूतात्मदृक् साक्षात् तस्यागमनकारणम् । विज्ञायाचिन्तयन्नायं श्रीकामो माभजत्पुरा ॥ ६ ॥ पत्न्या: पतिव्रतायास्तु सखा प्रियचिकीर्षया । प्राप्तो मामस्य दास्यामि सम्पदोऽमर्त्यदुर्लभा: ॥ ७ ॥
সৰ্বভূতৰ হৃদয়ৰ সাক্ষী শ্ৰীকৃষ্ণে সুধামাৰ আগমনৰ কাৰণ বুজি ভাবিলে—“মোৰ এই সখাই আগতে কেতিয়াও ঐশ্বৰ্যৰ কামনাৰে মোক ভজেনি; এতিয়া সি নিজৰ পতিব্ৰতা, ভক্ত পত্নীক সন্তুষ্ট কৰিবলৈ আহিছে। মই তাক অমৰ দেৱতাসকলৰো দুষ্প্ৰাপ্য সম্পদ দিম।”
Verse 8
इत्थं विचिन्त्य वसनाच्चीरबद्धान्द्विजन्मन: । स्वयं जहार किमिदमिति पृथुकतण्डुलान् ॥ ८ ॥
এইদৰে ভাবি ভগৱানে দ্বিজৰ জীৰ্ণ বস্ত্ৰত বান্ধি থোৱা চিঁড়াৰ দানা নিজে কেঢ়ি লৈ ক’লে, “এইটো কি?”
Verse 9
नन्वेतदुपनीतं मे परमप्रीणनं सखे । तर्पयन्त्यङ्ग मां विश्वमेते पृथुकतण्डुला: ॥ ९ ॥
ভগৱানে ক’লে, “সখা, এইটো কি মোৰ বাবে আনিছা? ই মোক পৰম আনন্দ দিয়ে। সঁচাকৈ, এই অলপ চিঁড়াই মোকেই নহয়, সমগ্ৰ বিশ্বক তৃপ্ত কৰিব।”
Verse 10
इति मुष्टिं सकृज्जग्ध्वा द्वितीयां जग्धुमाददे । तावच्छ्रीर्जगृहे हस्तं तत्परा परमेष्ठिन: ॥ १० ॥
এইদৰে কৈ ভগৱানে এটা মুঠি চিঁড়া এবাৰ খাই দ্বিতীয়টো খাবলৈ ধৰোঁতেই, ভগৱানত পৰমভক্ত শ্ৰী ৰুক্মিণীয়ে তেওঁৰ হাত ধৰি পেলালে।
Verse 11
एतावतालं विश्वात्मन् सर्वसम्पत्समृद्धये । अस्मिन्लोकेऽथवामुष्मिन् पुंसस्त्वत्तोषकारणम् ॥ ११ ॥
শ্ৰী ৰুক্মিণীয়ে ক’লে, “হে বিশ্বাত্মা, ইমানেই যথেষ্ট; ইয়াৰ দ্বাৰা সি এই লোকত আৰু পৰলোকত সকলো ধৰণৰ সম্পদত সমৃদ্ধ হ’ব। কিয়নো মানুহৰ সমৃদ্ধি কেৱল আপোনাৰ সন্তুষ্টিৰ ওপৰতেই নিৰ্ভৰ কৰে।”
Verse 12
ब्राह्मणस्तां तु रजनीमुषित्वाच्युतमन्दिरे । भुक्त्वा पीत्वा सुखं मेने आत्मानं स्वर्गतं यथा ॥ १२ ॥
শুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে: ব্ৰাহ্মণে অচ্যুতৰ প্ৰাসাদত সেই ৰাতি কটালে। তৃপ্ত হৈ খাই-পী তেওঁ নিজকে যেন স্বৰ্গধামত গৈ পেলোৱা বুলি অনুভৱ কৰিলে।
Verse 13
श्वोभूते विश्वभावेन स्वसुखेनाभिवन्दित: । जगाम स्वालयं तात पथ्यनुव्रज्य नन्दित: ॥ १३ ॥
পৰদিনা বিশ্বৰ পালনকৰ্তা, স্বয়ংতৃপ্ত ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণৰ সন্মান লাভ কৰি সুধামা নিজৰ ঘৰলৈ ৰাওনা হ’ল। হে ৰাজন, পথত চলি থাকোঁতে সি পৰম আনন্দিত আছিল।
Verse 14
स चालब्ध्वा धनं कृष्णान्न तु याचितवान्स्वयम् । स्वगृहान् व्रीडितोऽगच्छन्महद्दर्शननिर्वृत: ॥ १४ ॥
যদিও সুধামাই যেন শ্ৰীকৃষ্ণৰ পৰা কোনো ধন নাপালে, তথাপি সি নিজে খুজিবলৈ লাজ পালে। ভগৱানৰ দৰ্শনতেই সম্পূৰ্ণ তৃপ্ত হৈ সি নিজৰ ঘৰলৈ উভতি গ’ল।
Verse 15
अहो ब्रह्मण्यदेवस्य दृष्टा ब्रह्मण्यता मया । यद् दरिद्रतमो लक्ष्मीमाश्लिष्टो बिभ्रतोरसि ॥ १५ ॥
আহা! ব্ৰাহ্মণভক্ত ব্ৰহ্মণ্যদেৱৰ ব্ৰাহ্মণ্যতা মই নিজে দেখিলোঁ। যাঁৰ বক্ষত শ্ৰীলক্ষ্মী অধিষ্ঠিত, সেইজনেই অতি দৰিদ্ৰ যাচকক আলিঙ্গন কৰিলে।
Verse 16
क्वाहं दरिद्र: पापीयान् क्व कृष्ण: श्रीनिकेतन: । ब्रह्मबन्धुरिति स्माहं बाहुभ्यां परिरम्भित: ॥ १६ ॥
মই ক’ত—পাপী, দৰিদ্ৰ, ব্ৰহ্মবন্ধু মাত্ৰ; আৰু কৃষ্ণ ক’ত—শ্ৰী-নিকেতন পৰমেশ্বৰ! তথাপি তেওঁ মোক দুয়ো বাহুৰে আলিঙ্গন কৰিলে।
Verse 17
निवासित: प्रियाजुष्टे पर्यङ्के भ्रातरो यथा । महिष्या वीजित: श्रान्तो बालव्यजनहस्तया ॥ १७ ॥
তেওঁ মোক ভায়েকৈ মৰম কৰি নিজৰ প্ৰিয় পত্নীৰ শয্যাত বহুৱালে। মই ক্লান্ত আছিলোঁ বুলি তেওঁৰ মহিষীয়ে নিজ হাতে যাক-লেজৰ চামৰ লৈ মোক বতাহ দিলে।
Verse 18
शुश्रूषया परमया पादसंवाहनादिभि: । पूजितो देवदेवेन विप्रदेवेन देववत् ॥ १८ ॥
যদিও তেওঁ দেৱদেৱ আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ আৰাধ্য, তথাপি তেওঁ মোক দেৱতাৰ দৰে সন্মান কৰি মোৰ পদ মলিশ কৰি আৰু বিনয়ী সেৱা কৰিলে।
Verse 19
स्वर्गापवर्गयो: पुंसां रसायां भुवि सम्पदाम् । सर्वासामपि सिद्धीनां मूलं तच्चरणार्चनम् ॥ १९ ॥
স্বৰ্গ, মোক্ষ, পাতাল আৰু পৃথিৱীত মানুহে লাভ কৰা সকলো সম্পদ আৰু সিদ্ধিৰ মূল কাৰণ হৈছে ভগৱানৰ পদ্মচৰণৰ অর্চনা আৰু ভক্তিসেৱা।
Verse 20
अधनोऽयं धनं प्राप्य माद्यन्नुच्चैर्न मां स्मरेत् । इति कारुणिको नूनं धनं मेऽभूरि नाददात् ॥ २० ॥
“এই দৰিদ্ৰজন হঠাৎ ধনী হ’লে মদমত্ত আনন্দত মোক পাহৰি যাব”—এই ভাৱে কৰুণাময় প্ৰভুৱে মোক অলপো ধন নেদিলে।
Verse 21
इति तच्चिन्तयन्नन्त: प्राप्तो निजगृहान्तिकम् । सूर्यानलेन्दुसङ्काशैर्विमानै: सर्वतो वृतम् ॥ २१ ॥ विचित्रोपवनोद्यानै: कूजद्द्विजकुलाकुलै: । प्रोत्फुल्लकमुदाम्भोजकह्लारोत्पलवारिभि: ॥ २२ ॥ जुष्टं स्वलङ्कृतै: पुम्भि: स्त्रीभिश्च हरिणाक्षिभि: । किमिदं कस्य वा स्थानं कथं तदिदमित्यभूत् ॥ २३ ॥
এনেদৰে মনে মনে চিন্তা কৰি সুধামা নিজৰ ঘৰৰ ওচৰলৈ আহিল। কিন্তু সেই ঠাই চাৰিওফালে সূৰ্য, অগ্নি আৰু চন্দ্ৰৰ মিলিত দীপ্তিৰ দৰে উজ্জ্বল উঁচু দিৱ্য প্ৰাসাদেৰে ভৰি আছিল। বিচিত্ৰ উপবন-উদ্যানত কূজন কৰা পখীৰ জাক, আৰু পুখুৰীত কুমুদ, অম্ভোজ, কহ্লাৰ আৰু উৎপল পদ্ম ফুলি আছিল। সজোৱা পুৰুষ আৰু হৰিণনয়না নাৰীসকল সেৱাত থিয় হৈ আছিল। সুধামা বিস্মিত হৈ ক’লে—“এইটো কি? কাৰ ঠাই এইটো? এই সকলো কেনেকৈ হ’ল?”
Verse 22
इति तच्चिन्तयन्नन्त: प्राप्तो निजगृहान्तिकम् । सूर्यानलेन्दुसङ्काशैर्विमानै: सर्वतो वृतम् ॥ २१ ॥ विचित्रोपवनोद्यानै: कूजद्द्विजकुलाकुलै: । प्रोत्फुल्लकमुदाम्भोजकह्लारोत्पलवारिभि: ॥ २२ ॥ जुष्टं स्वलङ्कृतै: पुम्भि: स्त्रीभिश्च हरिणाक्षिभि: । किमिदं कस्य वा स्थानं कथं तदिदमित्यभूत् ॥ २३ ॥
এনেদৰে মনে মনে চিন্তা কৰি সুধামা নিজৰ ঘৰৰ ওচৰলৈ আহিল। কিন্তু সেই ঠাই চাৰিওফালে সূৰ্য, অগ্নি আৰু চন্দ্ৰৰ মিলিত দীপ্তিৰ দৰে উজ্জ্বল উঁচু দিৱ্য প্ৰাসাদেৰে ভৰি আছিল। বিচিত্ৰ উপবন-উদ্যানত কূজন কৰা পখীৰ জাক, আৰু পুখুৰীত কুমুদ, অম্ভোজ, কহ্লাৰ আৰু উৎপল পদ্ম ফুলি আছিল। সজোৱা পুৰুষ আৰু হৰিণনয়না নাৰীসকল সেৱাত থিয় হৈ আছিল। সুধামা বিস্মিত হৈ ক’লে—“এইটো কি? কাৰ ঠাই এইটো? এই সকলো কেনেকৈ হ’ল?”
Verse 23
इति तच्चिन्तयन्नन्त: प्राप्तो निजगृहान्तिकम् । सूर्यानलेन्दुसङ्काशैर्विमानै: सर्वतो वृतम् ॥ २१ ॥ विचित्रोपवनोद्यानै: कूजद्द्विजकुलाकुलै: । प्रोत्फुल्लकमुदाम्भोजकह्लारोत्पलवारिभि: ॥ २२ ॥ जुष्टं स्वलङ्कृतै: पुम्भि: स्त्रीभिश्च हरिणाक्षिभि: । किमिदं कस्य वा स्थानं कथं तदिदमित्यभूत् ॥ २३ ॥
এনেদৰে মনে মনে চিন্তা কৰি সুদামা নিজৰ ঘৰৰ ওচৰলৈ আহিল। কিন্তু সেই ঠাই চাৰিওফালে সূৰ্য‑অগ্নি‑চন্দ্ৰৰ মিলিত দীপ্তিৰ দৰে উজ্জ্বল উচ্চ দিৱ্য প্ৰাসাদ আৰু বিমানৰে ভৰি আছিল। বিচিত্ৰ উপবন‑উদ্যান, কূজন কৰা পখীৰ জাক, আৰু পুখুৰীত কুমুদ, অম্ভোজ, কহ্লাৰ আৰু উৎপল পদ্ম ফুলি আছিল। সুসজ্জিত পুৰুষ আৰু হৰিণনয়না নাৰীসকল সেৱাত থিয় হৈ আছিল। সুদামা বিস্ময়ে ভাবিলে— “এইটো কি? কাৰ ঠাই? এই সকলো কেনেকৈ হ’ল?”
Verse 24
एवं मीमांसमानं तं नरा नार्योऽमरप्रभा: । प्रत्यगृह्णन् महाभागं गीतवाद्येन भूयसा ॥ २४ ॥
সেইদৰে ভাবি থাকোঁতেই দেৱতাসদৃশ দীপ্তিযুক্ত সুন্দৰ পুৰুষ আৰু দাসীসকল আগবাঢ়ি আহি, উচ্চস্বৰৰ গীত আৰু বাদ্যধ্বনিৰে সেই মহাভাগ্যবান স্বামীৰ অভ্যৰ্থনা কৰিলে।
Verse 25
पतिमागतमाकर्ण्य पत्न्युद्धर्षातिसम्भ्रमा । निश्चक्राम गृहात्तूर्णं रूपिणी श्रीरिवालयात् ॥ २५ ॥
স্বামী অহাৰ কথা শুনি ব্ৰাহ্মণীৰা আনন্দ‑উৎকণ্ঠাত অতিশয় ব্যাকুল হৈ তৎক্ষণাৎ ঘৰৰ পৰা ওলাই আহিল। তেওঁ যেন নিজৰ দিৱ্য ধামৰ পৰা ওলাই অহা শ্ৰীদেৱীৰ দৰে দীপ্তিময় আছিল।
Verse 26
पतिव्रता पतिं दृष्ट्वा प्रेमोत्कण्ठाश्रुलोचना । मीलिताक्ष्यनमद्बुद्ध्या मनसा परिषस्वजे ॥ २६ ॥
পতিব্ৰতা সেই নাৰীয়ে স্বামীক দেখি প্ৰেম আৰু উৎকণ্ঠাত চকু অশ্ৰুৰে ভৰি উঠিল। চকু মুদী বিনীত বুদ্ধিৰে নত হৈ, মনতে স্বামীক আলিঙ্গন কৰিলে।
Verse 27
पत्नीं वीक्ष्य विस्फुरन्तीं देवीं वैमानिकीमिव । दासीनां निष्ककण्ठीनां मध्ये भान्तीं स विस्मित: ॥ २७ ॥
পত্নীক দেখি সুদামা বিস্মিত হ’ল। ৰত্নখচিত কণ্ঠহাৰ পিন্ধা দাসীসকলৰ মাজত তেওঁ দীপ্ত হৈ আছিল, যেন দিৱ্য বিমানত থকা কোনো দেৱী।
Verse 28
प्रीत: स्वयं तया युक्त: प्रविष्टो निजमन्दिरम् । मणिस्तम्भशतोपेतं महेन्द्रभवनं यथा ॥ २८ ॥
সেই আনন্দিত হৈ পত্নীক লগত লৈ নিজ গৃহত প্ৰৱেশ কৰিলে; তাত শত শত মণি-জড়িত স্তম্ভ, যেন মহেন্দ্ৰৰ প্ৰাসাদ।
Verse 29
पय:फेननिभा: शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदा: । पर्यङ्का हेमदण्डानि चामरव्यजनानि च ॥ २९ ॥ आसनानि च हैमानि मृदूपस्तरणानि च । मुक्तादामविलम्बीनि वितानानि द्युमन्ति च ॥ ३० ॥ स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च । रत्नदीपान् भ्राजमानान् ललनारत्नसंयुता: ॥ ३१ ॥ विलोक्य ब्राह्मणस्तत्र समृद्धी: सर्वसम्पदाम् । तर्कयामास निर्व्यग्र: स्वसमृद्धिमहैतुकीम् ॥ ३२ ॥
সুদামাৰ ঘৰত গাখীৰৰ ফেনৰ দৰে শুভ্ৰ কোমল শয্যা আছিল; হাতীদাঁতৰ পালংক সোনাৰে অলংকৃত, সোনালী পায়ৰ পర్యঙ্ক আৰু ৰাজস চামৰ-পাখাও আছিল। এই সকলো সমৃদ্ধি দেখি ব্ৰাহ্মণে নিৰ্ব্যগ্ৰ হৈ নিজৰ অনपेক্ষিত সমৃদ্ধিৰ কথা ভাবিলে।
Verse 30
पय:फेननिभा: शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदा: । पर्यङ्का हेमदण्डानि चामरव्यजनानि च ॥ २९ ॥ आसनानि च हैमानि मृदूपस्तरणानि च । मुक्तादामविलम्बीनि वितानानि द्युमन्ति च ॥ ३० ॥ स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च । रत्नदीपान् भ्राजमानान् ललनारत्नसंयुता: ॥ ३१ ॥ विलोक्य ब्राह्मणस्तत्र समृद्धी: सर्वसम्पदाम् । तर्कयामास निर्व्यग्र: स्वसमृद्धिमहैतुकीम् ॥ ३२ ॥
তাত সোনাৰ আসন, কোমল উপস্তৰণ আৰু মুক্তাৰ মালা লটকোৱা দীপ্তিমান বিতান আছিল। এইবোৰ দেখি ব্ৰাহ্মণে শান্ত মনে নিজৰ অনपेক্ষিত সমৃদ্ধি ভাবিলে।
Verse 31
पय:फेननिभा: शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदा: । पर्यङ्का हेमदण्डानि चामरव्यजनानि च ॥ २९ ॥ आसनानि च हैमानि मृदूपस्तरणानि च । मुक्तादामविलम्बीनि वितानानि द्युमन्ति च ॥ ३० ॥ स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च । रत्नदीपान् भ्राजमानान् ललनारत्नसंयुता: ॥ ३१ ॥ विलोक्य ब्राह्मणस्तत्र समृद्धी: सर्वसम्पदाम् । तर्कयामास निर्व्यग्र: स्वसमृद्धिमहैतुकीम् ॥ ३२ ॥
স্বচ্ছ স্ফটিকৰ দেৱালত, য’ত মহামূল্য মৰকত জড়া আছিল, ৰত্নদীপ ঝলমল কৰিছিল; আৰু তাত থকা নাৰীসকলো ৰত্নাভৰণে সজ্জিত আছিল। এইবোৰ দেখি ব্ৰাহ্মণে শান্ত মনে নিজৰ সমৃদ্ধি ভাবিলে।
Verse 32
पय:फेननिभा: शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदा: । पर्यङ्का हेमदण्डानि चामरव्यजनानि च ॥ २९ ॥ आसनानि च हैमानि मृदूपस्तरणानि च । मुक्तादामविलम्बीनि वितानानि द्युमन्ति च ॥ ३० ॥ स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च । रत्नदीपान् भ्राजमानान् ललनारत्नसंयुता: ॥ ३१ ॥ विलोक्य ब्राह्मणस्तत्र समृद्धी: सर्वसम्पदाम् । तर्कयामास निर्व्यग्र: स्वसमृद्धिमहैतुकीम् ॥ ३२ ॥
তাত সকলো সম্পদৰ সমৃদ্ধি দেখি ব্ৰাহ্মণে নিৰ্ব্যগ্ৰ হৈ ভাবিলে—মোৰ এই অহেতুক সমৃদ্ধি ক’ৰ পৰা? নিশ্চয় ই ভগৱানৰ কৃপা-প্ৰসাদ।
Verse 33
नूनं बतैतन्मम दुर्भगस्य शश्वद्दरिद्रस्य समृद्धिहेतु: । महाविभूतेरवलोकतोऽन्यो नैवोपपद्येत यदूत्तमस्य ॥ ३३ ॥
সুদামাই ভাবিলে—মই সদায় দৰিদ্ৰ আৰু দুর্ভাগ্যৱান। এনে অভাগাৰ হঠাৎ সমৃদ্ধি কেৱল তেতিয়াহে সম্ভৱ, যেতিয়া যদুকুলশিৰোমণি পৰম ঐশ্বৰ্যবান শ্ৰীকৃষ্ণে মোৰ ওপৰত কৃপাদৃষ্টি দিছে; অন্যথা নহয়।
Verse 34
नन्वब्रुवाणो दिशते समक्षं याचिष्णवे भूर्यपि भूरिभोज: । पर्जन्यवत्तत् स्वयमीक्षमाणो दाशार्हकाणामृषभ: सखा मे ॥ ३४ ॥
মোৰ সখা শ্ৰীকৃষ্ণ—দাশাৰ্হসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ আৰু অসীম ধনৰ ভোক্তা—মোৰ গোপন ভিক্ষা-ইচ্ছা বুজি পালে। মই সন্মুখত থিয় হৈ থাকিলোঁ, তথাপি তেওঁ একো নক’লে; কিন্তু দয়ালু বৰষুণ-মেঘৰ দৰে নিজেই মোক অঢেল সম্পদ দান কৰিলে।
Verse 35
किञ्चित्करोत्युर्वपि यत् स्वदत्तं सुहृत्कृतं फल्ग्वपि भूरिकारी । मयोपनीतं पृथुकैकमुष्टिं प्रत्यग्रहीत् प्रीतियुतो महात्मा ॥ ३५ ॥
ভগৱানে নিজৰ মহাদানকো তুচ্ছ বুলি গণ্য কৰে, কিন্তু হিতৈষী ভক্তৰ সৰু সেৱাকো মহৎ কৰি দেখে। সেয়ে পৰমাত্মাই আনন্দসহ মোৰ অনা চিঁড়াৰ এটা মুঠি গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 36
तस्यैव मे सौहृदसख्यमैत्री दास्यं पुनर्जन्मनि जन्मनि स्यात् । महानुभावेन गुणालयेन विषज्जतस्तत्पुरुषप्रसङ्ग: ॥ ३६ ॥
সেই প্ৰভু পৰম কৰুণাময়, দিব্য গুণৰ আধাৰ। জন্মে জন্মে যেন প্ৰেম, সখ্য, মৈত্ৰী আৰু দাস্যভাব লৈ মই তেওঁৰ সেৱা কৰিব পাৰোঁ; আৰু তেওঁৰ ভক্তসকলৰ সৎসঙ্গৰ দ্বাৰা তেওঁৰ প্ৰতি মোৰ দঢ় আসক্তি জন্মক।
Verse 37
भक्ताय चित्रा भगवान् हि सम्पदो राज्यं विभूतीर्न समर्थयत्यज: । अदीर्घबोधाय विचक्षण: स्वयं पश्यन् निपातं धनिनां मदोद्भवम् ॥ ३७ ॥
অজ জন্মহীন, পৰম বিচক্ষণ ভগৱানে ধনীসকলৰ অহংকাৰ-মদৰ পৰা হোৱা পতন নিজে দেখে। সেয়ে আধ্যাত্মিক বোধ কম থকা ভক্তক তেওঁ এই জগতৰ বিচিত্ৰ সম্পদ—ৰাজ্যশক্তি আৰু ভৌতিক বৈভৱ—দান নকৰে।
Verse 38
इत्थं व्यवसितो बुद्ध्या भक्तोऽतीव जनार्दने । विषयान् जायया त्यक्ष्यन्बुभुजे नातिलम्पट: ॥ ३८ ॥
এইদৰে আধ্যাত্মিক বুদ্ধিৰে দৃঢ় সংকল্প কৰি সুদামা জনাৰ্দন শ্ৰীকৃষ্ণত অতি ভক্ত হৈ থাকিল। লোভহীন হৈ সি পত্নীৰ সৈতে লাভ কৰা বিষয়সুখ ভোগ কৰিলে, কিন্তু মনত ৰাখিলে—শেষত সকলো ভোগ ত্যাগ কৰিব।
Verse 39
तस्य वै देवदेवस्य हरेर्यज्ञपते: प्रभो: । ब्राह्मणा: प्रभवो दैवं न तेभ्यो विद्यते परम् ॥ ३९ ॥
হৰি দেৱদেৱ, যজ্ঞপতি আৰু পৰম প্ৰভু। তথাপি তেওঁ সাধু ব্ৰাহ্মণসকলক নিজৰ স্বামী বুলি গ্ৰহণ কৰে; সেয়ে তেওঁলোকতকৈ ওপৰত কোনো দেৱতা নাই।
Verse 40
एवं स विप्रो भगवत्सुहृत्तदा दृष्ट्वा स्वभृत्यैरजितं पराजितम् । तद्ध्यानवेगोद्ग्रथितात्मबन्धन- स्तद्धाम लेभेऽचिरत: सतां गतिम् ॥ ४० ॥
এইদৰে অজিত পৰমেশ্বৰো নিজৰ সেৱকসকলৰ দ্বাৰা জয়ী হয় বুলি দেখি সেই বিপ্ৰই প্ৰভু-ধ্যানৰ বেগে হৃদয়ৰ অৱশিষ্ট আসক্তিৰ গাঁঠ কাটি যোৱা অনুভৱ কৰিলে। অল্প সময়তে সি সৎজনৰ গতি শ্ৰীকৃষ্ণৰ পৰম ধাম লাভ কৰিলে।
Verse 41
एतद् ब्रह्मण्यदेवस्य श्रुत्वा ब्रह्मण्यतां नर: । लब्धभावो भगवति कर्मबन्धाद् विमुच्यते ॥ ४१ ॥
ব্ৰাহ্মণসকলৰ প্ৰতি ব্ৰহ্মণ্যদেৱ ভগৱানৰ বিশেষ অনুগ্ৰহৰ এই কাহিনী শুনিলে মানুহৰ হৃদয়ত ভগৱানৰ প্ৰতি প্ৰেম জাগে আৰু সি কৰ্মবন্ধনৰ পৰা মুক্ত হয়।
Frequently Asked Questions
Because the Bhāgavata’s siddhānta is that bhakti (prema-bhāva) is the essential substance of worship, not the material magnitude of the offering. Kṛṣṇa, as antaryāmī (the indwelling witness), receives the devotee’s intention and love; therefore even a meager gift offered with śraddhā and affection becomes spiritually “great,” while lavish gifts offered without devotion do not touch the Lord’s heart.
Rukmiṇī’s gesture illustrates that the Lord’s satisfaction (tṛpti) is the root of all prosperity and that a single act of pure devotion can generate unlimited auspicious results. It also protects the narrative’s emphasis: Sudāmā’s bhakti is not a commercial exchange but a love-offering; the benediction is granted by the Lord’s independent mercy, not by transactional merit.
Sudāmā reasons that Kṛṣṇa may withhold wealth to prevent forgetfulness born of intoxication (mada) and pride—an idea consistent with the Lord’s protective poṣaṇa. Yet Kṛṣṇa still grants opulence in a way that does not break Sudāmā’s devotion: Sudāmā remains free from greed, interprets prosperity as mercy (not entitlement), and keeps renunciation as his horizon. Thus the gift becomes spiritually safe—supporting dharma and bhakti rather than ego.
The unconquerable Supreme Lord (Ajita) is ‘conquered’ by His devotee’s love and humility—meaning He voluntarily submits to the devotee’s claim upon His affection. Kṛṣṇa massages Sudāmā’s feet, honors him, and delights in his offering, showing that Bhagavān’s supreme independence includes the freedom to be bound by prema. This is bhakta-vaśyatā: the Lord’s willing subordination to devotion.
It teaches that prosperity is neither the goal nor the measure of divine favor; the true treasure is darśana, intimacy, and steady bhakti. When wealth comes, it should be held without avarice and used without loss of spiritual intelligence (buddhi), remembering its dangers and keeping the intention of eventual renunciation. When wealth does not come, the devotee remains satisfied in service—showing devotion is independent of outcomes.