Adhyaya 69
Nārada Sees Lord Kṛṣṇa’s Yoga-māyā in the Palaces of the Queens (Dvāra-kā-līlā)
নৰকাসুৰ-বধ আৰু উদ্ধাৰ কৰা ৰাজকন্যাসকলৰ বিবাহৰ সংবাদ শুনি দেবর্ষি নাৰদ দ্বাৰকাত আহে—এজনেই শ্ৰীকৃষ্ণ কেনেকৈ ষোল হাজাৰ ৰাণীৰ সৈতে পৃথক পৃথক প্ৰাসাদত বাস কৰে সেয়া স্বচক্ষে চাবলৈ। দিৱ্য স্থাপত্য-শোভা আৰু সমৃদ্ধিৰে ভৰা ৰাজপ্ৰাসাদসমূহত প্ৰৱেশ কৰি তেওঁ এটা প্ৰাসাদত কৃষ্ণক ৰাণীৰ স্নেহময় সেৱা গ্ৰহণ কৰা দেখিলে; ভগৱানে নাৰদক আদৰ্শ ব্ৰাহ্মণ-সত্কাৰ কৰে—উঠি, আসন দি, পাদ্য দিয়ে চৰণ ধুই—ধৰ্মৰ দৃষ্টান্ত স্থাপন কৰে। তাৰ পিছত প্ৰাসাদে প্ৰাসাদে গৈ নাৰদে সকলো ঠাইতে কৃষ্ণক একে সময়তে নানাবিধ গৃহস্থ আৰু ৰাজকাৰ্যত নিয়োজিত দেখিলে—উদ্ধৱৰ সৈতে পাশাখেলা, সন্তান পালন, স্নান, যজ্ঞ আৰু পঞ্চ-মহাযজ্ঞ, ব্ৰাহ্মণভোজন, সন্ধ্যাত গায়ত্ৰী জপ, অস্ত্ৰাভ্যাস, ৰাজনীতি, বিনোদন, দান, শাস্ত্ৰকথা, পৰিয়ালীয় আচার, ধ্যান, জ্যেষ্ঠসেৱা, দূতকাৰ্য, বিবাহ-ব্যৱস্থা, প্ৰজাহিত, যজ্ঞাৰ্থ মৃগয়া আৰু ছদ্মবেশে নাগৰিক পৰিদৰ্শন। নাৰদে বুজিলে এই সকলো ভগৱানৰ অচিন্ত্য যোগমায়া; তেওঁ প্ৰভুৰ পবিত্ৰ কীৰ্তি প্ৰচাৰ কৰিবলৈ প্ৰস্থান কৰে। এই অধ্যায়ে দ্বাৰকা-লীলাত কৃষ্ণৰ আদৰ্শ গৃহস্থধৰ্ম আৰু সৰ্বব্যাপিতা প্ৰকাশ কৰে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—নৰকাসুৰ বধ আৰু শ্ৰীকৃষ্ণে একাই বহু নাৰীক বিবাহ কৰা বুলি শুনি নাৰদ মুনি সেই দৃশ্য চাবলৈ ইচ্ছুক হ’ল। তেওঁ ভাবিলে, “কি আশ্চৰ্য! একে দেহে থাকিও একে সময়তে পৃথক পৃথক গৃহত ষোল হাজাৰ নাৰীক বিবাহ কৰিলে।” এই উত্সুকতাৰে দেবর্ষি নাৰদ ফুলে ভৰা উপবন আৰু পখীৰ মধুৰ কলৰৱে মুখৰ দ্বাৰকাক চাবলৈ আহিল।
Verse 2
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—নৰকাসুৰ বধ আৰু শ্ৰীকৃষ্ণে একাই বহু নাৰীক বিবাহ কৰা বুলি শুনি নাৰদ মুনি সেই দৃশ্য চাবলৈ ইচ্ছুক হ’ল। তেওঁ ভাবিলে, “কি আশ্চৰ্য! একে দেহে থাকিও একে সময়তে পৃথক পৃথক গৃহত ষোল হাজাৰ নাৰীক বিবাহ কৰিলে।” এই উত্সুকতাৰে দেবর্ষি নাৰদ ফুলে ভৰা উপবন আৰু পখীৰ মধুৰ কলৰৱে মুখৰ দ্বাৰকাক চাবলৈ আহিল।
Verse 3
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—নৰকাসুৰ বধ আৰু শ্ৰীকৃষ্ণে একাই বহু নাৰীক বিবাহ কৰা বুলি শুনি নাৰদ মুনি সেই দৃশ্য চাবলৈ ইচ্ছুক হ’ল। তেওঁ ভাবিলে, “কি আশ্চৰ্য! একে দেহে থাকিও একে সময়তে পৃথক পৃথক গৃহত ষোল হাজাৰ নাৰীক বিবাহ কৰিলে।” এই উত্সুকতাৰে দেবর্ষি নাৰদ ফুলে ভৰা উপবন আৰু পখীৰ মধুৰ কলৰৱে মুখৰ দ্বাৰকাক চাবলৈ আহিল।
Verse 4
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
শ্ৰীশুকদেৱে ক’লে—নৰকাসুৰ বধ আৰু ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণে একাই বহু বধূক বিবাহ কৰা বুলি শুনি, নাৰদ মুনিৰ মনত সেই লীলা চাবলৈ তীব্ৰ ইচ্ছা জাগিল। তেওঁ ভাবিলে—“আহা, কিমান আশ্চৰ্য! একে দেহে শ্ৰীকৃষ্ণে একেলগে পৃথক পৃথক প্ৰাসাদত ষোল হাজাৰ নাৰীক বিবাহ কৰিলে।” এই কৌতূহলে দেৱৰ্ষি দ্বাৰকাত উপস্থিত হ’ল।
Verse 5
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
শ্ৰীশুকদেৱে ক’লে—নৰকাসুৰ বধ আৰু শ্ৰীকৃষ্ণে একাই বহু নাৰীক বিবাহ কৰা বুলি শুনি নাৰদ মুনিৰ মনত তাক চাবলৈ উত্সুকতা জাগিল। তেওঁ ক’লে—“আহা, কিমান অদ্ভুত! একে দেহে শ্ৰীকৃষ্ণে একেলগে পৃথক পৃথক গৃহত ষোল হাজাৰ নাৰীক বিবাহ কৰিলে।” সেয়ে দেৱৰ্ষি দ্বাৰকা দৰ্শনলৈ আহিল।
Verse 6
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
শ্ৰীশুকদেৱে ক’লে—এনেদৰে ভাবি দেৱৰ্ষি নাৰদ দ্বাৰকা দৰ্শনলৈ আহিল। নগৰীখন ফুলে ভৰা উপবন-উদ্যানৰে শোভিত আৰু পখীৰ মধুৰ নাদে মুখৰ আছিল। সৰোবৰত নীলপদ্ম, পদ্ম, কহ্লাৰ, কুমুদ, উৎপল ফুলি উঠিছিল; হাঁস-সাৰসৰ কূজন ধ্বনিত হৈছিল। স্ফটিক-ৰূপাৰ প্ৰাসাদসমূহ, মৰকতৰ দৰে দীপ্তি আৰু সোণ-ৰত্নৰ অলংকাৰে দ্বাৰকা অলংকৃত; পৃথক ৰথ্যা-পথ, চত্বর, বজাৰ, সভামণ্ডপ আৰু দেৱালয়ে নগৰীৰ সৌন্দর্য বৃদ্ধি কৰিছিল।
Verse 7
तस्यामन्त:पुरं श्रीमदर्चितं सर्वधिष्ण्यपै: । हरे: स्वकौशलं यत्र त्वष्ट्रा कार्त्स्न्येन दर्शितम् ॥ ७ ॥ तत्र षोडशभि: सद्मसहस्रै: समलङ्कृतम् । विवेशैकतोमं शौरे: पत्नीनां भवनं महत् ॥ ८ ॥
দ্বাৰকাত ভগৱান হৰিৰ এক অতি শ্ৰীমন্ত অন্তঃপুৰ আছিল, যাক সকলো লোকপালে পূজা কৰিছিল। তাত বিশ্বকৰ্মাই নিজৰ দিব্য কৌশল সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰকাশ কৰিছিল। সেই অঞ্চল শৌৰী শ্ৰীকৃষ্ণৰ পত্নীসকলৰ ষোল হাজাৰ প্ৰাসাদেৰে ভব্যভাৱে অলংকৃত আছিল। নাৰদ মুনি সেই বৃহৎ প্ৰাসাদসমূহৰ এটাত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 8
तस्यामन्त:पुरं श्रीमदर्चितं सर्वधिष्ण्यपै: । हरे: स्वकौशलं यत्र त्वष्ट्रा कार्त्स्न्येन दर्शितम् ॥ ७ ॥ तत्र षोडशभि: सद्मसहस्रै: समलङ्कृतम् । विवेशैकतोमं शौरे: पत्नीनां भवनं महत् ॥ ८ ॥
সেই ঠাইত শৌৰী শ্ৰীকৃষ্ণৰ পত্নীসকলৰ ষোল হাজাৰ প্ৰাসাদেৰে অঞ্চলটো মহা বৈভৱে অলংকৃত আছিল। নাৰদ মুনি সেই বৃহৎ প্ৰাসাদসমূহৰ এটাত প্ৰৱেশ কৰিলে—য’ত ভগৱান হৰিৰ ঐশ্বৰ্য আৰু ভক্তৰ সৌভাগ্য প্ৰকাশ পায়।
Verse 9
विष्टब्धं विद्रुमस्तम्भैर्वैदूर्यफलकोत्तमै: । इन्द्रनीलमयै: कुड्यैर्जगत्या चाहतत्विषा ॥ ९ ॥ वितानैर्निर्मितैस्त्वष्ट्रा मुक्तादामविलम्बिभि: । दान्तैरासनपर्यङ्कैर्मण्युत्तमपरिष्कृतै: ॥ १० ॥ दासीभिर्निष्ककण्ठीभि: सुवासोभिरलङ्कृतम् । पुम्भि: सकञ्चुकोष्णीषसुवस्त्रमणिकुण्डलै: ॥ ११ ॥ रत्नप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्त- ध्वान्तं विचित्रवलभीषु शिखण्डिनोऽङ्ग । नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षै- र्निर्यान्तमीक्ष्य घनबुद्धय उन्नदन्त: ॥ १२ ॥
সেই প্ৰাসাদ প্ৰবাল-স্তম্ভে স্থিত আছিল, তাত বৈদূৰ্য মণি জড়া; নীলমণিৰ দেৱাল আৰু দীপ্ত মেঝে সদায় উজ্জ্বল আছিল।
Verse 10
विष्टब्धं विद्रुमस्तम्भैर्वैदूर्यफलकोत्तमै: । इन्द्रनीलमयै: कुड्यैर्जगत्या चाहतत्विषा ॥ ९ ॥ वितानैर्निर्मितैस्त्वष्ट्रा मुक्तादामविलम्बिभि: । दान्तैरासनपर्यङ्कैर्मण्युत्तमपरिष्कृतै: ॥ १० ॥ दासीभिर्निष्ककण्ठीभि: सुवासोभिरलङ्कृतम् । पुम्भि: सकञ्चुकोष्णीषसुवस्त्रमणिकुण्डलै: ॥ ११ ॥ रत्नप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्त- ध्वान्तं विचित्रवलभीषु शिखण्डिनोऽङ्ग । नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षै- र्निर्यान्तमीक्ष्य घनबुद्धय उन्नदन्त: ॥ १२ ॥
তাত ত্বষ্টাই মুক্তাৰ ঝুলন্ত মালাযুক্ত বিতান সাজিছিল; হাতীদাঁতৰ আসন আৰু শয্যা উৎকৃষ্ট ৰত্নে সুশোভিত আছিল।
Verse 11
विष्टब्धं विद्रुमस्तम्भैर्वैदूर्यफलकोत्तमै: । इन्द्रनीलमयै: कुड्यैर्जगत्या चाहतत्विषा ॥ ९ ॥ वितानैर्निर्मितैस्त्वष्ट्रा मुक्तादामविलम्बिभि: । दान्तैरासनपर्यङ्कैर्मण्युत्तमपरिष्कृतै: ॥ १० ॥ दासीभिर्निष्ककण्ठीभि: सुवासोभिरलङ्कृतम् । पुम्भि: सकञ्चुकोष्णीषसुवस्त्रमणिकुण्डलै: ॥ ११ ॥ रत्नप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्त- ध्वान्तं विचित्रवलभीषु शिखण्डिनोऽङ्ग । नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षै- र्निर्यान्तमीक्ष्य घनबुद्धय उन्नदन्त: ॥ १२ ॥
সুন্দৰ বস্ত্ৰে অলংকৃত আৰু গলাত নিষ্কধাৰী দাসীসকল সেবাত আছিল; লগতে কঞ্চুক, উষ্ণীষ, উত্তম বস্ত্ৰ আৰু মণিকুণ্ডলধাৰী ৰক্ষক পুৰুষো আছিল।
Verse 12
विष्टब्धं विद्रुमस्तम्भैर्वैदूर्यफलकोत्तमै: । इन्द्रनीलमयै: कुड्यैर्जगत्या चाहतत्विषा ॥ ९ ॥ वितानैर्निर्मितैस्त्वष्ट्रा मुक्तादामविलम्बिभि: । दान्तैरासनपर्यङ्कैर्मण्युत्तमपरिष्कृतै: ॥ १० ॥ दासीभिर्निष्ककण्ठीभि: सुवासोभिरलङ्कृतम् । पुम्भि: सकञ्चुकोष्णीषसुवस्त्रमणिकुण्डलै: ॥ ११ ॥ रत्नप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्त- ध्वान्तं विचित्रवलभीषु शिखण्डिनोऽङ्ग । नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षै- र्निर्यान्तमीक्ष्य घनबुद्धय उन्नदन्त: ॥ १२ ॥
ৰত্নখচিত প্ৰদীপৰ দীপ্তিয়ে প্ৰাসাদৰ অন্ধকাৰ দূৰ হৈছিল; ছাদৰ অলংকৃত কাঁধত ময়ূৰ নাচি, জাল-জানালাৰ ফাঁকেদি ওলাই যোৱা অগৰু ধূপক মেঘ বুলি ভাবি উচ্চস্বৰে ডাকিছিল।
Verse 13
तस्मिन् समानगुणरूपवय:सुवेष- दासीसहस्रयुतयानुसवं गृहिण्या । विप्रो ददर्श चमरव्यजनेन रुक्म- दण्डेन सात्वतपतिं परिवीजयन्त्या ॥ १३ ॥
সেই প্ৰাসাদত ব্ৰাহ্মণে সাত্বতপতি শ্ৰীকৃষ্ণক পত্নীসহ দেখিলে; তেওঁ স্বৰ্ণদণ্ডযুক্ত চামৰেৰে নিজ হাতে প্ৰভুক পাখা দিছিল, যদিও সমগুণ-ৰূপ-যৌৱন-সুৱেষৰ সহস্ৰ দাসী সদায় সেবাত আছিল।
Verse 14
तं सन्निरीक्ष्य भगवान् सहसोत्थितश्री- पर्यङ्कत: सकलधर्मभृतां वरिष्ठ: । आनम्य पादयुगलं शिरसा किरीट- जुष्टेन साञ्जलिरवीविशदासने स्वे ॥ १४ ॥
নাৰদক দেখি ভগৱান, যি ধৰ্মৰ শ্ৰেষ্ঠ ধাৰক, শ্ৰীদেৱীৰ শয্যা-পৰ্যংকৰ পৰা তৎক্ষণাৎ উঠিল। মুকুটধাৰী মস্তক নত কৰি তেওঁৰ চৰণযুগলত প্ৰণাম কৰি, কৰযোৰে তেওঁক নিজৰ আসনত বহুৱালে।
Verse 15
तस्यावनिज्य चरणौ तदप: स्वमूर्ध्ना बिभ्रज्जगद्गुरुतमोऽपि सतां पतिर्हि । ब्रह्मण्यदेव इति यद्गुणनाम युक्तं तस्यैव यच्चरणशौचमशेषतीर्थम् ॥ १५ ॥
ভগৱানে নাৰদৰ চৰণ ধুই সেই পাদোদক নিজৰ মূৰ্ধাত ধাৰণ কৰিলে। যদিও তেওঁ জগতৰ পৰম গুৰু আৰু সাধুজনৰ অধিপতি, তথাপি ‘ব্ৰাহ্মণ্যদেৱ’—ব্ৰাহ্মণক অনুগ্ৰহ কৰা প্ৰভু—এই নামৰ অনুৰূপে তেওঁ এনেদৰে আচৰণ কৰিলে; কিয়নো প্ৰভুৰ চৰণজলেই সকলো তীৰ্থৰ সাৰ।
Verse 16
सम्पूज्य देवऋषिवर्यमृषि: पुराणो नारायणो नरसखो विधिनोदितेन । वाण्याभिभाष्य मितयामृतमिष्टया तं प्राह प्रभो भगवते करवाम हे किम् ॥ १६ ॥
বৈদিক বিধি অনুসাৰে দেবঋষিবৰ্য নাৰদক সম্পূৰ্ণ পূজা কৰি, স্বয়ং আদ্য ঋষি—নৰৰ সখা নাৰায়ণ—শ্ৰীকৃষ্ণে মিত, মধুৰ, অমৃতসম বাক্যৰে কথা পাতিলে আৰু শেষত সুধিলে: “প্ৰভো, ভগৱন, আপোনাৰ বাবে আমি কি কৰোঁ?”
Verse 17
श्रीनारद उवाच नैवाद्भुतं त्वयि विभोऽखिललोकनाथे मैत्री जनेषु सकलेषु दम: खलानाम् । नि:श्रेयसाय हि जगत्स्थितिरक्षणाभ्यां स्वैरावतार उरुगाय विदाम सुष्ठु ॥ १७ ॥
শ্ৰী নাৰদ ক’লে: হে বিভো, অখিললোকনাথ! আপুনি সকলো লোকৰ প্ৰতি মৈত্ৰী দেখুৱাই আৰু দুষ্টক দমন কৰে—ইয়াত আশ্চৰ্য নাই। জগতৰ পৰম মঙ্গলৰ বাবে আপুনি স্বেচ্ছাই অৱতাৰ লৈ স্থিতি আৰু ৰক্ষাৰ দ্বাৰা বিশ্ব ধাৰণ কৰে, আমি সেয়া ভালদৰে জানো; সেয়ে আপোনাৰ মহিমা সৰ্বত্র গীত হয়।
Verse 18
दृष्टं तवाङ्घ्रियुगलं जनतापवर्गं ब्रह्मादिभिर्हृदि विचिन्त्यमगाधबोधै: । संसारकूपपतितोत्तरणावलम्बं ध्यायंश्चराम्यनुगृहाण यथा स्मृति: स्यात् ॥ १८ ॥
এতিয়া মই আপোনাৰ চৰণযুগল দৰ্শন কৰিলোঁ—যি ভক্তক মুক্তি দিয়ে; যাক ব্ৰহ্মা আদি অগাধবোধ মহাপুৰুষসকলেও হৃদয়ত ধ্যান কৰে; আৰু যি সংসাৰ-কূপত পতিত জীৱক উদ্ধাৰ কৰাৰ আশ্ৰয়। অনুগ্ৰহ কৰক, মই ভ্ৰমণ কৰোঁতোও যেন সদায় আপোনাক ধ্যান কৰিব পাৰোঁ—মোক আপোনাৰ স্মৃতি দান কৰক।
Verse 19
ततोऽन्यदाविशद् गेहं कृष्णपत्न्या: स नारद: । योगेश्वरेश्वरस्याङ्ग योगमायाविवित्सया ॥ १९ ॥
তাৰ পিছত নাৰদ মুনি শ্ৰীকৃষ্ণৰ আন এজনী পত্নীৰ গৃহত প্ৰৱেশ কৰিলে। যোগেশ্বৰসকলৰ অধীশ্বৰ ভগৱানৰ যোগমায়া শক্তি দেখিবলৈ তেওঁ আগ্ৰহী আছিল।
Verse 20
दीव्यन्तमक्षैस्तत्रापि प्रियया चोद्धवेन च । पूजित: परया भक्त्या प्रत्युत्थानासनादिभि: ॥ २० ॥ पृष्टश्चाविदुषेवासौ कदायातो भवानिति । क्रियते किं नु पूर्णानामपूर्णैरस्मदादिभि: ॥ २१ ॥ अथापि ब्रूहि नो ब्रह्मन् जन्मैतच्छोभनं कुरु । स तु विस्मित उत्थाय तूष्णीमन्यदगाद् गृहम् ॥ २२ ॥
তাতো তেওঁ দেখিলে, প্ৰভু প্ৰিয় পত্নী আৰু বন্ধু উদ্ধৱৰ সৈতে পাশা খেলাত ৰত। প্ৰভুৱে নাৰদক পৰম ভক্তিৰে উঠি, আসন দি আদি কৰি পূজা কৰিলে।
Verse 21
दीव्यन्तमक्षैस्तत्रापि प्रियया चोद्धवेन च । पूजित: परया भक्त्या प्रत्युत्थानासनादिभि: ॥ २० ॥ पृष्टश्चाविदुषेवासौ कदायातो भवानिति । क्रियते किं नु पूर्णानामपूर्णैरस्मदादिभि: ॥ २१ ॥ अथापि ब्रूहि नो ब्रह्मन् जन्मैतच्छोभनं कुरु । स तु विस्मित उत्थाय तूष्णीमन्यदगाद् गृहम् ॥ २२ ॥
তাৰ পিছত প্ৰভুৱে যেন নাজানাৰ ভান কৰি সুধিলে—“আপুনি কেতিয়া আহিল? আমাৰ দৰে অপূৰ্ণসকলে পূৰ্ণ মহাত্মাসকলৰ বাবে কি কৰিব পাৰে?”
Verse 22
दीव्यन्तमक्षैस्तत्रापि प्रियया चोद्धवेन च । पूजित: परया भक्त्या प्रत्युत्थानासनादिभि: ॥ २० ॥ पृष्टश्चाविदुषेवासौ कदायातो भवानिति । क्रियते किं नु पूर्णानामपूर्णैरस्मदादिभि: ॥ २१ ॥ अथापि ब्रूहि नो ब्रह्मन् जन्मैतच्छोभनं कुरु । स तु विस्मित उत्थाय तूष्णीमन्यदगाद् गृहम् ॥ २२ ॥
পুনৰ প্ৰভুৱে ক’লে—“হে ব্ৰাহ্মণ! তথাপি আমাক কোৱা; আমাৰ এই জন্মক শুভ কৰা।” এই কথা শুনি নাৰদ বিস্মিত হৈ, নীৰৱে উঠি আন গৃহলৈ গ’ল।
Verse 23
तत्राप्यचष्ट गोविन्दं लालयन्तं सुतान् शिशून् । ततोऽन्यस्मिन् गृहेऽपश्यन्मज्जनाय कृतोद्यमम् ॥ २३ ॥
তাতো তেওঁ গোবিন্দক স্নেহময় পিতাৰ দৰে সৰু সৰু সন্তানক লালন-পালন কৰি আদৰ কৰা দেখিলে। তাৰ পিছত আন গৃহত গৈ দেখিলে, শ্ৰীকৃষ্ণ স্নানৰ বাবে সাজু হৈছে।
Verse 24
जुह्वन्तं च वितानाग्नीन् यजन्तं पञ्चभिर्मखै: । भोजयन्तं द्विजान् क्वापि भुञ्जानमवशेषितम् ॥ २४ ॥
ক’তাও ভগৱান্ বিতান-অগ্নিত আহুতি দিছিল; ক’তাও পঞ্চ মহাযজ্ঞে যজন কৰিছিল; ক’তাও ব্ৰাহ্মণসকলক ভোজন কৰাইছিল; আৰু ক’তাও ব্ৰাহ্মণৰ অৱশিষ্ট প্ৰসাদ গ্ৰহণ কৰিছিল।
Verse 25
क्वापि सन्ध्यामुपासीनं जपन्तं ब्रह्म वाग्यतम् । एकत्र चासिचर्माभ्यां चरन्तमसिवर्त्मसु ॥ २५ ॥
ক’তাও শ্ৰীকৃষ্ণ সন্ধ্যা-উপাসনাত মৌনব্ৰতী হৈ ব্ৰহ্ম—গায়ত্ৰী জপ কৰিছিল; আৰু ক’তাও তৰোৱাল আৰু ঢাল লৈ অস্ত্ৰাভ্যাসৰ স্থানত বিচৰণ কৰিছিল।
Verse 26
अश्वैर्गजै रथै: क्वापि विचरन्तं गदाग्रजम् । क्वचिच्छयानं पर्यङ्के स्तूयमानं च वन्दिभि: ॥ २६ ॥
ক’তাও গদাগ্ৰজ ভগৱান ঘোঁৰা, হাতী আৰু ৰথত আৰূঢ় হৈ বিচৰণ কৰিছিল; আৰু ক’তাও শয্যাত বিশ্ৰাম লৈ বন্দীসকলৰ স্তৱগান শুনিছিল।
Verse 27
मन्त्रयन्तं च कस्मिंश्चिन्मन्त्रिभिश्चोद्धवादिभि: । जलक्रीडारतं क्वापि वारमुख्याबलावृतम् ॥ २७ ॥
ক’তাও তেওঁ উদ্ধৱ আদি মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে পৰামৰ্শ কৰিছিল; আৰু ক’তাও জলক্ৰীড়াত ৰমি নগৰৰ শ্ৰেষ্ঠা যুৱতী আৰু অন্য বালাসকলৰ দ্বাৰা পৰিবেষ্টিত হৈ আনন্দ কৰিছিল।
Verse 28
कुत्रचिद्द्विजमुख्येभ्यो ददतं गा: स्वलङ्कृता: । इतिहासपुराणानि शृण्वन्तं मङ्गलानि च ॥ २८ ॥
ক’তাও তেওঁ দ্বিজমুখ্যসকলক সুসজ্জিত গাই দান কৰিছিল; আৰু ক’তাও মঙ্গলময় ইতিহাস আৰু পুৰাণৰ কথা শ্ৰৱণ কৰিছিল।
Verse 29
हसन्तं हासकथया कदाचित् प्रियया गृहे । क्वापि धर्मं सेवमानमर्थकामौ च कुत्रचित् ॥ २९ ॥
ক’তাও শ্ৰীকৃষ্ণ প্ৰিয় পত্নীৰ সৈতে গৃহত হাস্য-পরিহাসৰ কথাত মগ্ন; ক’তাও পত্নীসহ ধৰ্মকর্ম আৰু যজ্ঞবিধিত নিয়োজিত; ক’তাও অৰ্থ-উন্নতি আৰু কাম্যকাৰ্যত, আৰু ক’তাও শাস্ত্ৰবিধি মানি গাৰ্হস্থ্যজীৱন উপভোগ কৰি আছিল।
Verse 30
ध्यायन्तमेकमासीनं पुरुषं प्रकृते: परम् । शुश्रूषन्तं गुरून् क्वापि कामैर्भोगै: सपर्यया ॥ ३० ॥
ক’তাও তেওঁ একাকী আসনত বহি প্ৰকৃতিৰ অতীত পৰম পুৰুষক ধ্যান কৰিছিল; আৰু ক’তাও গুৰুজন আৰু জ্যেষ্ঠসকলৰ শুশ্ৰূষা কৰি, ইচ্ছিত ভোগ্যবস্তু অৰ্পণ কৰি ভক্তিভাৱে সপৰ্যা কৰিছিল।
Verse 31
कुर्वन्तं विग्रहं कैश्चित् सन्धिं चान्यत्र केशवम् । कुत्रापि सह रामेण चिन्तयन्तं सतां शिवम् ॥ ३१ ॥
ক’তাও কেশৱ কিছুমান মন্ত্ৰীৰ সৈতে যুদ্ধৰ পৰিকল্পনা কৰিছিল; ক’তাও তেওঁ সন্ধি স্থাপন কৰিছিল; আৰু ক’তাও বলৰামজীৰ সৈতে মিলি সৎজনৰ মঙ্গল আৰু লোকহিত চিন্তা কৰিছিল।
Verse 32
पुत्राणां दुहितृणां च काले विध्युपयापनम् । दारैर्वरैस्तत्सदृशै: कल्पयन्तं विभूतिभि: ॥ ३२ ॥
নাৰদে দেখিলে—শ্ৰীকৃষ্ণে যথাসময়ে নিজৰ পুত্ৰ-কন্যাসকলৰ বিবাহ উপযুক্ত বৰ-বধূৰ সৈতে সম্পন্ন কৰাইছিল, আৰু সেই বিবাহানুষ্ঠান মহা ঐশ্বৰ্য আৰু ধুমধামৰে অনুষ্ঠিত হৈছিল।
Verse 33
प्रस्थापनोपनयनैरपत्यानां महोत्सवान् । वीक्ष्य योगेश्वरेशस्य येषां लोका विसिस्मिरे ॥ ३३ ॥
নাৰদে লক্ষ্য কৰিলে—যোগেশ্বৰসকলৰো ঈশ্বৰ শ্ৰীকৃষ্ণে নিজৰ কন্যা আৰু জামাতাসকলক বিদায় দিয়া আৰু পুনৰ আগমনত আদৰণি জনোৱাৰ বাবে মহোৎসৱৰ আয়োজন কৰিছিল। এই উৎসৱ দেখি সকলো নাগৰিক বিস্মিত হৈছিল।
Verse 34
यजन्तं सकलान् देवान् क्वापि क्रतुभिरूर्जितै: । पूर्तयन्तं क्वचिद् धर्मं कूर्पाराममठादिभि: ॥ ३४ ॥
কেতিয়াবা তেওঁ মহাযজ্ঞেৰে সকলো দেৱতাক পূজা কৰিছিল, আৰু কেতিয়াবা কুঁৱা, উদ্যান আৰু মঠ আদি নিৰ্মাণ কৰাই লোককল্যাণৰ দ্বাৰা ধৰ্ম পালন কৰিছিল।
Verse 35
चरन्तं मृगयां क्वापि हयमारुह्य सैन्धवम् । घ्नन्तं तत्र पशून् मेध्यान् परीतं यदुपुङ्गवै: ॥ ३५ ॥
কেতিয়াবা তেওঁ সাইন্ধৱ ঘোঁৰাত উঠি মৃগয়া-যাত্ৰাত ওলাইছিল; যদুবীৰসকলৰ মাজত থাকি তেওঁ তাত যজ্ঞোপযোগী পশুবোৰক বধ কৰিছিল।
Verse 36
अव्यक्तलिङ्गं प्रकृतिष्वन्त:पुरगृहादिषु । क्वचिच्चरन्तं योगेशं तत्तद्भावबुभुत्सया ॥ ३६ ॥
কেতিয়াবা যোগেশ্বৰ শ্ৰীকৃষ্ণ গোপন বেশে মন্ত্ৰীসকল আৰু অন্য নাগৰিকৰ ঘৰ-অন্তঃপুৰ আদিত বিচৰণ কৰি, প্ৰত্যেকৰ মনোভাৱ জানিবলৈ আগ্ৰহী হৈছিল।
Verse 37
अथोवाच हृषीकेशं नारद: प्रहसन्निव । योगमायोदयं वीक्ष्य मानुषीमीयुषो गतिम् ॥ ३७ ॥
এইদৰে প্ৰভুৰ যোগমায়াৰ প্ৰকাশ দেখি নাৰদ মৃদু হাঁহি মাৰি, মানৱসদৃশ আচৰণ গ্ৰহণ কৰা হৃষীকেশ প্ৰভুক সম্বোধন কৰি ক’লে।
Verse 38
विदाम योगमायास्ते दुर्दर्शा अपि मायिनाम् । योगेश्वरात्मन् निर्भाता भवत्पादनिषेवया ॥ ३८ ॥
[নাৰদ ক’লে:] হে যোগেশ্বৰাত্ম পৰমাত্মা! আপোনাৰ যোগমায়াৰ শক্তিসমূহ মহাযোগীৰ বাবেও দুৰ্বোধ্য; কিন্তু আপোনাৰ পদসেৱাৰ দ্বাৰাই সেয়া মোৰ আগত স্পষ্ট হৈ উঠিল।
Verse 39
अनुजानीहि मां देव लोकांस्ते यशसाप्लुतान् । पर्यटामि तवोद्गायन् लीला भुवनपावनी: ॥ ३९ ॥
হে দেৱ! মোক অনুমতি দিয়ক। মই আপোনাৰ যশে প্লাৱিত লোকসমূহত ভ্ৰমণ কৰিম আৰু ভুৱন-পাৱনী আপোনাৰ লীলাসমূহ উচ্চস্বৰে গাম।
Verse 40
श्रीभगवानुवाच ब्रह्मन् धर्मस्य वक्ताहं कर्ता तदनुमोदिता । तच्छिक्षयन् लोकमिममास्थित: पुत्र मा खिद: ॥ ४० ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণ! ধৰ্মৰ বক্তা মই, তাৰ আচৰণকাৰীও মই, আৰু তাৰ অনুমোদনকাৰীও মই। লোকক শিক্ষা দিবলৈ মই ধৰ্মাচৰণত স্থিত; বৎস, দুখ নকৰিবা।
Verse 41
श्रीशुक उवाच इत्याचरन्तं सद्धर्मान् पावनान् गृहमेधिनाम् । तमेव सर्वगेहेषु सन्तमेकं ददर्श ह ॥ ४१ ॥
শ্ৰীশুকে ক’লে—এইদৰে গৃহস্থসকলক পাৱন কৰা সদ্ধৰ্ম আচৰণ কৰি থকা সেই প্ৰভুক নাৰদে প্ৰতিটো প্ৰাসাদত একেই ব্যক্তিগত ৰূপে উপস্থিত দেখিলে।
Verse 42
कृष्णस्यानन्तवीर्यस्य योगमायामहोदयम् । मुहुर्दृष्ट्वा ऋषिरभूद् विस्मितो जातकौतुक: ॥ ४२ ॥
অনন্তবীৰ্য শ্ৰীকৃষ্ণৰ যোগমায়াৰ এই মহিমা বাৰে বাৰে দেখি ঋষি বিস্মিত হ’ল আৰু তেওঁৰ অন্তৰত অপূৰ্ব কৌতূহল জাগিল।
Verse 43
इत्यर्थकामधर्मेषु कृष्णेन श्रद्धितात्मना । सम्यक् सभाजित: प्रीतस्तमेवानुस्मरन् ययौ ॥ ४३ ॥
এইদৰে শ্ৰদ্ধাযুক্ত শ্ৰীকৃষ্ণে অৰ্থ, কাম আৰু ধৰ্ম-সম্পৰ্কীয় দান-উপহাৰে নাৰদক যথোচিত সন্মান কৰিলে। ঋষি সম্পূৰ্ণ তৃপ্ত হৈ প্ৰভুক স্মৰণ কৰি কৰি প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 44
एवं मनुष्यपदवीमनुवर्तमानो नारायणोऽखिलभवाय गृहीतशक्ति: । रेमेऽङ्ग षोडशसहस्रवराङ्गनानां सव्रीडसौहृदनिरीक्षणहासजुष्ट: ॥ ४४ ॥
এইদৰে ভগৱান নাৰায়ণে মানুহৰ পথ অনুসৰণ কৰি সকলো জীৱৰ মঙ্গলৰ বাবে নিজৰ দিব্য শক্তি প্ৰকাশ কৰিলে। হে ৰাজন, তেওঁ ষোলহ হাজাৰ শ্ৰেষ্ঠ মহিষীৰ সৈতে ৰমণ কৰিলে; তেওঁলোকে লাজভৰা স্নেহদৃষ্টি আৰু হাঁহিৰে প্ৰভুক সেৱা কৰিছিল।
Verse 45
यानीह विश्वविलयोद्भववृत्तिहेतु: कर्माण्यनन्यविषयाणि हरिश्चकार । यस्त्वङ्ग गायति शृणोत्यनुमोदते वा भक्तिर्भवेद् भगवति ह्यपवर्गमार्गे ॥ ४५ ॥ यस्यात्मबुद्धि: कुणपे त्रिधातुके स्वधी: कलत्रादिषु भौम इज्यधी: । यत्तीर्थबुद्धि: सलिले न कर्हिचिज् जनेष्वभिज्ञेषु स एव गोखर: ॥
ভগৱান হৰিয়েই বিশ্বৰ সৃষ্টি, স্থিতি আৰু প্ৰলয়ৰ পৰম কাৰণ। হে ৰাজন, এই লোকত তেওঁ কৰা অনন্য, অনুকৰণ-অযোগ্য লীলাকৰ্ম যি কোনোবাই গায়, শুনে বা হৃদয়ে অনুমোদন কৰে, তাৰ ভিতৰত মোক্ষ-মাৰ্গদাতা ভগৱানৰ প্ৰতি নিশ্চয় ভক্তি জাগে।
Frequently Asked Questions
Nārada heard that Kṛṣṇa had married many queens after killing Narakāsura and wanted to witness how the Lord could simultaneously live with each queen in a separate palace. His purpose is theological: to observe and then affirm the Lord’s Yoga-māyā—Bhagavān’s capacity to manifest many concurrent personal engagements while remaining one nondual Supreme Person.
The chapter presents this as Yoga-māyā, not a material duplication. Kṛṣṇa remains the single Supreme Person (āśraya-tattva) and, by His own potency, manifests concurrent personal presence and activities in multiple locations. The narrative emphasizes that this is “difficult to comprehend even for great mystics” and is perceived through devotion (service to His feet), not merely through logic.
It demonstrates Brahmaṇya-deva—Kṛṣṇa’s special favor toward brāhmaṇas and His role as the teacher of dharma through personal example. Although the water bathing Kṛṣṇa’s feet becomes Gaṅgā, He still honors His devotee and a brāhmaṇa sage, showing that divine supremacy does not negate humility and proper social-religious conduct.
Nārada witnesses Kṛṣṇa performing a complete spectrum of ideal royal and household duties—yajña, charity, sandhyā worship, scriptural listening, family affection, governance, diplomacy, welfare works, and recreation. The import is that household life becomes purifying when centered on Bhagavān, and that the Lord models integrated dharma (religion, prosperity, regulated enjoyment) while remaining transcendent.
Uddhava appears as Kṛṣṇa’s intimate friend and ministerial confidant (seen with Kṛṣṇa during leisure like dice and in counsel elsewhere). His presence signals that Kṛṣṇa’s līlā includes both affectionate intimacy and serious statecraft, and that the Lord’s associates participate in revealing His qualities to observers like Nārada.
That Bhagavān’s personal form and daily human-like conduct can simultaneously reveal unlimited divine potency. Hearing, chanting, or even appreciating these “impossible to imitate” activities fosters devotion and leads toward liberation because it anchors the mind in the āśraya—Śrī Hari—as the ultimate cause and refuge.