Adhyaya 6
Pūtanā-mokṣa — The Witch Pūtanā’s Attempt and Kṛṣṇa’s Deliverance
নন্দ মহাৰাজ গোকুললৈ উভতি আহি বসুদেৱৰ সতৰ্কবাণী স্মৰণ কৰিলে। পূতনা নামৰ ৰাক্ষসীয়ে সুন্দৰী নাৰীৰ বেশ ধৰি শিশু কৃষ্ণক মাৰিবলৈ বিষাক্ত স্তনপান কৰালে। কৃষ্ণই বিষৰ সৈতে তাইৰ প্ৰাণো শোষণ কৰি ললে, ফলত তাই নিজৰ বিশাল ৰাক্ষসী ৰূপত মৃত্যুবৰণ কৰিলে। গোপীসকলে কৃষ্ণৰ সুৰক্ষাৰ বাবে বিষ্ণু কৱচ পাঠ কৰিলে। পূতনাৰ দেহ দাহ কৰাৰ সময়ত সুগন্ধি নিৰ্গত হ’ল, কাৰণ কৃষ্ণৰ স্পৰ্শত তাই পৱিত্ৰ হৈছিল। শত্ৰুভাৱেও তাই মুক্তি লাভ কৰিলে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच नन्द: पथि वच: शौरेर्न मृषेति विचिन्तयन् । हरिं जगाम शरणमुत्पातागमशङ्कित: ॥ १ ॥
শুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে: হে ৰাজন, নন্দ মহাৰাজে ঘৰলৈ উভতি অহাৰ পথত ভাবিলে যে বসুদেৱৰ কথা মিছা হ’ব নোৱাৰে। গোকুলত নিশ্চয় কিবা বিপদৰ আশংকা আছে। সেয়েহে তেওঁ শ্ৰীহৰিৰ চৰণত আশ্ৰয় ললে।
Verse 2
कंसेन प्रहिता घोरा पूतना बालघातिनी । शिशूंश्चचार निघ्नन्ती पुरग्रामव्रजादिषु ॥ २ ॥
নন্দ মহাৰাজ যেতিয়া গোকুললৈ উভতি আহিছিল, তেতিয়া কংসই পঠোৱা ভয়ংকৰ পূতনা নামৰ ৰাক্ষসীয়ে নগৰ আৰু গাওঁবোৰত ঘূৰি ফুৰি শিশুসকলক হত্যা কৰিছিল।
Verse 3
न यत्र श्रवणादीनि रक्षोघ्नानि स्वकर्मसु । कुर्वन्ति सात्वतां भर्तुर्यातुधान्यश्च तत्र हि ॥ ३ ॥
হে ৰাজন, য’ত ভক্তসকলে ভগৱানৰ কথা শ্ৰৱণ আৰু কীৰ্তন কৰে, তাত ৰাক্ষসৰ কোনো প্ৰভাৱ নাথাকে। সেয়েহে যেতিয়া স্বয়ং ভগৱান তাত উপস্থিত আছিল, তেতিয়া গোকুলৰ বাবে চিন্তাৰ কোনো কাৰণ নাছিল।
Verse 4
सा खेचर्येकदोत्पत्य पूतना नन्दगोकुलम् । योषित्वा माययात्मानं प्राविशत् कामचारिणी ॥ ४ ॥
এবাৰ, আকাশত বিচৰণ কৰা পূতনা ৰাক্ষসীয়ে নিজৰ মায়াৰে এগৰাকী অতি সুন্দৰী নাৰীৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিলে আৰু নন্দ মহাৰাজৰ গোকুলত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 5
तां केशबन्धव्यतिषक्तमल्लिकां बृहन्नितम्बस्तनकृच्छ्रमध्यमाम् । सुवाससं कल्पितकर्णभूषण- त्विषोल्लसत्कुन्तलमण्डिताननाम् ॥ ५ ॥ वल्गुस्मितापाङ्गविसर्गवीक्षितै- र्मनो हरन्तीं वनितां व्रजौकसाम् । अमंसताम्भोजकरेण रूपिणीं गोप्य: श्रियं द्रष्टुमिवागतां पतिम् ॥ ६ ॥
তাইৰ কঁকাল সৰু আছিল আৰু চুলিত মল্লিকা ফুলৰ মালা আছিল। তাইৰ ধুনীয়া হাঁহিয়ে ব্ৰজবাসীৰ মন হৰণ কৰিছিল। গোপীসকলে তাইক দেখি ভাবিলে যে স্বয়ং লক্ষ্মী দেৱীয়ে হয়তো তেওঁৰ পতি শ্ৰীকৃষ্ণক চাবলৈ আহিছে।
Verse 6
तां केशबन्धव्यतिषक्तमल्लिकां बृहन्नितम्बस्तनकृच्छ्रमध्यमाम् । सुवाससं कल्पितकर्णभूषण- त्विषोल्लसत्कुन्तलमण्डिताननाम् ॥ ५ ॥ वल्गुस्मितापाङ्गविसर्गवीक्षितै- र्मनो हरन्तीं वनितां व्रजौकसाम् । अमंसताम्भोजकरेण रूपिणीं गोप्य: श्रियं द्रष्टुमिवागतां पतिम् ॥ ६ ॥
তাইৰ কঁকাল সৰু, নিতম্ব বিশাল আৰু বক্ষ উন্নত আছিল। তাই সুন্দৰ বস্ত্ৰ পৰিধান কৰিছিল আৰু চুলিত মল্লিকা ফুলৰ মালা আছিল। গোপীসকলে তাইক দেখি ভাবিলে যে সাক্ষাৎ লক্ষ্মী দেৱীয়ে হাতত পদ্মফুল লৈ নিজৰ পতি শ্ৰীকৃষ্ণক দৰ্শন কৰিবলৈ আহিছে।
Verse 7
बालग्रहस्तत्र विचिन्वती शिशून् यदृच्छया नन्दगृहेऽसदन्तकम् । बालं प्रतिच्छन्ननिजोरुतेजसं ददर्श तल्पेऽग्निमिवाहितं भसि ॥ ७ ॥
শিশুসকলক হত্যা কৰা পূতনা নন্দ মহাৰাজৰ ঘৰত প্ৰৱেশ কৰিলে। তাত তাই বিচনাত শুই থকা শিশু কৃষ্ণক দেখিলে, যাৰ অসীম তেজ ছাইৰ তলত থকা জুইৰ দৰে লুকাই আছিল। তাই বুজি পালে যে এই শিশু সাধাৰণ নহয়, বৰঞ্চ অসুৰসকলৰ কাল।
Verse 8
विबुध्य तां बालकमारिकाग्रहं चराचरात्मा स निमीलितेक्षण: । अनन्तमारोपयदङ्कमन्तकं यथोरगं सुप्तमबुद्धिरज्जुधी: ॥ ८ ॥
চৰাচৰৰ আত্মা ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণই বুজি পালে যে এইজনী শিশু হত্যাকাৰী পূতনা। তেওঁ নিজৰ চকু দুটা মুদি দিলে। পূতনাই নিজৰ কালক (মৃত্যু) কোলাত তুলি ললে, যেনেকৈ কোনো মূৰ্খ মানুহে শুই থকা সাপক জৰী বুলি ভাবি তুলি লয়।
Verse 9
तां तीक्ष्णचित्तामतिवामचेष्टितां वीक्ष्यान्तरा कोषपरिच्छदासिवत् । वरस्त्रियं तत्प्रभया च धर्षिते निरीक्ष्यमाणे जननी ह्यतिष्ठताम् ॥ ९ ॥
পূতনাৰ হৃদয় কঠোৰ আছিল, কিন্তু তাইক এগৰাকী মৰমিয়াল মাতৃৰ দৰে দেখা গৈছিল, যেনেকৈ খাপত লুকুৱাই থোৱা তীব্ৰ তৰোৱাল। যশোদা আৰু ৰোহিণীয়ে তাইৰ সৌন্দৰ্যত মোহিত হৈ তাইক বাধা নিদিলে, বৰঞ্চ মনে মনে থাকিল কাৰণ তাই শিশুটিৰ লগত মাতৃৰ দৰে ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
Verse 10
तस्मिन् स्तनं दुर्जरवीर्यमुल्बणं घोराङ्कमादाय शिशोर्ददावथ । गाढं कराभ्यां भगवान् प्रपीड्य तत्- प्राणै: समं रोषसमन्वितोऽपिबत् ॥ १० ॥
সেই ভয়ংকৰ ৰাক্ষসীয়ে কৃষ্ণক নিজৰ কোলাত ললে আৰু বিষ সনা নিজৰ স্তন তেওঁৰ মুখত দিলে। ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণই খঙত দুয়োখন হাতেৰে তাইৰ স্তন জোৰকৈ চেপি ধৰিলে আৰু বিষৰ লগে লগে তাইৰ প্ৰাণো শুষি ললে।
Verse 11
सा मुञ्च मुञ्चालमिति प्रभाषिणी निष्पीड्यमानाखिलजीवमर्मणि । विवृत्य नेत्रे चरणौ भुजौ मुहु: प्रस्विन्नगात्रा क्षिपती रुरोद ह ॥ ११ ॥
সকলো প্ৰাণ-মৰ্মত অসহ্য চাপ পৰি পীড়িত হৈ পূতনা চিঞৰি ক’লে—“এৰি দে, এৰি দে, থাম! মোৰ স্তন আৰু নুশুষ!” ঘামে ভিজা দেহে, চকু ডাঙৰ কৰি, হাত-ভৰি ছটফটাই সি বাৰে বাৰে ডাঙৰ স্বৰে কান্দিলে।
Verse 12
तस्या: स्वनेनातिगभीररंहसा साद्रिर्मही द्यौश्च चचाल सग्रहा । रसा दिशश्च प्रतिनेदिरे जना: पेतु: क्षितौ वज्रनिपातशङ्कया ॥ १२ ॥
পূতনাৰ অতি গভীৰ আৰু প্ৰবল চিঞৰ-বাখৰে পৰ্বতসহ পৃথিৱী আৰু গ্ৰহসহ আকাশ কঁপিবলৈ ধৰিলে। পাতাললোক আৰু দিশসমূহ প্ৰতিধ্বনিত হ’ল, আৰু বজ্ৰপাতৰ আশংকাত মানুহ মাটিত লুটি পৰিল।
Verse 13
निशाचरीत्थं व्यथितस्तना व्यसु- र्व्यादाय केशांश्चरणौ भुजावपि । प्रसार्य गोष्ठे निजरूपमास्थिता वज्राहतो वृत्र इवापतन्नृप ॥ १३ ॥
এইদৰে কৃষ্ণই স্তন আক্ৰমণ কৰি পীড়া দিয়াত অতি ব্যথিত ৰাক্ষসী পূতনাই প্ৰাণ ত্যাগ কৰিলে। হে ৰাজা পৰীক্ষিত! মুখ ডাঙৰকৈ মেলি, চুলি আৰু হাত-ভৰি মেলি, গোৱালঘৰৰ চৰণভূমিত সি নিজৰ মূল ৰাক্ষসী ৰূপে ঢলি পৰিল—যেন ইন্দ্ৰৰ বজ্ৰত নিহত বৃত্ৰাসুৰ পৰিছিল।
Verse 14
पतमानोऽपि तद्देहस्त्रिगव्यूत्यन्तरद्रुमान् । चूर्णयामास राजेन्द्र महदासीत्तदद्भुतम् ॥ १४ ॥
হে ৰাজেন্দ্ৰ পৰীক্ষিত! পৰি থাকোঁতেই পূতনাৰ সেই বিশাল দেহে বাৰ মাইল সীমাৰ ভিতৰৰ সকলো গছ চূর্ণ-বিচূর্ণ কৰি পেলালে। তাৰ সেই বিরাট ৰূপ সঁচাকৈয়ে অদ্ভুত আছিল।
Verse 15
ईषामात्रोग्रदंष्ट्रास्यं गिरिकन्दरनासिकम् । गण्डशैलस्तनं रौद्रं प्रकीर्णारुणमूर्धजम् ॥ १५ ॥ अन्धकूपगभीराक्षं पुलिनारोहभीषणम् । बद्धसेतुभुजोर्वङ्घ्रि शून्यतोयह्रदोदरम् ॥ १६ ॥ सन्तत्रसु: स्म तद्वीक्ष्य गोपा गोप्य: कलेवरम् । पूर्वं तु तन्नि:स्वनितभिन्नहृत्कर्णमस्तका: ॥ १७ ॥
সেই ৰাক্ষসীৰ মুখ হালৰ ফালৰ দৰে ভয়ংকৰ দাঁতে ভৰা আছিল; নাসাৰন্ধ্ৰ পাহাৰ-গুহাৰ দৰে গভীৰ; আৰু স্তন পাহাৰৰ পৰা খহি পৰা ডাঙৰ শিলাখণ্ডৰ দৰে লাগিছিল। ছিটিকি থকা চুলি তাম্ৰবৰ্ণ ৰঙা আছিল। চকুৰ কোটৰ অন্ধ কূপৰ দৰে গভীৰ; ভয়ংকৰ উৰু নদীৰ পাৰতৰ দৰে; আৰু বাহু, ভৰি আৰু পদযুগল ডাঙৰ সেতুৰ দৰে দেখা গৈছিল; উদৰ পানীশূন্য হ্ৰদৰ দৰে লাগিছিল। তাৰ চিঞৰতেই আগতেই গোপ-গোপীৰ হৃদয়, কাণ আৰু মূৰ কঁপি উঠিছিল; আৰু সেই উগ্ৰ, অদ্ভুত কলেৱৰ দেখি তেওঁলোক আৰু অধিক আতংকিত হ’ল।
Verse 16
ईषामात्रोग्रदंष्ट्रास्यं गिरिकन्दरनासिकम् । गण्डशैलस्तनं रौद्रं प्रकीर्णारुणमूर्धजम् ॥ १५ ॥ अन्धकूपगभीराक्षं पुलिनारोहभीषणम् । बद्धसेतुभुजोर्वङ्घ्रि शून्यतोयह्रदोदरम् ॥ १६ ॥ सन्तत्रसु: स्म तद्वीक्ष्य गोपा गोप्य: कलेवरम् । पूर्वं तु तन्नि:स्वनितभिन्नहृत्कर्णमस्तका: ॥ १७ ॥
সেই ৰাক্ষসীৰ মুখখন নাঙলৰ ফালৰ দৰে দাঁতেৰে ভৰি আছিল, নাকৰ বিন্ধাবোৰ পৰ্বতৰ গুহাৰ দৰে গভীৰ আৰু স্তন দুটা পাহাৰৰ পৰা খহি পৰা ডাঙৰ শিলৰ দৰে আছিল। তাইৰ সিঁচৰিত চুলিবোৰ তামৰ ৰঙৰ আছিল। তাইৰ চকুৰ কোটৰবোৰ গভীৰ অন্ধকূপৰ দৰে, তাইৰ ভয়ংকৰ উৰু দুটা নদীৰ পাৰৰ দৰে, হাত-ভৰিবিলাক ডাঙৰ দলঙৰ দৰে আৰু পেটটো শুকান হ্ৰদৰ দৰে দেখা গৈছিল।
Verse 17
ईषामात्रोग्रदंष्ट्रास्यं गिरिकन्दरनासिकम् । गण्डशैलस्तनं रौद्रं प्रकीर्णारुणमूर्धजम् ॥ १५ ॥ अन्धकूपगभीराक्षं पुलिनारोहभीषणम् । बद्धसेतुभुजोर्वङ्घ्रि शून्यतोयह्रदोदरम् ॥ १६ ॥ सन्तत्रसु: स्म तद्वीक्ष्य गोपा गोप्य: कलेवरम् । पूर्वं तु तन्नि:स्वनितभिन्नहृत्कर्णमस्तका: ॥ १७ ॥
সেই ৰাক্ষসীৰ মুখখন নাঙলৰ ফালৰ দৰে দাঁতেৰে ভৰি আছিল, নাকৰ বিন্ধাবোৰ পৰ্বতৰ গুহাৰ দৰে গভীৰ আৰু স্তন দুটা পাহাৰৰ পৰা খহি পৰা ডাঙৰ শিলৰ দৰে আছিল। তাইৰ সিঁচৰিত চুলিবোৰ তামৰ ৰঙৰ আছিল। তাইৰ চকুৰ কোটৰবোৰ গভীৰ অন্ধকূপৰ দৰে, তাইৰ ভয়ংকৰ উৰু দুটা নদীৰ পাৰৰ দৰে, হাত-ভৰিবিলাক ডাঙৰ দলঙৰ দৰে আৰু পেটটো শুকান হ্ৰদৰ দৰে দেখা গৈছিল।
Verse 18
बालं च तस्या उरसि क्रीडन्तमकुतोभयम् । गोप्यस्तूर्णं समभ्येत्य जगृहुर्जातसम्भ्रमा: ॥ १८ ॥
শিশু কৃষ্ণই কোনো ভয় নোহোৱাকৈ পূতনা ৰাক্ষসীৰ বুকুৰ ওপৰত খেলি আছিল। গোপীসকলে শিশুটিৰ এই অদ্ভুত কাৰ্যকলাপ দেখি লগে লগে আনন্দ আৰু উদ্বেগৰ সৈতে আগুৱাই আহি তেওঁক কোলাত তুলি ললে।
Verse 19
यशोदारोहिणीभ्यां ता: समं बालस्य सर्वत: । रक्षां विदधिरे सम्यग्गोपुच्छभ्रमणादिभि: ॥ १९ ॥
তাৰ পিছত, মাতৃ যশোদা আৰু ৰোহিণীয়ে আন বয়োজ্যেষ্ঠ গোপীসকলৰ সৈতে মিলি, শিশু শ্ৰীকৃষ্ণৰ সম্পূৰ্ণ সুৰক্ষাৰ বাবে গৰুৰ নেজ ঘূৰাই মংগল কামনা কৰিলে।
Verse 20
गोमूत्रेण स्नापयित्वा पुनर्गोरजसार्भकम् । रक्षां चक्रुश्च शकृता द्वादशाङ्गेषु नामभि: ॥ २० ॥
শিশুটিকে গোমূত্ৰৰে স্নান কৰোৱা হ'ল আৰু তাৰ পিছত গৰুৰ খোজৰ পৰা উৰা ধূলি সানি দিয়া হ'ল। তাৰ পিছত, ভগৱানৰ বিভিন্ন নাম লৈ, গোবৰেৰে শৰীৰৰ বাৰটা অংগত তিলক লগাই সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা হ'ল।
Verse 21
गोप्य: संस्पृष्टसलिला अङ्गेषु करयो: पृथक् । न्यस्यात्मन्यथ बालस्य बीजन्यासमकुर्वत ॥ २१ ॥
গোপীসকলে প্ৰথমে সোঁহাতৰ পৰা জল লৈ আচমন কৰিলে। তাৰ পাছত ন্যাস-মন্ত্ৰে নিজৰ দেহ আৰু হাত শুদ্ধ কৰি, সেই একে মন্ত্ৰ শিশুৰ অংগত স্থাপন কৰি বীজ-ন্যাস কৰিলে।
Verse 22
अव्यादजोऽङ्घ्रि मणिमांस्तव जान्वथोरू यज्ञोऽच्युत: कटितटं जठरं हयास्य: । हृत्केशवस्त्वदुर ईश इनस्तु कण्ठं विष्णुर्भुजं मुखमुरुक्रम ईश्वर: कम् ॥ २२ ॥ चक्रयग्रत: सहगदो हरिरस्तु पश्चात् त्वत्पार्श्वयोर्धनुरसी मधुहाजनश्च । कोणेषु शङ्ख उरुगाय उपर्युपेन्द्र- स्तार्क्ष्य: क्षितौ हलधर: पुरुष: समन्तात् ॥ २३ ॥
তোমাৰ পদযুগল অজে ৰক্ষা কৰক, হাঁটু মণিমানে, উৰু যজ্ঞে, কটিভাগৰ ওপৰ অংশ অচ্যুতে, আৰু উদৰ হযাস্যই ৰক্ষা কৰক। হৃদয় কেশৱে, বক্ষ ঈশে, কণ্ঠ সূৰ্যদেৱে, বাহু বিষ্ণুৱে, মুখ উৰুক্ৰমে, আৰু শিৰ ঈশ্বৰে ৰক্ষা কৰক।
Verse 23
अव्यादजोऽङ्घ्रि मणिमांस्तव जान्वथोरू यज्ञोऽच्युत: कटितटं जठरं हयास्य: । हृत्केशवस्त्वदुर ईश इनस्तु कण्ठं विष्णुर्भुजं मुखमुरुक्रम ईश्वर: कम् ॥ २२ ॥ चक्रयग्रत: सहगदो हरिरस्तु पश्चात् त्वत्पार्श्वयोर्धनुरसी मधुहाजनश्च । कोणेषु शङ्ख उरुगाय उपर्युपेन्द्र- स्तार्क्ष्य: क्षितौ हलधर: पुरुष: समन्तात् ॥ २३ ॥
সন্মুখত চক্ৰধাৰী ৰক্ষা কৰক; পশ্চাতে গদাসহ শ্ৰীহৰি ৰক্ষা কৰক। দুয়ো পাৰ্শ্বত ধনুৰ্ধাৰী মধুহন্তা আৰু খড়্গধাৰী অজনা ৰক্ষা কৰক। সকলো কোণত শঙ্খধাৰী উৰুগায় ৰক্ষা কৰক; ওপৰৰ পৰা উপেন্দ্ৰ, ভূমিত গৰুড়, আৰু চাৰিওফালে হলধৰ পৰম পুৰুষ ৰক্ষা কৰক।
Verse 24
इन्द्रियाणि हृषीकेश: प्राणान् नारायणोऽवतु । श्वेतद्वीपपतिश्चित्तं मनो योगेश्वरोऽवतु ॥ २४ ॥
হৃষীকেশে তোমাৰ ইন্দ্ৰিয়সমূহ ৰক্ষা কৰক, আৰু নাৰায়ণে তোমাৰ প্ৰাণবায়ু ৰক্ষা কৰক। শ্বেতদ্বীপপতিয়ে তোমাৰ চিত্ত ৰক্ষা কৰক, আৰু যোগেশ্বৰে তোমাৰ মন ৰক্ষা কৰক।
Verse 25
पृश्निगर्भस्तु ते बुद्धिमात्मानं भगवान् पर: । क्रीडन्तं पातु गोविन्द: शयानं पातु माधव: ॥ २५ ॥ व्रजन्तमव्याद्वैकुण्ठ आसीनं त्वां श्रिय: पति: । भुञ्जानं यज्ञभुक् पातु सर्वग्रहभयङ्कर: ॥ २६ ॥
তোমাৰ বুদ্ধি পৃশ্নিগৰ্ভে ৰক্ষা কৰক, আৰু তোমাৰ আত্মা পৰম ভগৱানে ৰক্ষা কৰক। তুমি খেলি থাকোঁতে গোবিন্দে ৰক্ষা কৰক, আৰু তুমি শুই থাকোঁতে মাধৱে ৰক্ষা কৰক। তুমি চলোঁতে বৈকুণ্ঠে ৰক্ষা কৰক, তুমি বহোঁতে শ্ৰীপতিয়ে ৰক্ষা কৰক; আৰু তুমি ভোগ/ভোজন কৰোঁতে যজ্ঞভুকে—যি সকলো অশুভ গ্ৰহৰ ভয়—সদা ৰক্ষা কৰক।
Verse 26
पृश्निगर्भस्तु ते बुद्धिमात्मानं भगवान् पर: । क्रीडन्तं पातु गोविन्द: शयानं पातु माधव: ॥ २५ ॥ व्रजन्तमव्याद्वैकुण्ठ आसीनं त्वां श्रिय: पति: । भुञ्जानं यज्ञभुक् पातु सर्वग्रहभयङ्कर: ॥ २६ ॥
পৃশ্নিগৰ্ভ ভগৱানে তোমাৰ বুদ্ধিক ৰক্ষা কৰক, আৰু পৰম ভগৱানে তোমাৰ আত্মাক। খেলি থাকোঁতে গোবিন্দে ৰক্ষা কৰক, শুই থাকোঁতে মাধৱে। খোজ কাঢ়োঁতে বৈকুণ্ঠে ৰক্ষা কৰক, বহি থাকোঁতে শ্ৰীপতি নাৰায়ণে। ভোগ কৰোঁতে যজ্ঞভুক্—সকলো অশুভ গ্ৰহৰ ভয়—সদায় ৰক্ষা কৰক।
Verse 27
डाकिन्यो यातुधान्यश्च कुष्माण्डा येऽर्भकग्रहा: । भूतप्रेतपिशाचाश्च यक्षरक्षोविनायका: ॥ २७ ॥ कोटरा रेवती ज्येष्ठा पूतना मातृकादय: । उन्मादा ये ह्यपस्मारा देहप्राणेन्द्रियद्रुह: ॥ २८ ॥ स्वप्नदृष्टा महोत्पाता वृद्धा बालग्रहाश्च ये । सर्वे नश्यन्तु ते विष्णोर्नामग्रहणभीरव: ॥ २९ ॥
ডাকিনী, যাতুধানী আৰু কুষ্মাণ্ড—যি শিশুগ্ৰহ—আৰু ভূত, প্ৰেত, পিশাচ, যক্ষ, ৰাক্ষস আৰু বিনায়ক; লগতে কোটৰা, ৰেৱতী, জ্যেষ্ঠা, পূতনা, মাতৃকা আদি—ইহঁতে দেহ, প্ৰাণ আৰু ইন্দ্ৰিয়ক কষ্ট দিয়ে, উন্মাদ, অপস্মাৰ, স্মৃতিভ্ৰংশ আৰু দুঃস্বপ্ন ঘটায়। স্বপ্নত দেখা মহোৎপাত, বৃদ্ধ-গ্ৰহ আৰু বাল-গ্ৰহ—ইহঁত সকলো বিষ্ণুৰ নাম উচ্চাৰণত ভয় পাই নাশ হওক।
Verse 28
डाकिन्यो यातुधान्यश्च कुष्माण्डा येऽर्भकग्रहा: । भूतप्रेतपिशाचाश्च यक्षरक्षोविनायका: ॥ २७ ॥ कोटरा रेवती ज्येष्ठा पूतना मातृकादय: । उन्मादा ये ह्यपस्मारा देहप्राणेन्द्रियद्रुह: ॥ २८ ॥ स्वप्नदृष्टा महोत्पाता वृद्धा बालग्रहाश्च ये । सर्वे नश्यन्तु ते विष्णोर्नामग्रहणभीरव: ॥ २९ ॥
কোটৰা, ৰেৱতী, জ্যেষ্ঠা, পূতনা, মাতৃকা আদি—উন্মাদ আৰু অপস্মাৰ ঘটাই দেহ-প্ৰাণ-ইন্দ্ৰিয়ৰ দ্ৰোহী।
Verse 29
डाकिन्यो यातुधान्यश्च कुष्माण्डा येऽर्भकग्रहा: । भूतप्रेतपिशाचाश्च यक्षरक्षोविनायका: ॥ २७ ॥ कोटरा रेवती ज्येष्ठा पूतना मातृकादय: । उन्मादा ये ह्यपस्मारा देहप्राणेन्द्रियद्रुह: ॥ २८ ॥ स्वप्नदृष्टा महोत्पाता वृद्धा बालग्रहाश्च ये । सर्वे नश्यन्तु ते विष्णोर्नामग्रहणभीरव: ॥ २९ ॥
স্বপ্নত দেখা মহোৎপাত, বৃদ্ধ-গ্ৰহ আৰু বাল-গ্ৰহ—ইহঁত সকলো বিষ্ণুৰ নাম উচ্চাৰণত ভয় পাই নাশ হওক।
Verse 30
श्रीशुक उवाच इति प्रणयबद्धाभिर्गोपीभि: कृतरक्षणम् । पाययित्वा स्तनं माता सन्न्यवेशयदात्मजम् ॥ ३० ॥
শ্ৰীশুকে ক’লে—এইদৰে মাতৃস্নেহত বাঁধ খোৱা গোপীসকলে শিশুটিক ৰক্ষা কৰিবলৈ মন্ত্ৰ জপ কৰিলে। তাৰ পাছত মাতা যশোদাই তেওঁক স্তন্যপান কৰাই, নিজৰ পুত্ৰক শয্যাত শুৱাই দিলে।
Verse 31
तावन्नन्दादयो गोपा मथुराया व्रजं गता: । विलोक्य पूतनादेहं बभूवुरतिविस्मिता: ॥ ३१ ॥
ইতিমধ্যে নন্দ মহাৰাজ আদি গোপসকল মথুৰাৰ পৰা ব্ৰজলৈ উভতি আহিল। বাটত পূতনাৰ বিশাল মৃতদেহ দেখি তেওঁলোক অত্যন্ত বিস্মিত হ’ল।
Verse 32
नूनं बतर्षि: सञ्जातो योगेशो वा समास स: । स एव दृष्टो ह्युत्पातो यदाहानकदुन्दुभि: ॥ ३२ ॥
নন্দ মহাৰাজ আৰু অন্যান্য গোপসকলে ক’লে: বসুদেৱ নিশ্চয় এজন মহান ঋষি বা যোগেশ্বৰ হৈছে, নহলে তেওঁ কেনেকৈ এই বিপদৰ ভৱিষ্যদ্বাণী কৰিব পাৰিলেহেঁতেন?
Verse 33
कलेवरं परशुभिश्छित्त्वा तत्ते व्रजौकस: । दूरे क्षिप्त्वावयवशो न्यदहन् काष्ठवेष्टितम् ॥ ३३ ॥
ব্ৰজবাসীসকলে কুঠাৰৰ সহায়ত পূতনাৰ শৰীৰটো টুকুৰা-টুকুৰ কৰিলে। তাৰপাছত সেই টুকুৰাবোৰ দূৰলৈ পেলাই কাঠ দি জ্বলাই দিলে।
Verse 34
दह्यमानस्य देहस्य धूमश्चागुरुसौरभ: । उत्थित: कृष्णनिर्भुक्तसपद्याहतपाप्मन: ॥ ३४ ॥
কৃষ্ণই পূতনাৰ স্তনপান কৰাৰ বাবে তাইৰ সকলো পাপ তৎক্ষণাৎ নষ্ট হৈছিল। সেয়েহে তাইৰ শৰীৰ জ্বলোৱাৰ সময়ত ধোঁৱাৰ পৰা অগৰুৰ দৰে সুগন্ধি ওলাইছিল।
Verse 35
पूतना लोकबालघ्नी राक्षसी रुधिराशना । जिघांसयापि हरये स्तनं दत्त्वाप सद्गतिम् ॥ ३५ ॥ किं पुन: श्रद्धया भक्त्या कृष्णाय परमात्मने । यच्छन् प्रियतमं किं नु रक्तास्तन्मातरो यथा ॥ ३६ ॥
পুতনা শিশু হত্যাকাৰী ৰাক্ষসী হোৱা সত্ত্বেও কৃষ্ণক স্তনপান কৰোৱাৰ বাবে সদ্গতি লাভ কৰিছিল। তেনেহলে যিসকলে শ্ৰদ্ধা আৰু ভক্তিৰে কৃষ্ণক ভালপায়, তেওঁলোকৰ কথা আৰু কি ক’ব?
Verse 36
पूतना लोकबालघ्नी राक्षसी रुधिराशना । जिघांसयापि हरये स्तनं दत्त्वाप सद्गतिम् ॥ ३५ ॥ किं पुन: श्रद्धया भक्त्या कृष्णाय परमात्मने । यच्छन् प्रियतमं किं नु रक्तास्तन्मातरो यथा ॥ ३६ ॥
পূতনা আছিল শিশু-হন্তা ৰাক্ষসী, ৰক্তভোজিনী; কৃষ্ণক বধ কৰিবলৈ আহিলেও, হৰিক স্তন দান কৰাৰ ফলত সি পৰম সদ্গতি লাভ কৰিলে। তেন্তে যিসকলে শ্ৰদ্ধা-ভক্তিৰে পৰমাত্মা কৃষ্ণক মাতৃস্নেহে স্তন বা অতি প্ৰিয় বস্তু অৰ্পণ কৰে, তেওঁলোকৰ মহিমা কিমান অধিক!
Verse 37
पद्भ्यां भक्तहृदिस्थाभ्यां वन्द्याभ्यां लोकवन्दितै: । अङ्गं यस्या: समाक्रम्य भगवानपितत् स्तनम् ॥ ३७ ॥ यातुधान्यपि सा स्वर्गमवाप जननीगतिम् । कृष्णभुक्तस्तनक्षीरा: किमु गावोऽनुमातर: ॥ ३८ ॥
ভগৱান কৃষ্ণ শুদ্ধ ভক্তৰ হৃদয়ত অধিষ্ঠিত, আৰু ব্ৰহ্মা-শিৱ আদি লোকবন্দিতসকলে তেওঁক বন্দনা কৰে। সেই ভগৱানে পূতনাৰ দেহ পাদেৰে দমাই তাৰ স্তন পান কৰিলে; সেই যাতুধানীয়েও স্বৰ্গত মাতৃগতি লাভ কৰিলে। তেন্তে কৃষ্ণে আনন্দে পান কৰা স্তনক্ষীৰ দান কৰা মাতৃসম গাভীসকল কিমান ধন্য!
Verse 38
पद्भ्यां भक्तहृदिस्थाभ्यां वन्द्याभ्यां लोकवन्दितै: । अङ्गं यस्या: समाक्रम्य भगवानपितत् स्तनम् ॥ ३७ ॥ यातुधान्यपि सा स्वर्गमवाप जननीगतिम् । कृष्णभुक्तस्तनक्षीरा: किमु गावोऽनुमातर: ॥ ३८ ॥
ভগৱান কৃষ্ণ শুদ্ধ ভক্তৰ হৃদয়ত অধিষ্ঠিত, আৰু ব্ৰহ্মা-শিৱ আদি লোকবন্দিতসকলে তেওঁক বন্দনা কৰে। সেই ভগৱানে পূতনাৰ দেহ পাদেৰে দমাই তাৰ স্তন পান কৰিলে; সেই যাতুধানীয়েও স্বৰ্গত মাতৃগতি লাভ কৰিলে। তেন্তে কৃষ্ণে আনন্দে পান কৰা স্তনক্ষীৰ দান কৰা মাতৃসম গাভীসকল কিমান ধন্য!
Verse 39
पयांसि यासामपिबत् पुत्रस्नेहस्नुतान्यलम् । भगवान् देवकीपुत्र: कैवल्याद्यखिलप्रद: ॥ ३९ ॥ तासामविरतं कृष्णे कुर्वतीनां सुतेक्षणम् । न पुन: कल्पते राजन् संसारोऽज्ञानसम्भव: ॥ ४० ॥
দেৱকীপুত্ৰ ভগৱান কৃষ্ণ কৈবল্য আদি সকলো বৰদানৰ দাতা; যিসকল গোপীৰ দুধ পুত্ৰস্নেহে আপুনি ঝৰে, তেওঁ তৃপ্তিৰে সেই দুধ পান কৰিলে। হে ৰাজন, গৃহকাৰ্যত ৰত থাকিলেও সেই গোপীসকলে অবিৰত কৃষ্ণক পুত্ৰৰূপে চায়; সেয়ে অজ্ঞানজন্য সংসাৰত তেওঁলোকৰ পুনৰাগমন কল্পনীয় নহয়।
Verse 40
पयांसि यासामपिबत् पुत्रस्नेहस्नुतान्यलम् । भगवान् देवकीपुत्र: कैवल्याद्यखिलप्रद: ॥ ३९ ॥ तासामविरतं कृष्णे कुर्वतीनां सुतेक्षणम् । न पुन: कल्पते राजन् संसारोऽज्ञानसम्भव: ॥ ४० ॥
দেৱকীপুত্ৰ ভগৱান কৃষ্ণ কৈবল্য আদি সকলো বৰদানৰ দাতা; যিসকল গোপীৰ দুধ পুত্ৰস্নেহে আপুনি ঝৰে, তেওঁ তৃপ্তিৰে সেই দুধ পান কৰিলে। হে ৰাজন, গৃহকাৰ্যত ৰত থাকিলেও সেই গোপীসকলে অবিৰত কৃষ্ণক পুত্ৰৰূপে চায়; সেয়ে অজ্ঞানজন্য সংসাৰত তেওঁলোকৰ পুনৰাগমন কল্পনীয় নহয়।
Verse 41
कटधूमस्य सौरभ्यमवघ्राय व्रजौकस: । किमिदं कुत एवेति वदन्तो व्रजमाययु: ॥ ४१ ॥
পূতনাৰ জ্বলি থকা দেহৰ পৰা উঠা ধোঁৱাৰ সুগন্ধ ঘ্ৰাণ কৰি দূৰ-দূৰণিৰ ব্ৰজবাসীসকল বিস্মিত হ’ল। “এই সুগন্ধ ক’ৰ পৰা?” বুলি কৈ, য’ত পূতনাক দাহ কৰা হৈছিল তাত তেওঁলোকে গ’ল।
Verse 42
ते तत्र वर्णितं गोपै: पूतनागमनादिकम् । श्रुत्वा तन्निधनं स्वस्ति शिशोश्चासन् सुविस्मिता: ॥ ४२ ॥
দূৰ পৰা অহা ব্ৰজবাসীসকলে গোপসকলৰ মুখে পূতনাৰ আগমন আদি সকলো বৃত্তান্ত শুনিলে। কৃষ্ণশিশুৱে তাইক নিধন কৰিলে আৰু শিশুৰ মঙ্গল হ’ল—এই কথা শুনি তেওঁলোকে অতি বিস্মিত হৈ শিশুটিক আশীৰ্বাদ দিলে।
Verse 43
नन्द: स्वपुत्रमादाय प्रेत्यागतमुदारधी: । मूर्ध्न्युपाघ्राय परमां मुदं लेभे कुरूद्वह ॥ ४३ ॥
হে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ পৰীক্ষিত! উদাৰ আৰু সৰলচিত্ত নন্দ মহাৰাজে যেন মৃত্যুৰ পৰা ঘূৰি অহা বুলি ভাবি নিজৰ পুত্ৰক কোলাত তুলিলে। তাৰপিছত পুত্ৰৰ মূৰ স্নেহেৰে ঘ্ৰাণ কৰি তেওঁ পৰম আনন্দ লাভ কৰিলে।
Verse 44
य एतत् पूतनामोक्षं कृष्णस्यार्भकमद्भुतम् । शृणुयाच्छ्रद्धया मर्त्यो गोविन्दे लभते रतिम् ॥ ४४ ॥
যি মর্ত্য শ্ৰদ্ধাৰে কৃষ্ণৰ এই আশ্চৰ্য বাললীলা—পূতনাৰ মোক্ষ (বধ) প্ৰসঙ্গ—শুনে, সি নিশ্চয়েই গোবিন্দত প্ৰেমময় আসক্তি লাভ কৰে।
Frequently Asked Questions
Bhāgavata logic emphasizes the Lord’s absolute purity and transformative touch: Pūtanā’s breast-offering, though motivated by violence, still became a form of contact-service to Bhagavān. Kṛṣṇa accepted the external act (dāna of milk/breast) and removed the internal poison (sin), granting an elevated result—demonstrating His bhakta-vātsalya and the supremacy of His grace over karma.
The metaphor indicates concealed aiśvarya: the infant appears ordinary to human eyes, yet His unlimited potency remains fully present. Yogamāyā covers His majesty to facilitate intimate Vraja relationships, while the līlā simultaneously reveals that the same child effortlessly destroys a rākṣasī.
The passage integrates Vraja’s maternal care with Vaiṣṇava siddhānta: mantras, nyāsa, and protective naming are subordinate supports, but the text explicitly concludes that uttering Viṣṇu’s name alone terrifies and disperses harmful beings. It teaches that the highest protection is nāma-āśraya (taking shelter of the Lord’s name), with rituals functioning as expressions of loving concern.
On the surface, Kaṁsa deputes Pūtanā to kill infants; at the deeper theological level, the chapter states she entered ‘having been sent by the superior potency of the Lord,’ meaning Bhagavān’s arrangement turns demonic aggression into līlā that protects Vraja, reveals Kṛṣṇa’s divinity, and delivers the demon—without compromising human moral agency.
The fragrance symbolizes purification (pāpa-kṣaya) resulting from Kṛṣṇa’s direct contact. The Bhāgavata uses sensory imagery—aguru-like aroma—to externalize an inner metaphysical change: contamination is burned away, leaving a sign of sanctity recognizable even to distant villagers.