Adhyaya 66
Pauṇḍraka’s False Vāsudeva Claim, His Death, and the Burning of Vārāṇasī by Sudarśana
বলৰাম তেতিয়ালৈকে বৃজত থাকোঁতে, কৰূষৰ ৰজা পৌণ্ড্ৰক চাটুকাৰৰ মোহত পৰি নিজকে একমাত্ৰ বাসুদেৱ বুলি ঘোষণা কৰি দ্বাৰকাত দূত পঠাই শ্ৰীকৃষ্ণক দিৱ্য নাম, চিহ্ন আৰু আয়ুধ ত্যাগ কৰিবলৈ দাবী কৰে। যাদৱসভা হাঁহি উঠে; কৃষ্ণে কয় যে পৌণ্ড্ৰকে যি ‘আয়ুধ’ৰ গৰ্ব কৰে, সেইবোৰেই তাক ‘মুক্ত’ কৰি দেখুৱাব। পৌণ্ড্ৰক কাশীৰাজৰ সৈতে বৃহৎ সেনা লৈ আহি শঙ্খ, চক্ৰ, গদা, শাৰ্ঙ্গ ধনু, শ্ৰীবৎস, কৌস্তুভ, গৰুড়ধ্বজ আদি নাটকীয়ভাৱে অনুকৰণ কৰে। কৃষ্ণে সেনা ধ্বংস কৰি সুদৰ্শনে পৌণ্ড্ৰকৰ শিৰচ্ছেদ কৰে আৰু বাণে কাশীৰাজক বধ কৰে; সিদ্ধসকলে স্তৱ কৰাৰ মাজতে তেওঁ দ্বাৰকাত উভতি যায়। কাশীত সুদক্ষিণে পিতৃকৰ্ম কৰি শিৱাৰাধনাৰে অভিচাৰ কৰি ভয়ংকৰ অগ্নিদৈত্যক দ্বাৰকাৰ ফালে পঠায়; কৃষ্ণে সুদৰ্শন পঠাই তাক প্ৰতিহত কৰে, অভিচাৰ উলটি আহি সুদক্ষিণ আৰু পুৰোহিতসকলক দহি পেলায়। তাৰ পাছত সুদৰ্শনে বাৰাণসী দগ্ধ কৰি কৃষ্ণৰ ওচৰলৈ ঘূৰি আহে। শ্ৰৱণফল—পাপমোচন আৰু মুক্তিলাভ।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच नन्दव्रजं गते रामे करूषाधिपतिर्नृप । वासुदेवोऽहमित्यज्ञो दूतं कृष्णाय प्राहिणोत् ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকে ক’লে—হে ৰাজন, ৰাম নন্দৰ ব্ৰজলৈ যোৱা সময়ত, কৰূষৰ অধিপতি মূঢ়তাৰে ‘মইয়েই বাসুদেৱ’ বুলি ভাবি শ্ৰীকৃষ্ণলৈ এজন দূত পঠিয়ালে।
Verse 2
त्वं वासुदेवो भगवानवतीर्णो जगत्पति: । इति प्रस्तोभितो बालैर्मेन आत्मानमच्युतम् ॥ २ ॥
“তুমিয়েই বাসুদেৱ ভগৱান, জগতৰ পতি, পৃথিৱীত অৱতীৰ্ণ”—এনে শিশুসুলভ তোষামোদে উৎসাহিত হৈ পৌণ্ড্ৰকে নিজকে অচ্যুত বুলি ভাবিলে।
Verse 3
दूतं च प्राहिणोन्मन्द: कृष्णायाव्यक्तवर्त्मने । द्वारकायां यथा बालो नृपो बालकृतोऽबुध: ॥ ३ ॥
সেই মন্দবুদ্ধি পৌণ্ড্ৰকে দ্বাৰকাত থকা, অজ্ঞেয় গতিৱালা শ্ৰীকৃষ্ণলৈ দূত পঠিয়ালে; সি তেনেকুৱা অবোধ শিশুৰ দৰে, যাক আন শিশুৱে খেলতে ৰজা সাজি তোলে।
Verse 4
दूतस्तु द्वारकामेत्य सभायामास्थितं प्रभुम् । कृष्णं कमलपत्राक्षं राजसन्देशमब्रवीत् ॥ ४ ॥
দ্বাৰকালৈ আহি দূতে ৰাজসভাত আসীন কমলনয়ন শ্ৰীকৃষ্ণ প্ৰভুক দেখি ৰজাৰ বাৰ্তা সেই সৰ্বশক্তিমান প্ৰভুলৈ জনালে।
Verse 5
वासुदेवोऽवतीर्णोऽहमेक एव न चापर: । भूतानामनुकम्पार्थं त्वं तु मिथ्याभिधां त्यज ॥ ५ ॥
মই একমাত্ৰ বাসুদেৱ; মোৰ বাহিৰে আন কোনো নাই। জীৱসমূহৰ ওপৰত দয়া দেখাবলৈ মই এই লোকত অৱতীৰ্ণ হৈছোঁ; সেয়ে তুমি তোমাৰ মিথ্যা নাম ত্যাগ কৰা।
Verse 6
यानि त्वमस्मच्चिह्नानि मौढ्याद् बिभर्षि सात्वत । त्यक्त्वैहि मां त्वं शरणं नो चेद् देहि ममाहवम् ॥ ६ ॥
হে সাত্বত! মূঢ়তাৰে তুমি যি মোৰ চিহ্নসমূহ ধাৰণ কৰিছা, সেয়া ত্যাগ কৰি মোৰ শৰণলৈ আহা; নহ’লে মোৰ সৈতে যুদ্ধ দিয়া।
Verse 7
श्रीशुक उवाच कत्थनं तदुपाकर्ण्य पौण्ड्रकस्याल्पमेधस: । उग्रसेनादय: सभ्या उच्चकैर्जहसुस्तदा ॥ ७ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—অল্পবুদ্ধি পৌণ্ড্ৰকৰ সেই দম্ভোক্তি শুনি উগ্ৰসেন আদি সভাসদসকলে তেতিয়া জোৰেৰে হাঁহিলে।
Verse 8
उवाच दूतं भगवान् परिहासकथामनु । उत्स्रक्ष्ये मूढ चिह्नानि यैस्त्वमेवं विकत्थसे ॥ ८ ॥
সভাৰ পৰিহাসৰ ৰস লৈ ভগৱানে দূতক ক’লে—হে মূঢ়! যি চিহ্ন-অস্ত্ৰ লৈ তুমি এনেদৰে দম্ভ কৰিছা, সেয়া মই নিশ্চয়েই প্ৰয়োগ কৰিম।
Verse 9
मुखं तदपिधायाज्ञ कङ्कगृध्रवटैर्वृत: । शयिष्यसे हतस्तत्र भविता शरणं शुनाम् ॥ ९ ॥
হে মূৰ্খ! যেতিয়া তুমি নিহত হৈ পৰি থাকিবা আৰু শগুন তথা চৰাইবোৰে তোমাৰ মুখ ঢাকি ধৰিব, তেতিয়া তুমি কুকুৰৰ আশ্ৰয় হবা।
Verse 10
इति दूतस्तमाक्षेपं स्वामिने सर्वमाहरत् । कृष्णोऽपि रथमास्थाय काशीमुपजगाम ह ॥ १० ॥
দূতে সেই অপমানজনক বাৰ্তা তেওঁৰ স্বামীক জনালে। শ্ৰীকৃষ্ণইও ৰথত উঠি কাশীৰ ওচৰ পালেগৈ।
Verse 11
पौण्ड्रकोऽपि तदुद्योगमुपलभ्य महारथ: । अक्षौहिणीभ्यां संयुक्तो निश्चक्राम पुराद् द्रुतम् ॥ ११ ॥
মহাৰথী পৌণ্ড্ৰকেও শ্ৰীকৃষ্ণৰ যুদ্ধৰ প্ৰস্তুতি দেখি দুই অক্ষৌহিণী সেনাৰ সৈতে নগৰৰ পৰা দ্ৰুতগতিৰে ওলাই আহিল।
Verse 12
तस्य काशीपतिर्मित्रं पार्ष्णिग्राहोऽन्वयान्नृप । अक्षौहिणीभिस्तिसृभिरपश्यत् पौण्ड्रकं हरि: ॥ १२ ॥ शङ्खार्यसिगदाशार्ङ्गश्रीवत्साद्युपलक्षितम् । बिभ्राणं कौस्तुभमणिं वनमालाविभूषितम् ॥ १३ ॥ कौशेयवाससी पीते वसानं गरुडध्वजम् । अमूल्यमौल्याभरणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ १४ ॥
হে ৰজা! পৌণ্ড্ৰকৰ মিত্ৰ কাশীৰাজ তিনি অক্ষৌহিণী সেনা লৈ পাছফালৰ পৰা ৰক্ষা কৰি গৈছিল। শ্ৰীকৃষ্ণই দেখিলে যে পৌণ্ড্ৰকে শংখ, চক্ৰ, তৰোৱাল আৰু গদা ধাৰণ কৰিছে, লগতে নকল শাৰ্ঙ্গ ধনু আৰু শ্ৰীবৎস চিহ্নও লৈছে। সি কৌস্তুভ মণি আৰু বনমালা পৰিধান কৰিছে আৰু হালধীয়া ৰেচমৰ বস্ত্ৰ পিন্ধিছে। তাৰ ধ্বজাত গৰুড়ৰ চিহ্ন আছে আৰু সি বহুমূলীয়া মুকুট তথা মকৰাকৃতিৰ কুণ্ডল পৰিধান কৰিছে।
Verse 13
तस्य काशीपतिर्मित्रं पार्ष्णिग्राहोऽन्वयान्नृप । अक्षौहिणीभिस्तिसृभिरपश्यत् पौण्ड्रकं हरि: ॥ १२ ॥ शङ्खार्यसिगदाशार्ङ्गश्रीवत्साद्युपलक्षितम् । बिभ्राणं कौस्तुभमणिं वनमालाविभूषितम् ॥ १३ ॥ कौशेयवाससी पीते वसानं गरुडध्वजम् । अमूल्यमौल्याभरणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ १४ ॥
হে ৰজা! পৌণ্ড্ৰকৰ মিত্ৰ কাশীৰাজ তিনি অক্ষৌহিণী সেনা লৈ পাছফালৰ পৰা ৰক্ষা কৰি গৈছিল। শ্ৰীকৃষ্ণই দেখিলে যে পৌণ্ড্ৰকে শংখ, চক্ৰ, তৰোৱাল আৰু গদা ধাৰণ কৰিছে, লগতে নকল শাৰ্ঙ্গ ধনু আৰু শ্ৰীবৎস চিহ্নও লৈছে। সি কৌস্তুভ মণি আৰু বনমালা পৰিধান কৰিছে আৰু হালধীয়া ৰেচমৰ বস্ত্ৰ পিন্ধিছে। তাৰ ধ্বজাত গৰুড়ৰ চিহ্ন আছে আৰু সি বহুমূলীয়া মুকুট তথা মকৰাকৃতিৰ কুণ্ডল পৰিধান কৰিছে।
Verse 14
तस्य काशीपतिर्मित्रं पार्ष्णिग्राहोऽन्वयान्नृप । अक्षौहिणीभिस्तिसृभिरपश्यत् पौण्ड्रकं हरि: ॥ १२ ॥ शङ्खार्यसिगदाशार्ङ्गश्रीवत्साद्युपलक्षितम् । बिभ्राणं कौस्तुभमणिं वनमालाविभूषितम् ॥ १३ ॥ कौशेयवाससी पीते वसानं गरुडध्वजम् । अमूल्यमौल्याभरणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ १४ ॥
পৌণ্ড্ৰকৰ বন্ধু কাশীপতি, হে ৰাজন, তিন অক্ষৌহিণী সেনা লৈ পশ্চাদ্বাহিনী (পাৰ্ষ্ণিগ্ৰাহ) হৈ পিছফালে অনুসৰণ কৰিলে। ভগৱান হৰিয়ে দেখিলে যে পৌণ্ড্ৰকে শঙ্খ, চক্ৰ, খড়্গ, গদা আদি প্ৰভুৰ চিহ্ন ধাৰণ কৰিছে, লগতে নকল শাৰ্ঙ্গ ধনু আৰু শ্ৰীবৎস চিহ্নো। সি কৃত্ৰিম কৌস্তুভ মণি, বনমালা, পীত ৰেশমি বস্ত্ৰ, গৰুড়-ধ্বজ, অমূল্য মুকুট আৰু ঝলমল মকৰাকৃতি কুণ্ডল পিন্ধিছিল।
Verse 15
दृष्ट्वा तमात्मनस्तुल्यं वेषं कृत्रिममास्थितम् । यथा नटं रङ्गगतं विजहास भृशं हरि: ॥ १५ ॥
তাক নিজৰ দৰে কৃত্ৰিম বেশ ধাৰণ কৰা দেখি, ৰংমঞ্চৰ অভিনেতাক দেখাৰ দৰে ভগৱান হৰিয়ে বৰ জোৰে হাঁহিলে।
Verse 16
शूलैर्गदाभि: परिघै: शक्त्यृष्टिप्रासतोमरै: । असिभि: पट्टिशैर्बाणै: प्राहरन्नरयो हरिम् ॥ १६ ॥
শত্ৰুৱে ত্ৰিশূল, গদা, পৰিঘ, শক্তি, ঋষ্টি, প্ৰাস, তোমৰ, খড়্গ, কুঠাৰ আৰু বাণেৰে ভগৱান হৰিৰ ওপৰত আঘাত হানিলে।
Verse 17
कृष्णस्तु तत्पौण्ड्रककाशिराजयो- र्बलं गजस्यन्दनवाजिपत्तिमत् । गदासिचक्रेषुभिरार्दयद् भृशं यथा युगान्ते हढतभुक् पृथक् प्रजा: ॥ १७ ॥
কিন্তু শ্ৰীকৃষ্ণে পৌণ্ড্ৰক আৰু কাশীৰাজৰ হাতী, ৰথ, ঘোঁৰা আৰু পদাতিকৰে গঠিত সেনাক গদা, খড়্গ, সুদৰ্শন চক্ৰ আৰু বাণেৰে ভীষণভাৱে দমন কৰিলে; যেন যুগান্তত প্ৰলয়াগ্নিয়ে নানা প্ৰজাক দগ্ধ কৰে।
Verse 18
आयोधनं तद्रथवाजिकुञ्जर- द्विपत्खरोष्ट्रैररिणावखण्डितै: । बभौ चितं मोदवहं मनस्विना- माक्रीडनं भूतपतेरिवोल्बणम् ॥ १८ ॥
প্ৰভুৰ চক্ৰায়ুধে খণ্ডিত ৰথ, ঘোঁৰা, হাতী, মানুহ, খচ্চৰ আৰু উটৰ অৱশেষেৰে ভৰ্তি সেই যুদ্ধক্ষেত্ৰ ভয়ংকৰভাৱে দীপ্তিমান হ’ল। সেয়া মনস্বী জ্ঞানীজনৰো এক বিচিত্ৰ আনন্দৰ কাৰণ—যেন ভূতপতি শিৱৰ উগ্ৰ ক্ৰীড়াভূমি।
Verse 19
अथाह पौण्ड्रकं शौरिर्भो भो पौण्ड्रक यद् भवान् । दूतवाक्येन मामाह तान्यस्त्रण्युत्सृजामि ते ॥ १९ ॥
তেতিয়া শৌৰি শ্ৰীকৃষ্ণে পৌণ্ড্ৰকক ক’লে—“হে পৌণ্ড্ৰক! দূতৰ বাক্যৰে তুমি যি অস্ত্ৰসমূহৰ কথা কৈছিলা, সেই অস্ত্ৰই আজি তোমাৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰোঁ।”
Verse 20
त्याजयिष्येऽभिधानं मे यत्त्वयाज्ञ मृषा धृतम् । व्रजामि शरनं तेऽद्य यदि नेच्छामि संयुगम् ॥ २० ॥
“হে মূঢ়! তুমি মিছাকৈ ধৰা মোৰ নাম আজি মই তোমাক ত্যাগ কৰাম। আৰু যদি মই যুদ্ধ নেচাওঁ, তেন্তে আজি তোমাৰ শৰণ ল’ম।”
Verse 21
इति क्षिप्त्वा शितैर्बाणैर्विरथीकृत्य पौण्ड्रकम् । शिरोऽवृश्चद् रथाङ्गेन वज्रेणेन्द्रो यथा गिरे: ॥ २१ ॥
এইদৰে উপহাস কৰি শ্ৰীকৃষ্ণে তীক্ষ্ণ বাণে পৌণ্ড্ৰকক ৰথহীন কৰিলে; তাৰ পিছত সুদৰ্শন চক্ৰে তাৰ মূৰ কাটি পেলালে—যেনে ইন্দ্ৰে বজ্ৰে পৰ্বতৰ শিখৰ ছেদন কৰে।
Verse 22
तथा काशिपते: कायाच्छिर उत्कृत्य पत्रिभि: । न्यपातयत् काशिपुर्यां पद्मकोशमिवानिल: ॥ २२ ॥
তদ্ৰূপ শ্ৰীকৃষ্ণে বাণে কাশীৰাজৰ দেহৰ পৰা মূৰ বিচ্ছিন্ন কৰি কাশীপুরীত পেলাই দিলে—যেনে বতাহে পদ্মকোষ উৰুৱাই পেলায়।
Verse 23
एवं मत्सरिणं हत्वा पौण्ड्रकं ससखं हरि: । द्वारकामाविशत् सिद्धैर्गीयमानकथामृत: ॥ २३ ॥
এইদৰে ঈৰ্ষাপৰায়ণ পৌণ্ড্ৰক আৰু তাৰ সঙ্গীক বধ কৰি হৰি শ্ৰীকৃষ্ণ দ্বাৰকাত প্ৰৱেশ কৰিলে; প্ৰৱেশকালত স্বৰ্গৰ সিদ্ধসকলে তেওঁৰ অমৃতময় কীৰ্তি গাই আছিল।
Verse 24
स नित्यं भगवद्ध्यानप्रध्वस्ताखिलबन्धन: । बिभ्राणश्च हरे राजन् स्वरूपं तन्मयोऽभवत् ॥ २४ ॥
সেয়ে সদায় ভগৱদ্ধ্যানত লীন হৈ সকলো বন্ধন নাশ কৰিলে। হে ৰাজন, হৰিৰ ৰূপ অনুকৰণ কৰি কৰি শেষত তন্ময় হৈ কৃষ্ণচেতন হ’ল।
Verse 25
शिर: पतितमालोक्य राजद्वारे सकुण्डलम् । किमिदं कस्य वा वक्त्रमिति संशिशिरे जना: ॥ २५ ॥
ৰাজদ্বাৰত কুণ্ডল-শোভিত এটা কাটা মূৰ পৰি থকা দেখি লোকসকল হতবাক হ’ল। তেওঁলোকে সন্দেহে ক’লে—“এইটো কি? আৰু এই মুখ কাৰ?”
Verse 26
राज्ञ: काशीपतेर्ज्ञात्वा महिष्य: पुत्रबान्धवा: । पौराश्च हा हता राजन् नाथ नाथेति प्रारुदन् ॥ २६ ॥
হে ৰাজন, যেতিয়া তেওঁলোকে তাক কাশীপতি নিজৰ ৰজাৰ মূৰ বুলি চিনিলে, তেতিয়া তেওঁৰ ৰাণীসকল, পুত্ৰ, আত্মীয়স্বজন আৰু নগৰবাসী সকলোৱে কৰুণভাৱে কান্দিবলৈ ধৰিলে—“হায়, আমি নাশ হ’লোঁ! হে নাথ, হে নাথ!”
Verse 27
सुदक्षिणस्तस्य सुत: कृत्वा संस्थाविधिं पते: । निहत्य पितृहन्तारं यास्याम्यपचितिं पितु: ॥ २७ ॥ इत्यात्मनाभिसन्धाय सोपाध्यायो महेश्वरम् । सुदक्षिणोऽर्चयामास परमेण समाधिना ॥ २८ ॥
ৰাজপুত্ৰ সুদক্ষিণে পিতাৰ অন্ত্যেষ্টি-সংস্কাৰ সম্পন্ন কৰি মনতে স্থিৰ কৰিলে—“পিতৃহন্তাক বধ কৰিলেহে মই পিতাৰ অপচিতি (প্ৰতিশোধ) কৰিব পাৰিম।” এই সংকল্পে, আচার্যসকলৰ সৈতে দানশীল সুদক্ষিণে পৰম সমাধিত মহেশ্বৰক আৰাধনা কৰিলে।
Verse 28
सुदक्षिणस्तस्य सुत: कृत्वा संस्थाविधिं पते: । निहत्य पितृहन्तारं यास्याम्यपचितिं पितु: ॥ २७ ॥ इत्यात्मनाभिसन्धाय सोपाध्यायो महेश्वरम् । सुदक्षिणोऽर्चयामास परमेण समाधिना ॥ २८ ॥
ৰাজপুত্ৰ সুদক্ষিণে পিতাৰ অন্ত্যেষ্টি-সংস্কাৰ সম্পন্ন কৰি মনতে স্থিৰ কৰিলে—“পিতৃহন্তাক বধ কৰিলেহে মই পিতাৰ অপচিতি (প্ৰতিশোধ) কৰিব পাৰিম।” এই সংকল্পে, আচার্যসকলৰ সৈতে দানশীল সুদক্ষিণে পৰম সমাধিত মহেশ্বৰক আৰাধনা কৰিলে।
Verse 29
प्रीतोऽविमुक्ते भगवांस्तस्मै वरमदाद् विभु: । पितृहन्तृवधोपायं स वव्रे वरमीप्सितम् ॥ २९ ॥
সেই পূজাত সন্তুষ্ট হৈ ভগৱান শিৱই অবিমুক্ত ক্ষেত্ৰত আৱিৰ্ভাৱ হৈ সুদক্ষিণক বৰ প্ৰদান কৰিলে। ৰাজকুমাৰে তেওঁৰ পিতৃৰ হত্যাকাৰীক বধ কৰাৰ উপায় বৰ হিচাপে বিচাৰিলে।
Verse 30
दक्षिणाग्निं परिचर ब्राह्मणै: सममृत्विजम् । अभिचारविधानेन स चाग्नि: प्रमथैर्वृत: ॥ ३० ॥ साधयिष्यति सङ्कल्पमब्रह्मण्ये प्रयोजित: । इत्यादिष्टस्तथा चक्रे कृष्णायाभिचरन् व्रती ॥ ३१ ॥
শিৱই ক’লে, 'ব্ৰাহ্মণসকলৰ সৈতে দক্ষিণাগ্নিৰ সেৱা কৰা আৰু অভিচাৰ বিধি পালন কৰা। তেতিয়া সেই অগ্নিয়ে প্ৰমথগণৰ সৈতে মিলি তোমাৰ সংকল্প পূৰণ কৰিব, যদি সেয়া ব্ৰাহ্মণ বিৰোধীৰ ওপৰত প্ৰয়োগ কৰা হয়।' এই আদেশ পাই সুদক্ষিণই কৃষ্ণৰ বিৰুদ্ধে অভিচাৰ যজ্ঞ কৰিলে।
Verse 31
दक्षिणाग्निं परिचर ब्राह्मणै: सममृत्विजम् । अभिचारविधानेन स चाग्नि: प्रमथैर्वृत: ॥ ३० ॥ साधयिष्यति सङ्कल्पमब्रह्मण्ये प्रयोजित: । इत्यादिष्टस्तथा चक्रे कृष्णायाभिचरन् व्रती ॥ ३१ ॥
শিৱই ক’লে, 'ব্ৰাহ্মণসকলৰ সৈতে দক্ষিণাগ্নিৰ সেৱা কৰা আৰু অভিচাৰ বিধি পালন কৰা। তেতিয়া সেই অগ্নিয়ে প্ৰমথগণৰ সৈতে মিলি তোমাৰ সংকল্প পূৰণ কৰিব, যদি সেয়া ব্ৰাহ্মণ বিৰোধীৰ ওপৰত প্ৰয়োগ কৰা হয়।' এই আদেশ পাই সুদক্ষিণই কৃষ্ণৰ বিৰুদ্ধে অভিচাৰ যজ্ঞ কৰিলে।
Verse 32
ततोऽग्निरुत्थित: कुण्डान्मूर्तिमानतिभीषण: । तप्तताम्रशिखाश्मश्रुरङ्गारोद्गारिलोचन: ॥ ३२ ॥ दंष्ट्रोग्रभ्रुकुटीदण्डकठोरास्य: स्वजिह्वया । आलिहन् सृक्वणी नग्नो विधुन्वंस्त्रिशिखं ज्वलत् ॥ ३३ ॥
তেতিয়া অগ্নিকুণ্ডৰ পৰা এজন অত্যন্ত ভয়ানক পুৰুষৰ আৱিৰ্ভাৱ হ’ল। তেওঁৰ দাড়ি আৰু চুলি তপ্ত তামৰ দৰে আছিল আৰু চকুৰ পৰা জুইৰ ফিৰিঙতি ওলাইছিল। দাঁত আৰু ভ্ৰুকুটিৰ বাবে তেওঁৰ মুখমণ্ডল ক্ৰুৰ দেখা গৈছিল। তেওঁ উলংগ আছিল, জিভাৰে মুখ চেলেকি আছিল আৰু জ্বলন্ত ত্ৰিশূল ঘূৰাই আছিল।
Verse 33
ततोऽग्निरुत्थित: कुण्डान्मूर्तिमानतिभीषण: । तप्तताम्रशिखाश्मश्रुरङ्गारोद्गारिलोचन: ॥ ३२ ॥ दंष्ट्रोग्रभ्रुकुटीदण्डकठोरास्य: स्वजिह्वया । आलिहन् सृक्वणी नग्नो विधुन्वंस्त्रिशिखं ज्वलत् ॥ ३३ ॥
তেতিয়া অগ্নিকুণ্ডৰ পৰা এজন অত্যন্ত ভয়ানক পুৰুষৰ আৱিৰ্ভাৱ হ’ল। তেওঁৰ দাড়ি আৰু চুলি তপ্ত তামৰ দৰে আছিল আৰু চকুৰ পৰা জুইৰ ফিৰিঙতি ওলাইছিল। দাঁত আৰু ভ্ৰুকুটিৰ বাবে তেওঁৰ মুখমণ্ডল ক্ৰুৰ দেখা গৈছিল। তেওঁ উলংগ আছিল, জিভাৰে মুখ চেলেকি আছিল আৰু জ্বলন্ত ত্ৰিশূল ঘূৰাই আছিল।
Verse 34
पद्भ्यां तालप्रमाणाभ्यां कम्पयन्नवनीतलम् । सोऽभ्यधावद् वृतो भूतैर्द्वारकां प्रदहन् दिश: ॥ ३४ ॥
তালগছসম ওখ পায়ে সেই দানৱ ভূতগণৰে ঘেৰাও হৈ দ্বাৰকাৰ ফালে দৌৰি আহিল; পৃথিৱী কঁপাই সকলো দিশ দহিবলৈ ধৰিলে।
Verse 35
तमाभिचारदहनमायान्तं द्वारकौकस: । विलोक्य तत्रसु: सर्वे वनदाहे मृगा यथा ॥ ३५ ॥
অভিচাৰ ক্ৰিয়াৰে সৃষ্ট অগ্নিময় দানৱটো আহি থকা দেখি দ্বাৰকাৰ বাসিন্দাসকল সকলো বনদাহ দেখি ভয় খোৱা মৃগৰ দৰে আতংকিত হ’ল।
Verse 36
अक्षै: सभायां क्रीडन्तं भगवन्तं भयातुरा: । त्राहि त्राहि त्रिलोकेश वह्ने: प्रदहत: पुरम् ॥ ३६ ॥
ভয়াতুৰ জনতাই ৰাজসভাত পাশা খেলি থকা ভগৱানক দেখি চিঞৰি উঠিল—“ৰক্ষা কৰা, ৰক্ষা কৰা, হে ত্ৰিলোকেশ! অগ্নিয়ে নগৰ দহি পেলাইছে!”
Verse 37
श्रुत्वा तज्जनवैक्लव्यं दृष्ट्वा स्वानां च साध्वसम् । शरण्य: सम्प्रहस्याह मा भैष्टेत्यवितास्म्यहम् ॥ ३७ ॥
জনতাৰ ব্যাকুলতা শুনি আৰু নিজৰ লোকসকলকো বিচলিত দেখি শৰণদাতা শ্ৰীকৃষ্ণে হাঁহি ক’লে—“ভয় নকৰিবা; মই তোমালোকক ৰক্ষা কৰিম।”
Verse 38
सर्वस्यान्तर्बहि:साक्षी कृत्यां माहेश्वरीं विभु: । विज्ञाय तद्विघातार्थं पार्श्वस्थं चक्रमादिशत् ॥ ३८ ॥
সকলৰ অন্তৰ-বাহিৰৰ সাক্ষী সৰ্বশক্তিমান প্ৰভুৱে বুজিলে যে এই কৃত্যা মহেশ্বৰ (শিৱ) যজ্ঞাগ্নিৰ পৰা সৃষ্টি কৰিছে; তাক বিনাশ কৰিবলৈ কাষতে থকা সুদৰ্শন চক্ৰক আদেশ দিলে।
Verse 39
तत् सूर्यकोटिप्रतिमं सुदर्शनं जाज्वल्यमानं प्रलयानलप्रभम् । स्वतेजसा खं ककुभोऽथ रोदसी चक्रं मुकुन्दास्त्रमथाग्निमार्दयत् ॥ ३९ ॥
তেতিয়া মুকুন্দ ভগৱানৰ সুদৰ্শন চক্ৰ কোটি সূৰ্যৰ দৰে জ্বলি উঠিল। প্ৰলয়াগ্নিৰ দৰে তেজে ই আকাশ, দিশসমূহ, স্বৰ্গ-ভূমি আৰু সেই অগ্নিৰূপ দানৱকো তাপিত কৰিলে।
Verse 40
कृत्यानल: प्रतिहत: स रथाङ्गपाणे- रस्त्रौजसा स नृप भग्नमुखो निवृत्त: । वाराणसीं परिसमेत्य सुदक्षिणं तं सर्त्विग्जनं समदहत् स्वकृतोऽभिचार: ॥ ४० ॥
হে ৰাজন, ৰথাঙ্গপাণি শ্ৰীকৃষ্ণৰ অস্ত্ৰশক্তিত প্ৰতিহত হৈ সেই কৃত্যানল মুখ ঘূৰাই পিছু হটিল। হিংসাৰ বাবে সৃষ্ট সেই অভিচাৰাগ্নি বাৰাণসীত গৈ সুদক্ষিণ আৰু তেওঁৰ ঋত্বিজসকলক ঘেৰি, নিজৰ স্ৰষ্টাকেই দগ্ধ কৰি মাৰিলে।
Verse 41
चक्रं च विष्णोस्तदनुप्रविष्टं वाराणसीं साट्टसभालयापणाम् । सगोपुराट्टालककोष्ठसङ्कुलां सकोशहस्त्यश्वरथान्नशालिनीम् ॥ ४१ ॥
বিষ্ণুৰ চক্ৰও সেই অগ্নিৰূপ দানৱৰ পিছু লৈ বাৰাণসীত প্ৰৱেশ কৰি নগৰখন দগ্ধ কৰিবলৈ ধৰিলে—সভাগৃহ, উঁচা বাৰান্দাযুক্ত প্ৰাসাদ, বহু বজাৰ, গোপুৰদ্বাৰ, অট্টালিকা, গুদাম-ধনভঁৰাল, আৰু হাতী-ঘোঁৰা-ৰথ আৰু অন্নশালাৰ গৃহসমেত।
Verse 42
दग्ध्वा वाराणसीं सर्वां विष्णोश्चक्रं सुदर्शनम् । भूय: पार्श्वमुपातिष्ठत् कृष्णस्याक्लिष्टकर्मण: ॥ ४२ ॥
সমগ্ৰ বাৰাণসী দগ্ধ কৰাৰ পাছত বিষ্ণুৰ সুদৰ্শন চক্ৰ পুনৰ ঘূৰি আহি অক্লিষ্টকৰ্মা শ্ৰীকৃষ্ণৰ কাষত অৱস্থান কৰিলে।
Verse 43
य एनं श्रावयेन्मर्त्य उत्तम:श्लोकविक्रमम् । समाहितो वा शृणुयात् सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ ४३ ॥
যি কোনো মর্ত্য উত্তমশ্লোক ভগৱানৰ এই বীৰলীলা পাঠ কৰি শোনায়, বা একাগ্ৰচিত্তে শুনে, সি সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত হয়।
Frequently Asked Questions
Pauṇḍraka was the king of Karūṣa who became intoxicated by praise from immature flatterers. Accepting their claims, he appropriated the name “Vāsudeva” and imitated the Lord’s insignia, mistaking external symbols and social validation for divine identity. The Bhāgavata frames this as a cautionary illustration of ahaṅkāra (false ego) and delusion (moha) when disconnected from śāstra and authentic realization.
Kṛṣṇa’s laughter highlights the ontological gap between mere costume and true divinity. The conch, disc, Śārṅga, Śrīvatsa, Kaustubha, and Garuḍa banner are not decorative accessories; they signify the Lord’s intrinsic potency and sovereignty. Pauṇḍraka’s mimicry resembles theatrical acting—externally similar but devoid of the Lord’s svarūpa-śakti—thereby exposing the absurdity of self-made divinity.
The text states that by constant meditation on the Supreme Lord, Pauṇḍraka shattered material bondage and became ‘Kṛṣṇa conscious’ in the sense that absorption in Kṛṣṇa (even through antagonism or imitation) can purify by fixing the mind on the Absolute. Traditional Vaiṣṇava commentators distinguish this from pure bhakti: the benefit arises from intense viṣaya-smṛti (fixation on the Lord), though it lacks the loving intent of devotion.
Abhicāra is a destructive rite intended to harm an enemy through ritualized invocation of fiery forces. Sudakṣiṇa, seeking revenge, invoked a fire-demon through Dakṣiṇāgni under Śiva’s sanction. Yet the Bhāgavata demonstrates that such violence cannot override Bhagavān’s protection (poṣaṇa). When Sudarśana repelled the demon, the destructive force—being inherently violent and misdirected against the Supreme—recoiled onto its creators, burning Sudakṣiṇa and the officiating priests.
Sudarśana acts as the Lord’s instrument of dharma and protection. After neutralizing the abhicāra demon, Sudarśana pursued the threat to its source, destroying the infrastructure of a polity that had aligned itself with aggressive adharma against Kṛṣṇa and His devotees. The narrative emphasizes Kṛṣṇa’s effortless sovereignty: the Lord remains composed in Dvārakā while His divine energy restores order and removes danger.