Adhyaya 72
Yudhiṣṭhira’s Rājasūya Resolve and the Slaying of Jarāsandha
ৰাজসভাত যুধিষ্ঠিৰে শ্ৰীকৃষ্ণৰ ওচৰত ৰাজসূয়-যজ্ঞৰ অনুমতি প্ৰাৰ্থনা কৰে, যাতে ভগৱদ্ভক্তিৰ পৰম মহিমা আৰু প্ৰভু-আৰাধকসকলৰ শুভগতি প্ৰকাশ পায়। শ্ৰীকৃষ্ণে সন্মতি দি কয়—প্ৰথমে পাণ্ডৱসকলে দিগ্বিজয় কৰি ৰজাসকলক বশ কৰি ধন সংগ্ৰহ কৰক। সকলো দিশ জয় হ’লেও জৰাসন্ধ অজেয় হৈ থাকি যজ্ঞৰ সাৰ্বভৌম অধিকাৰত বাধা দিয়ে। উদ্ধৱৰ কৌশল স্মৰণ কৰি কৃষ্ণ, অৰ্জুন আৰু ভীম ব্ৰাহ্মণবেশে অতিথি হৈ জৰাসন্ধৰ ওচৰলৈ গৈ ‘দান’ ৰূপে যুদ্ধ বিচাৰে। জৰাসন্ধে মানি লয়, কৃষ্ণৰ সৈতে যুদ্ধ নকৰে, ভীমক সমকক্ষ বাছি লয়; তাৰ পিছত গদা-মুষ্টিৰ দীঘল দ্বন্দ্ব নিৰ্ণয়বিহীনভাৱে চলি থাকে। জন্মতে জৰা দ্বাৰা জোৰা লগা গোপন ৰহস্য জানি কৃষ্ণে সংকেত দিলে, ভীমে তাক চিৰি দু’ভাগ কৰি অত্যাচাৰৰ অন্ত কৰে। তাৰ পাছত কৃষ্ণে জৰাসন্ধ-পুত্ৰ সহদেৱক সিংহাসনত বহুৱাই, বন্দী ৰজাসকলক মুক্ত কৰি, যুধিষ্ঠিৰৰ ৰাজসূয় সফল হোৱাৰ পথ প্ৰস্তুত কৰে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच एकदा तु सभामध्य आस्थितो मुनिभिर्वृत: । ब्राह्मणै: क्षत्रियैर्वैश्यैर्भ्रातृभिश्च युधिष्ठिर: ॥ १ ॥ आचार्यै: कुलवृद्धैश्च ज्ञातिसम्बन्धिबान्धवै: । शृण्वतामेव चैतेषामाभाष्येदमुवाच ह ॥ २ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—এদিন ধৰ্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰ ৰাজসভাৰ মাজত মহামুনি, ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য, নিজৰ ভ্ৰাতৃগণ, আচার্য, কুলবৃদ্ধ, আত্মীয়-স্বজন, বৈবাহিক সম্পৰ্কীয় আৰু বন্ধু-বান্ধৱেৰে ঘেৰাই বহি আছিল। সকলোৱে শুনি থকা অৱস্থাত তেওঁ ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণক সম্বোধন কৰি এই কথা ক’লে।
Verse 2
श्रीशुक उवाच एकदा तु सभामध्य आस्थितो मुनिभिर्वृत: । ब्राह्मणै: क्षत्रियैर्वैश्यैर्भ्रातृभिश्च युधिष्ठिर: ॥ १ ॥ आचार्यै: कुलवृद्धैश्च ज्ञातिसम्बन्धिबान्धवै: । शृण्वतामेव चैतेषामाभाष्येदमुवाच ह ॥ २ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে—এদিন ৰাজসভাৰ মাজত যুধিষ্ঠিৰ মহাৰাজ মুনি, ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু নিজৰ ভ্ৰাতৃসকলৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত হৈ বহিছিল। আচার্য, কুলবৃদ্ধ, আত্মীয়-স্বজন, সম্বন্ধী আৰু বন্ধু সকলোৱে শুনি থাকোঁতে তেওঁ ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণক সম্বোধন কৰি এই কথা ক’লে।
Verse 3
श्रीयुधिष्ठिर उवाच क्रतुराजेन गोविन्द राजसूयेन पावनी: । यक्ष्ये विभूतीर्भवतस्तत् सम्पादय न: प्रभो ॥ ३ ॥
শ্ৰী যুধিষ্ঠিৰে ক’লে—হে গোবিন্দ! ক্ৰতুৰাজ ৰাজসূয় যজ্ঞৰ দ্বাৰা মই আপোনাৰ পবিত্ৰ ঐশ্বৰ্য-প্ৰকাশসমূহৰ পূজা কৰিব বিচাৰোঁ। প্ৰভু, আমাৰ এই উদ্যোগ সফল কৰি দিয়া।
Verse 4
त्वत्पादुके अविरतं परि ये चरन्ति ध्यायन्त्यभद्रनशने शुचयो गृणन्ति । विन्दन्ति ते कमलनाभ भवापवर्ग- माशासते यदि त आशिष ईश नान्ये ॥ ४ ॥
হে কমলনাভ! যিসকল শুচি ভক্তে অশুভনাশিনী আপোনাৰ পাদুকাৰ অবিৰত সেৱা কৰে, ধ্যান কৰে আৰু গুণগান কৰে, তেওঁলোকে নিশ্চিতভাৱে সংসাৰবন্ধনৰ পৰা মুক্তি লাভ কৰে। হে ঈশ্বৰ! তেওঁলোকে এই জগতত কোনো আশীৰ্বাদ কামনা কৰিলেও সেয়াও পায়; কিন্তু যিসকলে আপোনাৰ আশ্ৰয় নলয়, তেওঁলোকে কেতিয়াও তৃপ্ত নহয়।
Verse 5
तद् देवदेव भवतश्चरणारविन्द- सेवानुभावमिह पश्यतु लोक एष: । ये त्वां भजन्ति न भजन्त्युत वोभयेषां निष्ठां प्रदर्शय विभो कुरुसृञ्जयानाम् ॥ ५ ॥
সেয়ে, হে দেবদেৱ! এই জগত যেন আপোনাৰ চৰণকমল-সেৱাৰ প্ৰভাৱ ইয়াতেই দেখে। হে বিভো! কুরু-সৃঞ্জয়সকলৰ মাজত যিসকলে আপোনাক ভজে আৰু যিসকলে নাভজে—উভয়ৰ অৱস্থা প্ৰকাশ কৰি দেখুৱাওক।
Verse 6
न ब्रह्मण: स्वपरभेदमतिस्तव स्यात् सर्वात्मन: समदृश: स्वसुखानुभूते: । संसेवतां सुरतरोरिव ते प्रसाद: सेवानुरूपमुदयो न विपर्ययोऽत्र ॥ ६ ॥
আপোনাৰ মনত ‘এই মোৰ, সেই পৰৰ’ বুলি স্ব-পর ভেদবুদ্ধি থাকিব নোৱাৰে; কিয়নো আপুনি পৰব্ৰহ্ম, সৰ্বাত্মা, সমদৰ্শী আৰু স্বসুখানুভৱত স্থিত। স্বৰ্গীয় কল্পতৰুৰ দৰে আপুনি যিসকলে যথাবিধি সেৱা কৰে তেওঁলোকক সেৱানুৰূপ ফল দান কৰে; ইয়াত কোনো দোষ নাই।
Verse 7
श्रीभगवानुवाच सम्यग् व्यवसितं राजन् भवता शत्रुकर्शन । कल्याणी येन ते कीर्तिर्लोकाननु भविष्यति ॥ ७ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে ৰাজন, শত্ৰুকৰ্ষণ! তোমাৰ সিদ্ধান্ত সম্পূৰ্ণ সঠিক; ইয়াৰ দ্বাৰা তোমাৰ মঙ্গলময় কীৰ্তি সকলো লোকত বিস্তাৰ পাব।
Verse 8
ऋषीणां पितृदेवानां सुहृदामपि न: प्रभो । सर्वेषामपि भूतानामीप्सित: क्रतुराडयम् ॥ ८ ॥
হে প্ৰভো! ঋষি, পিতৃদেৱ আৰু দেৱতাসকলৰ বাবে, আমাৰ সুহৃদসকলৰ বাবে আৰু সকলো জীৱৰ বাবেও এই যজ্ঞৰাজ মহাক্ৰতু অতি ইপ্সিত।
Verse 9
विजित्य नृपतीन्सर्वान् कृत्वा च जगतीं वशे । सम्भृत्य सर्वसम्भारानाहरस्व महाक्रतुम् ॥ ९ ॥
প্ৰথমে সকলো ৰজাক জয় কৰি পৃথিৱীক বশত আন; তাৰ পিছত যজ্ঞৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সকলো সামগ্ৰী সংগ্ৰহ কৰি এই মহাক্ৰতু সম্পাদন কৰ।
Verse 10
एते ते भ्रातरो राजल्ँ लोकपालांशसम्भवा: । जितोऽस्म्यात्मवता तेऽहं दुर्जयो योऽकृतात्मभि: ॥ १० ॥
হে ৰাজন! তোমাৰ এই ভ্ৰাতাসকল বিভিন্ন লোকৰ পালক দেৱতাসকলৰ অংশৰূপে জন্মিছে। আৰু তুমি ইমান আত্মসংযমী যে ইন্দ্ৰিয়-অসংযমীসকলৰ বাবে অজেয় মইকো তুমি জয় কৰিছা।
Verse 11
न कश्चिन्मत्परं लोके तेजसा यशसा श्रिया । विभूतिभिर्वाभिभवेद् देवोऽपि किमु पार्थिव: ॥ ११ ॥
এই লোকত মোৰ পৰম ভক্তক তেজ, যশ, শ্ৰী (সৌন্দৰ্য-ঐশ্বৰ্য) বা অন্য বিভূতিসমূহেৰে কোনোেও পৰাভূত কৰিব নোৱাৰে—দেৱতাও নহয়; তেন্তে পাৰ্থিৱ ৰজা ক’ত!
Verse 12
श्रीशुक उवाच निशम्य भगवद्गीतं प्रीत: फुल्लमुखाम्बुज: । भ्रातृन् दिग्विजयेऽयुङ्क्त विष्णुतेजोपबृंहितान् ॥ १२ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—ভগৱানৰ গীতবাক্য শুনি যুধিষ্ঠিৰ মহাৰাজ আনন্দিত হ’ল; তেওঁৰ মুখ পদ্মৰ দৰে ফুলি উঠিল। তেতিয়া তেওঁ বিষ্ণু-তেজে বলীয়ান ভ্ৰাতৃসকলক দিগ্বিজয়লৈ নিয়োগ কৰিলে।
Verse 13
सहदेवं दक्षिणस्यामादिशत् सह सृञ्जयै: । दिशि प्रतीच्यां नकुलमुदीच्यां सव्यसाचिनम् । प्राच्यां वृकोदरं मत्स्यै: केकयै: सह मद्रकै: ॥ १३ ॥
তেওঁ সহদেৱক সৃঞ্জয়সকলৰ সৈতে দক্ষিণলৈ পঠিয়ালে; নকুলক মৎস্যসকলৰ সৈতে পশ্চিমলৈ; সব্যসাচী অৰ্জুনক কেকয়সকলৰ সৈতে উত্তৰলৈ; আৰু বৃকোদৰ ভীমক মদ্ৰকসকলৰ সৈতে পূৰ্বলৈ পঠিয়ালে।
Verse 14
ते विजित्य नृपान्वीरा आजह्रुर्दिग्भ्य ओजसा । अजातशत्रवे भूरि द्रविणं नृप यक्ष्यते ॥ १४ ॥
সেই বীৰসকলে বহু ৰজাক পৰাক্ৰমে জয় কৰি, দিশেদিশে পৰা প্ৰচুৰ ধন-সম্পদ আনি, যজ্ঞ কৰিবলৈ উদ্যত অজাতশত্ৰু যুধিষ্ঠিৰ মহাৰাজৰ বাবে অৰ্পণ কৰিলে, হে ৰাজন।
Verse 15
श्रुत्वाजितं जरासन्धं नृपतेर्ध्यायतो हरि: । आहोपायं तमेवाद्य उद्धवो यमुवाच ह ॥ १५ ॥
যেতিয়া যুধিষ্ঠিৰ ৰজাই শুনিলে যে জৰাসন্ধ এতিয়াও অজিত, তেতিয়া তেওঁ চিন্তাত মগ্ন হ’ল। তেতিয়া আদ্য প্ৰভু হৰিয়ে উদ্ধৱে আগতে কোৱা সেই একে উপায় তেওঁক জৰাসন্ধ-জয়ৰ বাবে ক’লে।
Verse 16
भीमसेनोऽर्जुन: कृष्णो ब्रह्मलिङ्गधरास्त्रय: । जग्मुर्गिरिव्रजं तात बृहद्रथसुतो यत: ॥ १६ ॥
তেতিয়া ভীমসেন, অৰ্জুন আৰু কৃষ্ণ—এই তিনিও ব্ৰাহ্মণৰ চিহ্ন ধৰি, হে তাত, গিৰিব্ৰজলৈ গ’ল; তাতেই বৃহদ্ৰথৰ পুত্ৰ (জৰাসন্ধ) আছিল।
Verse 17
ते गत्वातिथ्यवेलायां गृहेषु गृहमेधिनम् । ब्रह्मण्यं समयाचेरन् राजन्या ब्रह्मलिङ्गिन: ॥ १७ ॥
ব্ৰাহ্মণবেশ ধৰি সেই ৰাজন্যসকলে অতিথি-সময়ত গৃহলৈ গৈ, ব্ৰাহ্মণ-সম্মানী গৃহস্থধৰ্মনিষ্ঠ জরাসন্ধক বিনীতভাৱে প্ৰাৰ্থনা জনালে।
Verse 18
राजन् विद्ध्यतिथीन् प्राप्तानर्थिनो दूरमागतान् । तन्न: प्रयच्छ भद्रं ते यद्वयं कामयामहे ॥ १८ ॥
হে ৰাজন, দূৰ পৰা অহা প্ৰাৰ্থনাকাৰী অতিথি বুলি আমাক জানিবা। তোমাৰ মঙ্গল কামনা কৰোঁ; আমি যি বিচাৰোঁ সেয়া আমাক দিয়া।
Verse 19
किं दुर्मर्षं तितिक्षूणां किमकार्यमसाधुभि: । किं न देयं वदान्यानां क: पर: समदर्शिनाम् ॥ १९ ॥
সহিষ্ণুসকলে কি সহ্য নকৰে? অসাধুসকলে কোন অকাৰ্য নকৰে? দানীসকলে কি নিদিয়ে? আৰু সমদৰ্শীসকলৰ বাবে পৰ কোন?
Verse 20
योऽनित्येन शरीरेण सतां गेयं यशो ध्रुवम् । नाचिनोति स्वयं कल्प: स वाच्य: शोच्य एव स: ॥ २० ॥
যি সক্ষম হৈও এই অনিত্য দেহেৰে সৎলোকৰ গীত স্থায়ী যশ অৰ্জন নকৰে, সি নিন্দনীয়ো আৰু শোচনীয়ো।
Verse 21
हरिश्चन्द्रो रन्तिदेव उञ्छवृत्ति: शिबिर्बलि: । व्याध: कपोतो बहवो ह्यध्रुवेण ध्रुवं गता: ॥ २१ ॥
হৰিশ্চন্দ্ৰ, ৰন্তিদেৱ, উঞ্ছবৃত্তি মুদ্গল, শিবি, বলি, প্ৰসিদ্ধ ব্যাধ আৰু কপৌত—আৰু বহুতে অনিত্যৰ দ্বাৰাই ধ্ৰুৱক লাভ কৰিছে।
Verse 22
श्रीशुक उवाच स्वरैराकृतिभिस्तांस्तु प्रकोष्ठैर्ज्याहतैरपि । राजन्यबन्धून् विज्ञाय दृष्टपूर्वानचिन्तयत् ॥ २२ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—তেওঁলোকৰ কণ্ঠস্বৰ, দেহাকৃতি আৰু বাহুত ধনুৰ্জ্যাৰ দাগ দেখি জরাসন্ধে বুজিলে যে তেওঁলোক ৰাজবংশীয়। তেতিয়া সি ভাবিবলৈ ধৰিলে—ইহঁতক আগতে ক’তবাই দেখিছোঁ।
Verse 23
राजन्यबन्धवो ह्येते ब्रह्मलिङ्गानि बिभ्रति । ददानि भिक्षितं तेभ्य आत्मानमपि दुस्त्यजम् ॥ २३ ॥
[জরাসন্ধে মনতে ভাবিলে:] ইহঁত নিশ্চয় ৰাজবংশীয়, কিন্তু ব্ৰাহ্মণৰ চিহ্ন-বেশ ধাৰণ কৰিছে। তথাপি সিহঁতে যি ভিক্ষা বিচাৰে, মই দিবই লাগিব—যদিও মোৰ দুস্ত্যজ দেহটোও বিচাৰে।
Verse 24
बलेर्नु श्रूयते कीर्तिर्वितता दिक्ष्वकल्मषा । ऐश्वर्याद् भ्रंशितस्यापि विप्रव्याजेन विष्णुना ॥ २४ ॥ श्रियं जिहीर्षतेन्द्रस्य विष्णवे द्विजरूपिणे । जानन्नपि महीं प्रादाद् वार्यमाणोऽपि दैत्यराट् ॥ २५ ॥
নিশ্চয়েই বলি মহাৰাজৰ নিৰ্মল কীৰ্তি সকলো দিশতে বিস্তৃতভাৱে শুনা যায়। বিষ্ণু ভগৱানে ব্ৰাহ্মণৰ ছদ্মবেশ ধৰি আহি, ঐশ্বৰ্যৱান বলিকো তেওঁৰ পদৰ পৰা ভ্ৰংশ কৰিলে।
Verse 25
बलेर्नु श्रूयते कीर्तिर्वितता दिक्ष्वकल्मषा । ऐश्वर्याद् भ्रंशितस्यापि विप्रव्याजेन विष्णुना ॥ २४ ॥ श्रियं जिहीर्षतेन्द्रस्य विष्णवे द्विजरूपिणे । जानन्नपि महीं प्रादाद् वार्यमाणोऽपि दैत्यराट् ॥ २५ ॥
ইন্দ্ৰৰ শ্ৰী-ঐশ্বৰ্য পুনৰ উদ্ধাৰ কৰিবলৈ দ্বিজৰূপ ধৰা বিষ্ণুক, কৌশল জানিও আৰু গুৰুৱে বাধা দিলেও, দানৱৰাজ বলিয়ে পৃথিৱী দান কৰি দিলে।
Verse 26
जीवता ब्राह्मणार्थाय को न्वर्थ: क्षत्रबन्धुना । देहेन पतमानेन नेहता विपुलं यश: ॥ २६ ॥
জীয়াই থাকি, কিন্তু নশ্বৰ দেহে ব্ৰাহ্মণৰ হিতৰ বাবে কৰ্ম কৰি মহান যশ নালাভে—এনে অযোগ্য ক্ষত্ৰিয়ৰ উপযোগিতা কি?
Verse 27
इत्युदारमति: प्राह कृष्णार्जुनवृकोदरान् । हे विप्रा व्रियतां कामो ददाम्यात्मशिरोऽपि व: ॥ २७ ॥
এইদৰে মন স্থিৰ কৰি উদাৰমতি জৰাসন্ধে কৃষ্ণ, অৰ্জুন আৰু ভীমক ক’লে— “হে বিপ্ৰসকল, যি ইচ্ছা বাছি লোৱা; মই মোৰ নিজৰ মূৰো দিব পাৰোঁ।”
Verse 28
श्रीभगवानुवाच युद्धं नो देहि राजेन्द्र द्वन्द्वशो यदि मन्यसे । युद्धार्थिनो वयं प्राप्ता राजन्या नान्यकाङ्क्षिण: ॥ २८ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে— “হে ৰাজেন্দ্ৰ, যদি উপযুক্ত বুলি ভাবা, তেন্তে আমাক দ্বন্দ্বযুদ্ধ দিয়া। আমি ক্ষত্ৰিয়; যুদ্ধ বিচাৰি আহিছোঁ; আন কোনো প্ৰাৰ্থনা নাই।”
Verse 29
असौ वृकोदर: पार्थस्तस्य भ्रातार्जुनो ह्ययम् । अनयोर्मातुलेयं मां कृष्णं जानीहि ते रिपुम् ॥ २९ ॥
সেইজন পৃথাৰ পুত্ৰ ভীম, আৰু এইজন তাৰ ভ্ৰাতা অৰ্জুন। আৰু মই তেওঁলোকৰ মামাতো ভাই কৃষ্ণ— মোক তোমাৰ শত্রু বুলি জানিবা।
Verse 30
एवमावेदितो राजा जहासोच्चै: स्म मागध: । आह चामर्षितो मन्दा युद्धं तर्हि ददामि व: ॥ ३० ॥
এভাৱে আহ্বান পোৱাত মাগধৰাজে জোৰেৰে হাঁহিলে আৰু খঙত তাচ্ছিল্য কৰি ক’লে— “ভাল, হে মূৰ্খসকল, তেন্তে তোমালোকক যুদ্ধ দিম!”
Verse 31
न त्वया भीरुणा योत्स्ये युधि विक्लवतेजसा । मथुरां स्वपुरीं त्यक्त्वा समुद्रं शरणं गत: ॥ ३१ ॥
“কিন্তু মই তোমাৰ সৈতে, হে কৃষ্ণ, যুদ্ধ নকৰোঁ; কিয়নো তুমি ভীৰু। যুদ্ধত তোমাৰ তেজ ক্ষীণ হৈছিল, আৰু তুমি নিজৰ মথুৰা ত্যাগ কৰি সাগৰৰ শৰণ লৈছিলা।”
Verse 32
अयं तु वयसातुल्यो नातिसत्त्वो न मे सम: । अर्जुनो न भवेद् योद्धा भीमस्तुल्यबलो मम ॥ ३२ ॥
এই অৰ্জুন মোৰ সমবয়সীয়া নহয়, অতি বলৱানও নহয়; সি মোৰ সমকক্ষ নহয়, সেয়ে প্ৰতিদ্বন্দ্বী হ’ব নালাগে। কিন্তু ভীম মোৰ সমান বলশালী।
Verse 33
इत्युक्त्वा भीमसेनाय प्रादाय महतीं गदाम् । द्वितीयां स्वयमादाय निर्जगाम पुराद् बहि: ॥ ३३ ॥
এনেদৰে কৈ জরাসন্ধে ভীমসেনক এক বিশাল গদা দিলে, নিজে দ্বিতীয় গদা লৈ নগৰৰ বাহিৰলৈ ওলাই গ’ল।
Verse 34
तत: समेखले वीरौ संयुक्तावितरेतरम् । जघ्नतुर्वज्रकल्पाभ्यां गदाभ्यां रणदुर्मदौ ॥ ३४ ॥
তাৰ পিছত সমতল যুদ্ধভূমিত সেই দুজন বীৰ পৰস্পৰে জড়াই পৰিল। ৰণোন্মাদত মত্ত হৈ বজ্ৰসদৃশ গদাৰে একে-আনক আঘাত কৰিলে।
Verse 35
मण्डलानि विचित्राणि सव्यं दक्षिणमेव च । चरतो: शुशुभे युद्धं नटयोरिव रङ्गिणो: ॥ ३५ ॥
তেওঁলোকে বিচিত্ৰ মণ্ডল আঁকি বাওঁফালে আৰু সোঁফালে ঘূৰি ঘূৰি চলিল। ৰংগমঞ্চৰ নটৰ দৰে তেওঁলোকৰ যুদ্ধ অতি শোভাময় হৈ উঠিল।
Verse 36
ततश्चटचटाशब्दो वज्रनिष्पेससन्निभ: । गदयो: क्षिप्तयो राजन्दन्तयोरिव दन्तिनो: ॥ ३६ ॥
তাৰ পিছত নিক্ষিপ্ত গদা দুটাৰ সংঘৰ্ষত ‘চটচট’ শব্দ উঠিল, যি বজ্ৰাঘাতৰ দৰে। হে ৰাজন, সেয়া যেন যুদ্ধৰত দুটা হাতীৰ দন্তৰ আঘাতধ্বনি।
Verse 37
ते वै गदे भुजजवेन निपात्यमाने अन्योन्यतोंऽसकटिपादकरोरुजत्रुम् । चूर्णीबभूवतुरुपेत्य यथार्कशाखे संयुध्यतोर्द्विरदयोरिव दीप्तमन्व्यो: ॥ ३७ ॥
তেওঁলোকে দুয়োজনে বাহুবেগে গদা ঘূৰাই একে অন্যৰ কাঁধ, কটি, পা, হাত, উৰু আৰু জত্রুত আঘাত কৰিলে। সেই আঘাতত গদাবোৰ অর্ক গছৰ ডালিৰ দৰে চূৰ্ণ হৈ ভাঙি পৰিল, যেন ক্ৰুদ্ধ দুটা হাতী উগ্ৰভাৱে যুঁজে।
Verse 38
इत्थं तयो: प्रहतयोर्गदयोर्नृवीरौ क्रुद्धौ स्वमुष्टिभिरय:स्परशैरपिष्टाम् । शब्दस्तयो: प्रहरतोरिभयोरिवासी- न्निर्घातवज्रपरुषस्तलताडनोत्थ: ॥ ३८ ॥
এইদৰে গদা নষ্ট হোৱাত সেই দুজন নৰবীৰ ক্ৰুদ্ধ হৈ লোহাৰ দৰে কঠোৰ মুষ্টিৰে পৰস্পৰক পিটিবলৈ ধৰিলে। তেওঁলোকৰ তাড়নাৰ শব্দ দুটা হাতীৰ সংঘৰ্ষ বা কঠোৰ বজ্ৰাঘাতৰ গর্জনৰ দৰে আছিল।
Verse 39
तयोरेवं प्रहरतो: समशिक्षाबलौजसो: । निर्विशेषमभूद् युद्धमक्षीणजवयोर्नृप ॥ ३९ ॥
হে ৰাজন, সমান শিক্ষা, বল আৰু উদ্যম থকা তেওঁলোকে এইদৰে প্ৰহাৰ কৰি থাকিলেও যুদ্ধৰ কোনো সিদ্ধান্ত নহ’ল। তেওঁলোকৰ গতি ক্ষীণ নহ’ল; তেওঁলোকে অবিৰাম যুঁজ চলাই গ’ল।
Verse 40
शत्रोर्जन्ममृती विद्वाञ्जीवितं च जराकृतम् । पार्थमाप्याययन् स्वेन तेजसाचिन्तयद्धरि: ॥ ४० ॥
ভগৱান হৰিয়ে শত্রু জৰাসন্ধৰ জন্ম-মৃত্যুৰ ৰহস্য আৰু ৰাক্ষসী জৰাই দিয়া জীৱনো জানিছিল। এই সকলো চিন্তা কৰি তেওঁ নিজৰ তেজে পাৰ্থ (ভীম)ক বিশেষ শক্তি প্ৰদান কৰিলে।
Verse 41
सञ्चिन्त्यारिवधोपायं भीमस्यामोघदर्शन: । दर्शयामास विटपं पाटयन्निव संज्ञया ॥ ४१ ॥
শত্রুবধৰ উপায় চিন্তা কৰি অমোঘদৰ্শন প্ৰভুৱে ভীমক সংকেত দিলে—যেন গছৰ এটা সৰু ডাল মাজতে ফালি দেখুৱালে।
Verse 42
तद् विज्ञाय महासत्त्वो भीम: प्रहरतां वर: । गृहीत्वा पादयो: शत्रुं पातयामास भूतले ॥ ४२ ॥
সেই সংকেত বুজি মহাবীৰ, শ্ৰেষ্ঠ যোদ্ধা ভীমে শত্রুক পায়ে ধৰি ভূমিত পেলাই দিলে।
Verse 43
एकं पादं पदाक्रम्य दोर्भ्यामन्यं प्रगृह्य स: । गुदत: पाटयामास शाखमिव महागज: ॥ ४३ ॥
ভীমে এটা পা পায়ে চেপি ধৰি আনটো পা দুহাতে ধৰি, মহাহস্তীয়ে ডাল ভাঙাৰ দৰে, গুদদেশৰ পৰা ওপৰলৈ জরাসন্ধক চিৰি পেলালে।
Verse 44
एकपादोरुवृषणकटिपृष्ठस्तनांसके । एकबाह्वक्षिभ्रूकर्णे शकले ददृशु: प्रजा: ॥ ४४ ॥
তাৰ পাছত প্ৰজাই ৰজাক দুটা খণ্ডত পৰি থকা দেখিলে—প্ৰত্যেক খণ্ডত এটা পা, উৰু, বৃষণ, কটি, কাঁধ, বাহু, চকু, ভ্ৰূ আৰু কান, লগতে পিঠি আৰু বক্ষৰ আধা অংশ আছিল।
Verse 45
हाहाकारो महानासीन्निहते मगधेश्वरे । पूजयामासतुर्भीमं परिरभ्य जयाच्युतौ ॥ ४५ ॥
মগধেশ্বৰ নিহত হোৱাত মহা হাহাকাৰ উঠিল; আৰু অৰ্জুন আৰু অচ্যুত শ্ৰীকৃষ্ণে ভীমক আলিঙ্গন কৰি অভিনন্দন জনালে।
Verse 46
सहदेवं तत्तनयं भगवान् भूतभावन: । अभ्यषिञ्चदमेयात्मा मगधानां पतिं प्रभु: । मोचयामास राजन्यान्संरुद्धा मागधेन ये ॥ ४६ ॥
সকলো জীৱৰ পালনকর্তা, অমেয় আত্মা ভগৱানে জরাসন্ধৰ পুত্ৰ সহদেৱক মগধসকলৰ অধিপতি হিচাপে অভিষেক কৰিলে; তাৰ পাছত মগধে বন্দী কৰা সকলো ৰজাক মুক্ত কৰিলে।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira seeks the Rājasūya to honor Kṛṣṇa’s divine expansions and to establish righteous sovereignty that publicly demonstrates bhakti’s power: those who take shelter of the Lord attain auspiciousness and fulfillment, whereas those who do not remain unsatisfied. The rite becomes a vehicle for glorifying Bhagavān and organizing society under dharma.
Kṛṣṇa knew the mystery of Jarāsandha’s life—he had been born in two halves and rejoined by the demoness Jarā, making ordinary defeat ineffective. Kṛṣṇa therefore signaled the correct method by splitting a twig, instructing Bhīma to tear Jarāsandha into two, preventing rejoining and ensuring final death in accordance with destiny and dharma.
Sahadeva went south with the Sṛñjayas, Nakula went west with the Matsyas, Arjuna went north with the Kekayas, and Bhīma went east with the Madrakas—collecting tribute and establishing Yudhiṣṭhira’s authority required for the Rājasūya.
Jarāsandha is portrayed as scrupulous about guest-reception and brāhmaṇa-respect, valuing lasting fame (yaśas) over bodily preservation. The chapter frames dāna and kṣatriya honor through exemplars like Bali and Hariścandra: even when aware of a ruse, a ruler may uphold the vow of giving to preserve dharmic reputation.
It establishes the ethical purpose of the campaign: removing oppression and restoring legitimate rule. By installing Jarāsandha’s son Sahadeva and releasing captives, Kṛṣṇa aligns political power with loka-saṅgraha and clears the final obstacle to Yudhiṣṭhira’s Rājasūya, integrating statecraft with divine compassion.