Adhyaya 68
Balarāma Humbles the Kurus and Rescues Sāmba
দশম স্কন্ধৰ দ্বাৰকা-প্ৰসঙ্গত এই অধ্যায়ত সাম্বক কেন্দ্ৰ কৰি উদ্ভৱ হোৱা সংকট বৰ্ণিত হৈছে। জাম্বৱতীৰ পুত্ৰ সাম্বে দুৰ্যোধনৰ কন্যা লক্ষ্মণাক তেওঁৰ স্বয়ংবৰৰ পৰা অপহৰণ কৰে। বংশগৌৰৱত উন্মত্ত কৌৰৱসকলে যাদৱসকলক ‘কুরু-কৃপাৰ আশ্ৰিত’ বুলি অপমান কৰে, সাম্বক বন্দী কৰে আৰু ৰাজকুমাৰীক ঘূৰাই লৈ যায়। নাৰদৰ সংবাদ পাই যাদৱসকল প্ৰতিশোধলৈ সাজু হয়, কিন্তু বলৰামে কুলক্ষয়ী যুদ্ধ ৰোধ কৰে। তেওঁ জ্যেষ্ঠ আৰু ব্ৰাহ্মণসকলৰ সৈতে হস্তিনাপুৰলৈ যায়, উদ্দেশ্য জানিবলৈ উদ্ধৱক পঠায় আৰু পৰিয়াল-ঐক্যৰ বাবে সহিষ্ণুতাৰে উগ্ৰসেনৰ দাবী জনায়। কৌৰৱসকলে তিৰস্কাৰ কৰাত ধৰ্মক্ৰোধে বলৰামে নিজৰ হালৰে হস্তিনাপুৰক গঙ্গাৰ ফালে টানিবলৈ ধৰে। ভীত কৌৰৱসকলে সাম্ব আৰু লক্ষ্মণাক আগলৈ আনি শৰণ লয়। বলৰামে সমৰ্পণ গ্ৰহণ কৰে; দুৰ্যোধনে বিপুল দায় দি সন্ধি কৰে। বলৰাম দ্বাৰকালৈ উভতি আহি সমাধান জনায়—ৰাজঅহংকাৰৰ ওপৰত ভগৱদাধিপত্য প্ৰকাশ পায়।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच दुर्योधनसुतां राजन् लक्ष्मणां समितिंजय: । स्वयंवरस्थामहरत् साम्बो जाम्बवतीसुत: ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—হে ৰাজন! সমৰত সদায় বিজয়ী জাম্বৱতীপুত্ৰ সাম্বে স্বয়ংৱৰসভাৰ পৰা দুঃৰ্যোধনৰ কন্যা লক্ষ্মণাক অপহৰণ কৰিলে।
Verse 2
कौरवा: कुपिता ऊचुर्दुर्विनीतोऽयमर्भक: । कदर्थीकृत्य न: कन्यामकामामहरद् बलात् ॥ २ ॥
ক্ৰুদ্ধ কৌৰৱসকলে ক’লে—এই দুৰ্বিনীত ল’ৰাটোৱে আমাক অপমান কৰি, অনিচ্ছুক আমাৰ কন্যাক বলপূৰ্বক অপহৰণ কৰিলে।
Verse 3
बध्नीतेमं दुर्विनीतं किं करिष्यन्ति वृष्णय: । येऽस्मत्प्रसादोपचितां दत्तां नो भुञ्जते महीम् ॥ ३ ॥
এই দুৰ্বিনীত সাম্বক বান্ধা! বৃষ্ণিসকলে কি কৰিব? আমাৰ কৃপাৰ বলতেই তেওঁলোকে আমি দিয়া এই ভূমি ভোগ কৰিছে।
Verse 4
निगृहीतं सुतं श्रुत्वा यद्येष्यन्तीह वृष्णय: । भग्नदर्पा: शमं यान्ति प्राणा इव सुसंयता: ॥ ४ ॥
পুত্ৰ ধৰা পৰাৰ কথা শুনি যদি বৃষ্ণিসকলে ইয়ালৈ আহে, তেন্তে আমি তেওঁলোকৰ দৰ্প ভাঙিম; কঠোৰ সংযমত বশ হোৱা ইন্দ্ৰিয়ৰ দৰে তেওঁলোকে শম পাব।
Verse 5
इति कर्ण: शलो भूरिर्यज्ञकेतु: सुयोधन: । साम्बमारेभिरे योद्धुं कुरुवृद्धानुमोदिता: ॥ ५ ॥
এইদৰে কৈ, কুরুবংশৰ জ্যেষ্ঠৰ অনুমোদন লৈ কৰ্ণ, শল, ভূৰি, যজ্ঞকেতু আৰু সুয়োধন সাম্বৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিবলৈ ওলাই পৰিল।
Verse 6
दृष्ट्वानुधावत: साम्बो धार्तराष्ट्रान् महारथ: । प्रगृह्य रुचिरं चापं तस्थौ सिंह इवैकल: ॥ ६ ॥
ধৃতৰাষ্ট্ৰপুত্ৰসকল ধাৱি আহি থকা দেখি মহাৰথী সাম্বে ৰুচিৰ ধনু ধৰি একাই সিংহৰ দৰে থিয় হ’ল।
Verse 7
तं ते जिघृक्षव: क्रुद्धास्तिष्ठ तिष्ठेति भाषिण: । आसाद्य धन्विनो बाणै: कर्णाग्रण्य: समाकिरन् ॥ ७ ॥
তাক ধৰি ল’বলৈ ক্ৰুদ্ধ ধনুৰ্ধৰসকল, কৰ্ণক আগত ৰাখি ‘থিয় হও, থিয় হও’ বুলি কৈ ওচৰ চাপি আহি বাণেৰে তাক ঢাকি পেলালে।
Verse 8
सोऽपविद्ध: कुरुश्रेष्ठ कुरुभिर्यदुनन्दन: । नामृष्यत्तदचिन्त्यार्भ: सिंह क्षुद्रमृगैरिव ॥ ८ ॥
হে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ! কুৰুবিলাকে অন্যায়ে কৃষ্ণপুত্ৰ সাম্বক পীড়া দিছিল; যদুনন্দন সেই বীৰে তেওঁলোকৰ আক্ৰমণ সিংহে ক্ষুদ্ৰ পশুৰ আক্ৰমণ নসহাৰ দৰে নসহিলে।
Verse 9
विस्फूर्ज्य रुचिरं चापं सर्वान् विव्याध सायकै: । कर्णादीन् षड्रथान् वीरस्तावद्भिर्युगपत् पृथक् ॥ ९ ॥ चतुर्भिश्चतुरो वाहानेकैकेन च सारथीन् । रथिनश्च महेष्वासांस्तस्य तत्तेऽभ्यपूजयन् ॥ १० ॥
মনোৰম ধনুক টংকাৰ কৰি বীৰ সাম্বে কৰ্ণ আদি ছয় ৰথীক বাণে বিদ্ধ কৰিলে। একেলগে ছয় ৰথক ছয় বাণে, প্ৰতিটো ৰথৰ চাৰি ঘোঁৰাক চাৰি বাণে, প্ৰতিজন সাৰথিক একেক বাণে আৰু মহাধনুৰ্ধৰ ৰথাধিপতিসকলকো তেনেদৰে আঘাত কৰি শত্রু যোদ্ধাসকলে তেওঁৰ শৌৰ্য প্ৰশংসা কৰিলে।
Verse 10
विस्फूर्ज्य रुचिरं चापं सर्वान् विव्याध सायकै: । कर्णादीन् षड्रथान् वीरस्तावद्भिर्युगपत् पृथक् ॥ ९ ॥ चतुर्भिश्चतुरो वाहानेकैकेन च सारथीन् । रथिनश्च महेष्वासांस्तस्य तत्तेऽभ्यपूजयन् ॥ १० ॥
মনোৰম ধনুক টংকাৰ কৰি বীৰ সাম্বে কৰ্ণ আদি ছয় ৰথীক বাণে বিদ্ধ কৰিলে। একেলগে ছয় ৰথক ছয় বাণে, প্ৰতিটো ৰথৰ চাৰি ঘোঁৰাক চাৰি বাণে, প্ৰতিজন সাৰথিক একেক বাণে আৰু মহাধনুৰ্ধৰ ৰথাধিপতিসকলকো তেনেদৰে আঘাত কৰি শত্রু যোদ্ধাসকলে তেওঁৰ শৌৰ্য প্ৰশংসা কৰিলে।
Verse 11
तं तु ते विरथं चक्रुश्चत्वारश्चतुरो हयान् । एकस्तु सारथिं जघ्ने चिच्छेदान्य: शरासनम् ॥ ११ ॥
কিন্তু তেওঁলোকে তেওঁক ৰথৰ পৰা নামাই বিরথ কৰিলে। তাৰ পাছত চাৰিজনে তেওঁৰ চাৰি ঘোঁৰাক নিপাত কৰিলে, এজনেই সাৰথিক হত্যা কৰিলে আৰু আনজনে তেওঁৰ ধনুক ভাঙি দিলে।
Verse 12
तं बद्ध्वा विरथीकृत्य कृच्छ्रेण कुरवो युधि । कुमारं स्वस्य कन्यां च स्वपुरं जयिनोऽविशन् ॥ १२ ॥
যুদ্ধত সাম্বক বিরথ কৰি কুৰুবিলাকে বহু কষ্টে তেওঁক বান্ধি পেলালে। তাৰ পাছত বিজয়ীৰ দৰে সেই কুমাৰক আৰু নিজৰ ৰাজকন্যাক লগত লৈ নিজৰ নগৰত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 13
तच्छ्रुत्वा नारदोक्तेन राजन् सञ्जातमन्यव: । कुरून् प्रत्युद्यमं चक्रुरुग्रसेनप्रचोदिता: ॥ १३ ॥
হে ৰাজন, শ্ৰী নাৰদৰ বাণী শুনি যাদৱসকল ক্ৰোধিত হ’ল। উগ্ৰসেনৰ প্ৰেৰণা পাই তেওঁলোকে কুৰুসকলৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধৰ আয়োজন কৰিলে।
Verse 14
सान्त्वयित्वा तु तान् राम: सन्नद्धान् वृष्णिपुङ्गवान् । नैच्छत् कुरूणां वृष्णीनां कलिं कलिमलापह: ॥ १४ ॥ जगाम हास्तिनपुरं रथेनादित्यवर्चसा । ब्राह्मणै: कुलवृद्धैश्च वृतश्चन्द्र इव ग्रहै: ॥ १५ ॥
কিন্তু সাজ-সজ্জিত বৃষ্ণিবীৰসকলক শ্ৰী ৰাম (বলৰাম) এ শান্ত কৰিলে। কলিমল নাশক প্ৰভুৱে কুৰু আৰু বৃষ্ণিসকলৰ মাজত কলহ নুচাইছিল।
Verse 15
सान्त्वयित्वा तु तान् राम: सन्नद्धान् वृष्णिपुङ्गवान् । नैच्छत् कुरूणां वृष्णीनां कलिं कलिमलापह: ॥ १४ ॥ जगाम हास्तिनपुरं रथेनादित्यवर्चसा । ब्राह्मणै: कुलवृद्धैश्च वृतश्चन्द्र इव ग्रहै: ॥ १५ ॥
তাৰ পিছত তেওঁ সূৰ্যসম দীপ্ত ৰথে আৰোহণ কৰি ব্ৰাহ্মণ আৰু কুলবৃদ্ধসকলৰ সৈতে হস্তিনাপুৰলৈ গ’ল। তেওঁ গ্ৰহবেষ্টিত চন্দ্ৰৰ দৰে শোভিত হ’ল।
Verse 16
गत्वा गजाह्वयं रामो बाह्योपवनमास्थित: । उद्धवं प्रेषयामास धृतराष्ट्रं बुभुत्सया ॥ १६ ॥
হস্তিনাপুৰলৈ গৈ ৰাম (বলৰাম) নগৰৰ বাহিৰৰ উপবনত অৱস্থান কৰিলে। ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ মনোভাৱ জানিবলৈ তেওঁ উদ্ধৱক পঠিয়ালে।
Verse 17
सोऽभिवन्द्याम्बिकापुत्रं भीष्मं द्रोणं च बाह्लिकम् । दुर्योधनं च विधिवद् राममागतमब्रवीत् ॥ १७ ॥
উদ্ধৱে অম্বিকাপুত্ৰ ধৃতৰাষ্ট্ৰ, ভীষ্ম, দ্ৰোণ, বাহ্লিক আৰু দুৰ্যোধনক বিধিমতে প্ৰণাম কৰি ক’লে যে ৰাম (বলৰাম) আহি উপস্থিত হৈছে।
Verse 18
तेऽतिप्रीतास्तमाकर्ण्य प्राप्तं रामं सुहृत्तमम् । तमर्चयित्वाभिययु: सर्वे मङ्गलपाणय: ॥ १८ ॥
অতি প্ৰিয় বন্ধু বলৰাম আহিছে বুলি শুনি তেওঁলোকে পৰম আনন্দিত হ’ল। প্ৰথমে তেওঁলোকে উদ্ধৱক সন্মান কৰিলে, তাৰ পিছত হাতে মঙ্গল উপহাৰ লৈ প্ৰভুক আদৰিবলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 19
तं सङ्गय यथान्यायं गामर्घ्यं च न्यवेदयन् । तेषां ये तत्प्रभावज्ञा: प्रणेमु: शिरसा बलम् ॥ १९ ॥
তেওঁলোকে বিধিমতে বলৰামৰ ওচৰলৈ গৈ গৰু দান আৰু অৰ্ঘ্য নিবেদন কৰিলে। কুৰুবংশৰ যিসকলে তেওঁৰ সত্য মহিমা জানিছিল, তেওঁলোকে মূৰ মাটিত থৈ বলৰামক প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 20
बन्धून् कुशलिन: श्रुत्वा पृष्ट्वा शिवमनामयम् । परस्परमथो रामो बभाषेऽविक्लवं वच: ॥ २० ॥
দুয়োটা পক্ষই বংশীয়সকল কুশলত আছে বুলি শুনি, পৰস্পৰে মঙ্গল, স্বাস্থ্য আৰু নিৰাময়তা সুধিলে। তাৰ পিছত ভগৱান বলৰামে কুৰুসকলৰ আগত নিৰ্ভীকভাৱে স্পষ্ট বাক্য ক’লে।
Verse 21
उग्रसेन: क्षितेशेशो यद् व आज्ञापयत् प्रभु: । तदव्यग्रधिय: श्रुत्वा कुरुध्वमविलम्बितम् ॥ २१ ॥
[বলৰামে ক’লে:] উগ্ৰসেন আমাৰ প্ৰভু আৰু ৰজাসকলৰো অধিপতি। তেওঁ যি আদেশ দিছে, তাক একাগ্ৰচিত্তে শুনা, আৰু তাৰ পিছত বিলম্ব নকৰাকৈ তৎক্ষণাৎ সম্পন্ন কৰা।
Verse 22
यद् यूयं बहवस्त्वेकं जित्वाधर्मेण धार्मिकम् । अबध्नीताथ तन्मृष्ये बन्धूनामैक्यकाम्यया ॥ २२ ॥
[উগ্ৰসেনৰ বাণী:] যদিও তোমালোক বহুতে অধৰ্মৰ উপায়ে এজন ধৰ্মনিষ্ঠ ব্যক্তিক জয় কৰি বান্ধি থ’লা, তথাপি বংশীয়সকলৰ ঐক্য কামনা কৰি মই তাক সহ্য কৰিছোঁ।
Verse 23
वीर्यशौर्यबलोन्नद्धमात्मशक्तिसमं वच: । कुरवो बलदेवस्य निशम्योचु: प्रकोपिता: ॥ २३ ॥
বলদেৱ প্ৰভুৰ বীৰ্য, শৌৰ্য আৰু বলভৰা, তেওঁৰ দিৱ্য শক্তিৰ উপযুক্ত বাক্য শুনি কৌৰৱসকল ক্ৰুদ্ধ হৈ এইদৰে ক’লে।
Verse 24
अहो महच्चित्रमिदं कालगत्या दुरत्यया । आरुरुक्षत्युपानद् वै शिरो मुकुटसेवितम् ॥ २४ ॥
আহা, কিমান আশ্চৰ্য! কালের দুঃসাধ্য গতি সঁচাকৈ অজেয়—এটা তুচ্ছ জোতা এতিয়া মুকুটধাৰী মূৰৰ ওপৰত উঠিব খোজে।
Verse 25
एते यौनेन सम्बद्धा: सहशय्यासनाशना: । वृष्णयस्तुल्यतां नीता अस्मद्दत्तनृपासना: ॥ २५ ॥
এই বৃষ্ণিসকল আমাৰ সৈতে বৈবাহিক সম্পৰ্কে বাঁধা বলেই আমি তেওঁলোকক সমতা দিছোঁ—তেওঁলোকে আমাৰ সৈতে শয্যা, আসন আৰু আহাৰ ভাগ কৰে। সঁচাকৈ, ৰাজাসনো আমি তেওঁলোকক দিছোঁ।
Verse 26
चामरव्यजने शङ्खमातपत्रं च पाण्डुरम् । किरीटमासनं शय्यां भुञ्जतेऽस्मदुपेक्षया ॥ २६ ॥
কেৱল আমি উপেক্ষা কৰাতেই তেওঁলোকে চামৰ-ব্যজন, শঙ্খ, শুভ্ৰ ছত্ৰ, মুকুট, আসন আৰু ৰাজশয্যা ভোগ কৰিছে।
Verse 27
अलं यदूनां नरदेवलाञ्छनै- र्दातु: प्रतीपै: फणिनामिवामृतम् । येऽस्मत्प्रसादोपचिता हि यादवा आज्ञापयन्त्यद्य गतत्रपा बत ॥ २७ ॥
এতিয়া যদুসকলক এই ৰাজচিহ্ন ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ দিয়া উচিত নহয়; দাতাৰ বাবে ই বিপদ হয়, যেন বিষধৰ সাপক দুধ খুৱোৱা। আমাৰ কৃপাৰে বৃদ্ধি পোৱা এই যাদৱসকল আজি লাজ হেৰুৱাই আমাকেই আদেশ দিবলৈ সাহস কৰিছে!
Verse 28
कथमिन्द्रोऽपि कुरुभिर्भीष्मद्रोणार्जुनादिभि: । अदत्तमवरुन्धीत सिंहग्रस्तमिवोरण: ॥ २८ ॥
ভীষ্ম, দ্ৰোণ, অৰ্জুন আদি কুরুবংশীয়সকলে যি দান কৰা নাই, সেয়া ইন্দ্ৰইও কেনেকৈ গ্ৰহণ কৰিব পাৰে? এয়া সিংহৰ গ্ৰাস মেষ পোৱালীয়ে হৰণ কৰাৰ দৰে।
Verse 29
श्रीबादरायणिरुवाच जन्मबन्धुश्रियोन्नद्धमदास्ते भरतर्षभ । आश्राव्य रामं दुर्वाच्यमसभ्या: पुरमाविशन् ॥ २९ ॥
শ্ৰী বাদৰায়ণিয়ে ক’লে: হে ভৰতশ্ৰেষ্ঠ! জন্ম আৰু আত্মীয়স্বজনৰ ঐশ্বৰ্যত মদমত্ত সেই অসভ্য কুৰুসকলে বলৰামক কটু কথা শুনাই নিজৰ নগৰত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 30
दृष्ट्वा कुरूणां दौ:शील्यं श्रुत्वावाच्यानि चाच्युत: । अवोचत् कोपसंरब्धो दुष्प्रेक्ष्य: प्रहसन् मुहु: ॥ ३० ॥
কুৰুসকলৰ দুৰাচাৰ দেখি আৰু তেওঁলোকৰ অকথ্য কথা শুনি ভগৱান অচ্যুত (বলৰাম) ক্ৰোধত জ্বলি উঠিল। তেওঁৰ ৰূপ ভয়ংকৰ হৈ পৰিল আৰু তেওঁ বাৰে বাৰে হাঁহি হাঁহি ক’বলৈ ধৰিলে।
Verse 31
नूनं नानामदोन्नद्धा: शान्तिं नेच्छन्त्यसाधव: । तेषां हि प्रशमो दण्ड: पशूनां लगुडो यथा ॥ ३१ ॥
নিশ্চয় এই দুষ্টবোৰে নানা ধৰণৰ মদত মত্ত হৈ শান্তি নিবিচাৰে। যেনেকৈ পশুৰ বাবে লাঠীয়েই ঔষধ, তেনেকৈ ইহঁতৰ বাবে দণ্ডই শান্ত কৰাৰ উপায়।
Verse 32
अहो यदून् सुसंरब्धान् कृष्णं च कुपितं शनै: । सान्त्वयित्वाहमेतेषां शममिच्छन्निहागत: ॥ ३२ ॥ त इमे मन्दमतय: कलहाभिरता: खला: । तं मामवज्ञाय मुहुर्दुर्भाषान् मानिनोऽब्रुवन् ॥ ३३ ॥
হায়! মই অত্যন্ত ক্ৰোধিত যদুৱংশী আৰু কৃষ্ণক লাহে লাহে শান্ত কৰি ইয়ালে শান্তিৰ বাবে আহিছিলো। কিন্তু এই মন্দবুদ্ধি, কলহপ্ৰিয় আৰু খল লোকসকলে মোক বাৰে বাৰে অপমান কৰিলে আৰু অহংকাৰবশতঃ কটু কথা ক’লে।
Verse 33
अहो यदून् सुसंरब्धान् कृष्णं च कुपितं शनै: । सान्त्वयित्वाहमेतेषां शममिच्छन्निहागत: ॥ ३२ ॥ त इमे मन्दमतय: कलहाभिरता: खला: । तं मामवज्ञाय मुहुर्दुर्भाषान् मानिनोऽब्रुवन् ॥ ३३ ॥
আহা! ক্ৰুদ্ধ যাদৱসকলক আৰু কুপিত শ্ৰীকৃষ্ণক মই ধীৰে ধীৰে শান্ত কৰিলোঁ। এই কৌৰৱসকলৰ শান্তি কামনা কৰি মই ইয়ালৈ আহিছোঁ; কিন্তু ইহঁত মন্দবুদ্ধি, কলহপ্ৰিয় আৰু দুষ্টস্বভাৱ—বাৰে বাৰে মোক অৱজ্ঞা কৰি অহংকাৰত কঠোৰ বাক্য ক’লে।
Verse 34
नोग्रसेन: किल विभुर्भोजवृष्ण्यन्धकेश्वर: । शक्रादयो लोकपाला यस्यादेशानुवर्तिन: ॥ ३४ ॥
ভোজ, বৃষ্ণি আৰু অন্ধকসকলৰ অধীশ্বৰ শক্তিমান উগ্ৰসেন কি আদেশ দিবলৈ অযোগ্য? যাঁৰ আদেশ ইন্দ্ৰ আদি লোকপালসকলেও অনুসৰণ কৰে!
Verse 35
सुधर्माक्रम्यते येन पारिजातोऽमराङ्घ्रिप: । आनीय भुज्यते सोऽसौ न किलाध्यासनार्हण: ॥ ३५ ॥
যিজন শ্ৰীকৃষ্ণ সুধৰ্মা সভাগৃহত অধিষ্ঠান কৰে আৰু অমৰসকলৰ অধিপতিৰ পৰা পাৰিজাত বৃক্ষ আনি নিজৰ আনন্দত ভোগ কৰে—সেই শ্ৰীকৃষ্ণ কি ৰাজসিংহাসনত বহিবলৈ অযোগ্য?
Verse 36
यस्य पादयुगं साक्षाच्छ्रीरुपास्तेऽखिलेश्वरी । स नार्हति किल श्रीशो नरदेवपरिच्छदान् ॥ ३६ ॥
যাঁৰ পদযুগলক স্বয়ং অখিলেশ্বৰী শ্ৰীলক্ষ্মী উপাসনা কৰে—সেই লক্ষ্মীপতি শ্ৰীকৃষ্ণ কি মর্ত্য ৰজাৰ ৰাজোপকৰণৰো অযোগ্য?
Verse 37
यस्याङ्घ्रिपङ्कजरजोऽखिललोकपालै- र्मौल्युत्तमैर्धृतमुपासिततीर्थतीर्थम् । ब्रह्मा भवोऽहमपि यस्य कला: कलाया: श्रीश्चोद्वहेम चिरमस्य नृपासनं क्व ॥ ३७ ॥
যাঁৰ পদপদ্মৰ ৰজ—যি সকলো তীৰ্থৰো তীৰ্থ—অখিল লোকপালসকলে নিজৰ উত্তম মুকুটত ধৰি পূজা কৰে। ব্ৰহ্মা, ভব (শিৱ) আৰু মইও, লগতে লক্ষ্মীও—যাঁহঁত তেওঁৰ কলাৰো কলামাত্ৰ—সেই ৰজ শিৰত বহন কৰোঁ; তথাপি শ্ৰীকৃষ্ণ কি ৰাজচিহ্ন বা ৰাজসিংহাসনৰ যোগ্য নহয়?
Verse 38
भुञ्जते कुरुभिर्दत्तं भूखण्डं वृष्णय: किल । उपानह: किल वयं स्वयं तु कुरव: शिर: ॥ ३८ ॥
আমি বৃষ্ণিসকলে কি কুৰুসকলে দিয়া সৰু ভূখণ্ডটোৱেই কেৱল ভোগ কৰোঁ? আৰু আমি যেন জোতা, কুৰুসকল যেন মূৰ?
Verse 39
अहो ऐश्वर्यमत्तानां मत्तानामिव मानिनाम् । असम्बद्धा गिरो रुक्षा: क: सहेतानुशासिता ॥ ३९ ॥
আহা! এই অহংকাৰী কুৰুসকল নিজৰ তথাকথিত ঐশ্বৰ্যত মত্ত, যেন সাধাৰণ মাতাল। তেওঁলোকৰ অসংলগ্ন, ৰূঢ় বাক্য—আজ্ঞা দিব পৰা শক্তি থকা কোন শাসকে সহিব?
Verse 40
अद्य निष्कौरवं पृथ्वीं करिष्यामीत्यमर्षित: । गृहीत्वा हलमुत्तस्थौ दहन्निव जगत्त्रयम् ॥ ४० ॥
ক্ৰুদ্ধ বলৰামে ক’লে, “আজি মই পৃথিৱীক কৌৰৱৰহিত কৰিম!” এই বুলি তেওঁ হাল-আয়ুধ ধৰি উঠিল, যেন ত্ৰিলোক দহিবলৈ উদ্যত।
Verse 41
लाङ्गलाग्रेण नगरमुद्विदार्य गजाह्वयम् । विचकर्ष स गङ्गायां प्रहरिष्यन्नमर्षित: ॥ ४१ ॥
ক্ৰুদ্ধ প্ৰভুৱে নিজৰ হালৰ অগ্ৰভাগে গজাহ্বয় (হস্তিনাপুৰ) নগৰ উখলিয়াই, গংগাত পেলাবলৈ উদ্দেশ্য কৰি টানি নিবলৈ ধৰিলে।
Verse 42
जलयानमिवाघूर्णं गङ्गायां नगरं पतत् । आकृष्यमाणमालोक्य कौरवा: जातसम्भ्रमा: ॥ ४२ ॥ तमेव शरणं जग्मु: सकुटुम्बा जिजीविषव: । सलक्ष्मणं पुरस्कृत्य साम्बं प्राञ्जलय: प्रभुम् ॥ ४३ ॥
টানি নিয়া নগৰখন সাগৰত ভাসি থকা ভেলাৰ দৰে দুলিছে আৰু গংগাত পৰিবলৈ ধৰিছে বুলি দেখি কুৰুসকল আতংকিত হ’ল। প্ৰাণ ৰক্ষাৰ বাবে তেওঁলোকে পৰিয়ালসহ সেই প্ৰভুৰ শৰণ ল’লে; সাম্ব আৰু লক্ষ্মণাক আগত ৰাখি হাত জোৰি প্ৰাৰ্থনা কৰিলে।
Verse 43
जलयानमिवाघूर्णं गङ्गायां नगरं पतत् । आकृष्यमाणमालोक्य कौरवा: जातसम्भ्रमा: ॥ ४२ ॥ तमेव शरणं जग्मु: सकुटुम्बा जिजीविषव: । सलक्ष्मणं पुरस्कृत्य साम्बं प्राञ्जलय: प्रभुम् ॥ ४३ ॥
তেওঁলোকে দেখিলে যে তেওঁলোকৰ নগৰী যেন পানীত ভাসি থকা নাওঁৰ দৰে দুলিবলৈ দুলিবলৈ টানি নিয়া হৈছে আৰু গঙ্গাত পৰিব খুজিছে, তেতিয়া কৌৰৱসকল আতংকিত হ’ল। প্ৰাণ ৰক্ষাৰ বাবে পৰিয়ালসহ তেওঁলোকে প্ৰভুৰ শৰণ ল’লে; সাম্ব আৰু লক্ষ্মণাক আগত ৰাখি কৰজোড়ে প্ৰাৰ্থনা কৰিলে।
Verse 44
राम रामाखिलाधार प्रभावं न विदाम ते । मूढानां न: कुबुद्धीनां क्षन्तुमर्हस्यतिक्रमम् ॥ ४४ ॥
হে ৰাম, হে ৰাম, সকলোৰে আধাৰ! তোমাৰ প্ৰভাৱ আমি নাজানোঁ। আমি মূঢ় আৰু কুবুদ্ধি; আমাৰ অপৰাধ ক্ষমা কৰা।
Verse 45
स्थित्युत्पत्त्यप्ययानां त्वमेको हेतुर्निराश्रय: । लोकान् क्रीडनकानीश क्रीडतस्ते वदन्ति हि ॥ ४५ ॥
সৃষ্টি, স্থিতি আৰু প্ৰলয়—এই সকলোৰে একমাত্ৰ কাৰণ তুমি; তোমাৰ আগতে কোনো কাৰণ নাই। হে ঈশ্বৰ, আচার্যসকলে কয়—তোমাৰ লীলাত এই লোকসমূহ তোমাৰ খেলনাৰ দৰে।
Verse 46
त्वमेव मूर्ध्नीदमनन्त लीलया भूमण्डलं बिभर्षि सहस्रमूर्धन् । अन्ते च य: स्वात्मनिरुद्धविश्व: शेषेऽद्वितीय: परिशिष्यमाण: ॥ ४६ ॥
হে অনন্ত, সহস্ৰমূৰ্ধন! তুমি লীলাৰূপে এই ভূ-মণ্ডলক তোমাৰ মূৰসমূহৰ এটাৰ ওপৰত ধৰি ৰাখা। প্ৰলয়ান্তে সমগ্ৰ বিশ্বক নিজৰ ভিতৰত সংহাৰ কৰি, একাই অৱশিষ্ট হৈ শেষশয্যাত বিশ্ৰাম লোৱা।
Verse 47
कोपस्तेऽखिलशिक्षार्थं न द्वेषान्न च मत्सरात् । बिभ्रतो भगवन् सत्त्वं स्थितिपालनतत्पर: ॥ ४७ ॥
তোমাৰ ক্ৰোধ সকলোকে শিক্ষা দিবলৈ; ই দ্ৱেষ বা ঈৰ্ষাৰ পৰা নহয়। হে ভগৱান, তুমি সত্ত্বগুণ ধৰি লোকৰ স্থিতি‑পালনত তৎপৰ; তোমাৰ ৰোষো লোকৰক্ষা কৰিবলৈহে।
Verse 48
नमस्ते सर्वभूतात्मन् सर्वशक्तिधराव्यय । विश्वकर्मन् नमस्तेऽस्तु त्वां वयं शरणं गता: ॥ ४८ ॥
হে সৰ্বভূতাত্মন্, হে সৰ্বশক্তিধৰ অব্যয়, হে বিশ্বকৰ্মন্! তোমাক নমস্কাৰ; আমি তোমাৰ শৰণ লৈছোঁ।
Verse 49
श्रीशुक उवाच एवं प्रपन्नै: संविग्नैर्वेपमानायनैर्बल: । प्रसादित: सुप्रसन्नो मा भैष्टेत्यभयं ददौ ॥ ४९ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—এইদৰে ভীত-ব্যাকুল হৈ শৰণাগত, আৰু যিসকলৰ নগৰ কঁপিছিল, সেই কুৰুবৃন্দে প্ৰসন্ন কৰাত ভগৱান বলৰাম অতি শান্ত আৰু কৃপাসহ প্ৰসন্ন হ’ল। তেওঁ ক’লে, “ভয় নকৰিবা,” আৰু তেওঁলোকক অভয় দিলে।
Verse 50
दुर्योधन: पारिबर्हं कुञ्जरान् षष्टिहायनान् । ददौ च द्वादशशतान्ययुतानि तुरङ्गमान् ॥ ५० ॥ रथानां षट्सहस्राणि रौक्माणां सूर्यवर्चसाम् । दासीनां निष्ककण्ठीनां सहस्रं दुहितृवत्सल: ॥ ५१ ॥
কন্যাস্নেহী দুঃযোধনে পণস্বৰূপে ষাঠি বছৰীয়া ১,২০০ হাতী, ১,২০,০০০ ঘোঁৰা, সূৰ্যপ্ৰভাৰ দৰে দীপ্ত ৬,০০০ সোণৰ ৰথ, আৰু গলাত ৰত্নলকেট থকা ১,০০০ দাসী দান কৰিলে।
Verse 51
दुर्योधन: पारिबर्हं कुञ्जरान् षष्टिहायनान् । ददौ च द्वादशशतान्ययुतानि तुरङ्गमान् ॥ ५० ॥ रथानां षट्सहस्राणि रौक्माणां सूर्यवर्चसाम् । दासीनां निष्ककण्ठीनां सहस्रं दुहितृवत्सल: ॥ ५१ ॥
নিজ কন্যাৰ প্ৰতি অতি স্নেহশীল দুঃযোধনে পণস্বৰূপে ১,২০০ ষাঠি-বছৰীয়া হাতী, ১,২০,০০০ ঘোঁৰা, সূৰ্যসম দীপ্ত ৬,০০০ সোণৰ ৰথ আৰু গলাত ৰত্নাভূষণ থকা ১,০০০ দাসী দান কৰিলে।
Verse 52
प्रतिगृह्य तु तत्सर्वं भगवान् सात्वतर्षभ: । ससुत: सस्नुष: प्रायात् सुहृद्भिरभिनन्दित: ॥ ५२ ॥
যাদৱশ্ৰেষ্ঠ ভগৱানে সেই সকলো উপহাৰ গ্ৰহণ কৰি, পুত্ৰ আৰু পুত্ৰবধূসহ, সুহৃদসকলৰ অভিনন্দনৰ মাজেৰে প্ৰস্থান কৰিলে।
Verse 53
तत: प्रविष्ट: स्वपुरं हलायुध: समेत्य बन्धूननुरक्तचेतस: । शशंस सर्वं यदुपुङ्गवानां मध्ये सभायां कुरुषु स्वचेष्टितम् ॥ ५३ ॥
তাৰ পাছত হালায়ুধ প্ৰভু বলৰাম নিজৰ নগৰ দ্বাৰকাত প্ৰৱেশ কৰি, প্ৰেমাসক্তচিত্ত আত্মীয়সকলক লগ পালে। যাদৱ-নেতাসকলৰ সভাত তেওঁ কুৰুসকলৰ মাজত নিজৰ সকলো আচৰণ-ঘটনা বৰ্ণনা কৰিলে।
Verse 54
अद्यापि च पुरं ह्येतत् सूचयद् रामविक्रमम् । समुन्नतं दक्षिणतो गङ्गायामनुदृश्यते ॥ ५४ ॥
আজিও হস্তিনাপুৰ নগৰ গঙ্গাৰ কাষে দক্ষিণ দিশত উঁচু হৈ দেখা যায়; ই প্ৰভু বলৰামৰ পৰাক্ৰমৰ চিহ্ন প্ৰকাশ কৰে।
Frequently Asked Questions
The chapter frames Sāmba’s act within the kṣatriya world of contested marriage and honor, but it also exposes how quickly such acts become fuel for dynastic rivalry. The Kurus interpret it as coercion and insult, using it to reassert superiority over the Yadus. The narrative’s deeper emphasis is not romantic conquest but the consequences of pride and the need for higher arbitration—here, Baladeva’s intervention—to prevent a family war.
Sāmba initially displays extraordinary chariot warfare, piercing warriors, chariots, horses, and drivers with measured precision—earning even enemy praise. Yet the Kurus attack as a group against a single fighter, break his bow, disable his chariot team, and bind him with difficulty. The Bhāgavata highlights the contrast between personal valor aligned with dharma and collective aggression driven by outrage and entitlement.
Lord Balarāma restrains the Vṛṣṇis/Yādavas, though they are already armored and enraged, because He does not want a destructive quarrel between allied families. This models dharmic statecraft: even when retaliation seems justified, preserving social and spiritual order (loka-saṅgraha) can require restraint and direct negotiation—especially when the opponent’s pride can be corrected without mass bloodshed.
Baladeva uses His plow (Halāyudha) as daṇḍa—corrective force—after diplomacy fails and the Kurus insult the Yadus and, implicitly, Bhagavān’s own sovereignty. The act reveals His identity as the cosmic supporter (connected to Ananta/Śeṣa imagery invoked in the Kuru prayers) and demonstrates that royal legitimacy is subordinate to divine authority. His anger is explicitly presented as instructional and protective, not born of envy.
Their prayers identify Balarāma as the foundation of creation, maintenance, and dissolution, and specifically evoke the thousand-headed Ananta who bears the earth—language that situates Baladeva within cosmic ontology. The text thereby turns a political dispute into a revelation of tattva: when pride collapses, surrender (śaraṇāgati) becomes possible, and the Lord’s fear-removing grace (abhaya-dāna) restores order.
Lakṣmaṇā is Duryodhana’s daughter, taken by Sāmba and then brought back to Hastināpura when Sāmba is captured. After Baladeva compels the Kurus to submit, she is returned along with Sāmba, and Duryodhana provides a vast dowry. The resolution formalizes the marriage alliance while simultaneously humbling Kuru arrogance.