Adhyaya 54

Verse 1

श्री-शुक उवाच इति सर्वे सु-संरब्धा वाहान् आरुह्य दंशिताः । स्वैः स्वैर् बलैः परिक्रान्ता अन्वीयुर् धृत-कार्मुकाः ॥

শ্ৰীশুক ক’লে—এই কথা শুনি তেওঁলোক সকলোৱে তীব্ৰ ক্ৰোধে উত্তেজিত হ’ল। নিজৰ নিজৰ বাহনত উঠি, বর্ম পিন্ধি, নিজৰ নিজৰ সেনাৰে পথ ঘেৰি, ধনুক সজাগকৈ ধৰি তেওঁলোকে পিছু ল’লে।

Verse 2

तान् आपतत आलोक्य यादवान् ईक-यूथपाः । तस्थुस् तत्-सम्मुखा राजन् विस्फूर्ज्य स्व-धनूंषि ते ॥

তেওঁলোক ধাৱি অহা দেখি, হে ৰাজন, যাদৱ-সেনাৰ নেতা সকলে সন্মুখত থিয় হৈ নিজৰ ধনুৰ টংকাৰ তুলিলে।

Verse 3

अश्वपृष्ठे गजस्कन्धे रथोपस्थेऽस्त्रकोविदाः । मुमुचुः शरवर्षाणि मेघा अद्रिष्वपो यथा ॥

ঘোঁৰাৰ পিঠি, হাতীৰ কাঁধ আৰু ৰথত থকা অস্ত্ৰনিপুণ বীৰসকলে শৰবৃষ্টি মুকলি কৰিলে—যেন মেঘে পৰ্বতৰ ওপৰত বৰষুণৰ ধাৰা ঢালে।

Verse 4

पत्युर्बलं शरासारैश्छन्नं वीक्ष्य सुमध्यमाः । सव्रीड्मैक्षत तद्वक्त्रं भयविह्वललोचना ॥

স্বামীৰ সেনা শৰবৃষ্টিত আচ্ছন্ন হোৱা দেখি, সুমধ্যা ৰুক্মিণীয়ে ভয়ত কঁপা চকুৰে, লাজ-মিশ্ৰিত দৃষ্টিৰে তেওঁৰ মুখলৈ চালে।

Verse 5

प्रहस्य भगवान् आह मा स्म भैर् वाम-लोचने । विनङ्क्ष्यत्य् अधुनैवैतत् तावकैः शात्रवं बलम् ॥

ভগৱানে হাঁহি কৈ ক’লে—“হে মৃগনয়নী, ভয় নকৰিবা। এই শত্রুবল এতিয়াই তোমাৰ নিজৰ লোকৰ দ্বাৰা বিনষ্ট হ’ব।”

Verse 6

तेषां तद्-विक्रमं वीरा गद-सङ्कर्षणादयः । अमृष्यमाणा नाराचैर् जघ्नुर् हय-गजान् रथान् ॥

তেওঁলোকৰ সেই পৰাক্ৰম সহ্য কৰিব নোৱাৰি, গদ, সংকর্ষণ (বলৰাম) আদি বীৰসকলে নাৰাচ শৰৰে শত্রুৰ ঘোঁৰা, হাতী আৰু ৰথ ধ্বংস কৰিলে।

Verse 7

पेतुः शिरांसि रथिनाम् अश्विनां गजिनां भुवि । स-कुण्डल-किरीटानि सोष्णीषाणि च कोटिशः ॥

ভূমিত ৰথী, অশ্বাৰোহী আৰু গজাৰোহীৰ মূৰ কোটি কোটি কৰি পৰি গ’ল—কাণত কুণ্ডল, মূৰত কিৰীট আৰু পাগুৰিও অক্ষুণ্ণ আছিল।

Verse 8

हस्ताः सासि-गदेṣ्व-आसाः करभा ऊरवो ’ङ्घ्रयः । अश्वाश्वतर-नागोष्ट्र-खर-मर्त्य-शिरांसि च ॥

হাত পৰি গ’ল—তৰোৱাল, গদা আৰু ধনু আঁকোৱালি ধৰা অৱস্থাতেই—সঙ্গে বাহু, উৰু আৰু পদো। লগতে ঘোঁৰা, খচ্চৰ, হাতী, উট, গাধা আৰু মানুহৰ মূৰো পৰি গ’ল।

Verse 9

हन्यमान-बलानीका वृष्णिभिर् जय-काङ्क्षिभिः । राजानो विमुखा जग्मुर् जरासन्ध-पुरःसराः ॥

জয়কামী বৃষ্ণিসকলে তেওঁলোকৰ সৈন্যদল ধ্বংস কৰি থাকোঁতে ৰজাসকলে পিঠ দেখাই পলাই গ’ল—সেই পিছুহটাৰ আগভাগত আছিল জরাসন্ধ।

Verse 10

शिशुपालं समभ्येत्य हृत-दारम् इवातुरम् । नष्ट-त्विषं गतोत्साहं शुष्यद्-वदनम् अब्रुवन् ॥

তেওঁলোকে শিশুপালৰ ওচৰলৈ গ’ল; সি পত্নী হৰণ হোৱা মানুহৰ দৰে ব্যাকুল। তাৰ দীপ্তি নিভি গ’ল, উৎসাহ লুপ্ত, আৰু হতাশাত মুখ শুকাই উঠিছিল—তেতিয়া তেওঁলোকে ক’লে।

Verse 11

भो भोः पुरुष-शार्दूल दौर्मनस्यम् इदं त्यज । न प्रियाप्रिययो राजन् निष्ठा देहिषु दृश्यते ॥

হে পুৰুষ-শাৰ্দূল, এই বিষাদ ত্যাগ কৰা। হে ৰাজন, দেহধাৰীৰ মাজত প্ৰিয়-অপ্ৰিয়ৰ প্ৰতি স্থায়ী স্থিৰতা দেখা নাযায়।

Verse 12

यथा दारु-मयी योषित् नृत्यते कुहकेच्छया । एवम् ईश्वर-तन्त्रोऽयम् ईहते सुख-दुःखयोः ॥

যেনেকৈ কুহকৰ ইচ্ছামতে কাঠৰ নাৰী-পুতলা নাচে, তেনেকৈ এই জীৱ পৰমেশ্বৰৰ অধীন হৈ সুখ-দুখৰ মাজত চেষ্টা কৰে।

Verse 13

शौरेः सप्तदशाहं वै संयुगानि पराजितः । त्रयोविंशतिभिः सैन्यैर् जिग्ये एकम् अहं परम् ॥

শৌৰি (শ্ৰীকৃষ্ণ)ৰ হাতত মই সতৰ দিন যুদ্ধত বাৰে বাৰে পৰাজিত হৈছিলোঁ; কিন্তু তেইশটা সেনা-বিভাগ লৈ মই তেওঁক কেৱল এবাৰ—সেই এবাৰেই—জয় কৰিছিলোঁ।

Verse 14

तथाप्य् अहं न शोचामि न प्रहृष्यामि कर्हिचित् । कालेन दैवयुक्तेन जानन् विद्रावितं जगत् ॥

তথাপিও মই কেতিয়াও শোক নকৰোঁ, নাহে কেতিয়াও উল্লাসিত হওঁ; কিয়নো দেৱ-যুক্ত কালেই এই জগতক চলাই আছে বুলি মই জানো।

Verse 15

अधुनापि वयं सर्वे वीर-यूथप-यूथपाः । पराजिताः फल्गु-तन्त्रैर् यदुभिः कृष्ण-पालितैः ॥

এতিয়াও আমি সকলো—বীৰদলৰ দলপতি—কৃষ্ণে ৰক্ষা কৰা যদুবিলাকৰ হাতত পৰাজিত হৈছোঁ, যদিও তেওঁলোকৰ কৌশল তুচ্ছ আছিল।

Verse 16

रिपवो जिग्युर् अधुना काल आत्मानुसारिणि । तदा वयं विजेष्यामो यदा कालः प्रदक्षिणः ॥

শত্ৰুবোৰ এতিয়া জয়ী হৈছে, কিয়নো কাল নিজৰ পথ অনুসৰে; কিন্তু যেতিয়া কাল আমাৰ অনুকূলে ঘূৰিব, তেতিয়া আমি বিজয়ী হ’ম।

Verse 17

श्री-शुक उवाच एवं प्रबोधितो मित्रैश् चैद्यो 'गात् सानुगः पुरम् । हत-शेषाः पुनस् ते 'पि ययुः स्वं स्वं पुरं नृपाः ॥

শ্ৰীশুক ক’লে—মিত্ৰসকলৰ উপদেশত চৈদ্য (শিশুপাল) অনুচৰসহ নিজৰ নগৰলৈ উভতি গ’ল। আৰু হত্যাৰ পৰা বাচি থকা ৰজাসকলেও নিজ নিজ ৰাজধানীলৈ ঘূৰি গ’ল।

Verse 18

रुक्मी तु राक्षसोद्वाहं कृष्ण-द्विड् असहन् स्वसुः । पृष्ठतो 'न्वगमत् कृष्णम् अक्षौहिण्या वृतो बली ॥

কিন্তু ৰুক্মী, ভগ্নীৰ বিবাহ ৰাক্ষস-ৰীতিত অপহৰণৰ দৰে হৈ পৰাটো সহ্য কৰিব নোৱাৰি, কৃষ্ণদ্বেষী হৈ, পিছফালৰ পৰা কৃষ্ণক অনুসৰণ কৰিলে—সেই বীৰ এক অক্ষৌহিণী সেনাৰে আৱৃত আছিল।

Verse 19

रुक्म्य् अमर्षी सु-संरब्धः शृण्वतां सर्व-भूभुजाम् । प्रतिजज्ञे महा-बाहुर् दंशितः स-शरासनः ॥

ৰুক্মী অসহিষ্ণুতাত জ্বলি উঠি, তীব্ৰ ক্ৰোধে উন্মত্ত হৈ, সকলো ৰজাই শুনি থকা অৱস্থাত প্ৰতিজ্ঞা কৰিলে। সেই মহাবাহু যোদ্ধাই যুদ্ধসজ্জ হৈ, শৰসহ ধনু ধৰি নিজৰ সংকল্প ঘোষণা কৰিলে।

Verse 20

अहत्वा समरे कृष्णम् अप्रत्यूह्य च रुक्मिणीम् । कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामि सत्यम् एतद् ब्रवीमि वः ॥

“যেতিয়ালৈকে মই সমৰত কৃষ্ণক বধ নকৰোঁ আৰু ৰুক্মিণীকো পুনৰ উদ্ধাৰ নকৰোঁ, তেতিয়ালৈকে মই কুণ্ডিনত পুনৰ প্ৰৱেশ নকৰোঁ। এই কথাই তোমালোকক সত্য বুলি ক’লোঁ।”

Verse 21

इत्युक्त्वा रथम आरुह्य सारथिं प्राह सत्वरः । चोदयाश्वान् यतः कृष्णः तस्य मे संयुगं भवेत् ॥

এইদৰে কৈ সি ৰথত উঠি, তৎক্ষণাৎ সাৰথিক ক’লে—“য’ত কৃষ্ণ আছে তাত ঘোঁৰাবোৰ হাক; যাতে মোৰ তেওঁৰ সৈতে যুদ্ধ-সম্মুখ হয়।”

Verse 22

अद्याहं निशितैर् बाणैर् गोपालस्य सु-दुर्मतेः । नेष्ये वीर्य-मदं येन स्वसा मे प्रसभं हृता ॥

আজি মই তীক্ষ্ণ বাণে সেই দুষ্টবুদ্ধি গোপালৰ বীৰ্য-মদ চূর্ণ কৰিম—যিয়ে মোৰ ভনীক জোৰকৈ হৰণ কৰিছে।

Verse 23

विकत्थमानः कुमतिर् ईश्वरस्याप्रमाण-वित् । रथेनैकेन गोविन्दं तिष्ठ तिष्ठेत्य अथाह्वयत् ॥

অহংকাৰৰে গৰ্ব কৰি সেই কুমতি মানুহে, পৰমেশ্বৰৰ অপৰিমেয় শক্তি নাজানি, একা ৰথেৰে গোবিন্দক আহ্বান কৰিলে—“থিয় হওঁ! থিয় হওঁ!”

Verse 24

धनुर् विकृष्य सु-दृढं जघ्ने कृष्णं त्रिभिः शरैः । आह चात्र क्षणं तिष्ठ यादूनां कुल-पांसन ॥

সেইজনে ধনুখন অতি দৃঢ়কৈ টানি কৃষ্ণক তিনিটা বাণে আঘাত কৰি ক’লে, “ইয়াতে ক্ষণেক থিয় হওঁ, হে যাদৱকুলৰ কলংক!”

Verse 25

यत्र यासि स्वसारं मे मुषित्वा ध्वाङ्क्ष-वद् धविः । हरिष्ये 'द्य मदं मन्द मायिनः कूट-योधिनः ॥

মোৰ ভনীক চুৰি কৰি ক’লৈ যাস, যেন কাক হব্য কঢ়িয়াই নিয়ে? আজি, হে মন্দবুদ্ধি, মই তোৰ গৰ্ব নিশ্চয় হৰণ কৰিম—হে মায়াবী, কুটযোদ্ধা!

Verse 26

यावन् न मे हतो बाणैः शयीथा मुञ्च दारीकाम् । स्मयन् कृष्णो धनुश् छित्त्वा षड्भिर् विव्याध रुक्मिणम् ॥

“মোৰ বাণে মৰাৰ আগতেই পৰি থাক—কন্যাক এৰি দে!” বুলি সি চিঞৰিলে। কিন্তু হাঁহি মাৰি কৃষ্ণই তাৰ ধনুখন কাটি পেলাই ৰুক্মীক ছয়টা বাণে বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 27

अष्टभिश्चतुरो वाहान् द्वाभ्यां सूतं ध्वजं त्रिभिः । स चान्यद्धनुराधाय कृष्णं विव्याध पञ्चभिः ॥

আঠটা শৰৰে সি শ্ৰীকৃষ্ণৰ চাৰিটা ঘোঁৰা নিপাত কৰিলে; দুটা শৰৰে সাৰথিক আহত কৰিলে; তিনিটা শৰৰে ধ্বজ কাটি পেলালে। তাৰ পিছত আন ধনু লৈ পাঁচটা শৰৰে কৃষ্ণক বিদ্ধ কৰিলে।

Verse 28

तैस्ताडितः शरौघैस्तु चिच्छेद धनुरच्युतः । पुनरन्यदुपादत्त तदप्यच्छिनदव्ययः ॥

শৰৰ বৰষুণে আঘাত পেলেও অচ্যুতই তাৰ ধনু কাটি পেলালে। সি তৎক্ষণাৎ আন ধনু তুলিলে, কিন্তু অব্যয় প্ৰভুৱে সেয়াও ছিন্ন কৰিলে।

Verse 29

परिघं पट्टिशं शूलं चर्मासी शक्तितोमरौ । यद् यद् आयुधम् आदत्त तत् सर्वं सोऽच्छिनद्धरिः ॥

সি গদা, কুঠাৰ, ত্ৰিশূল, ঢাল-তৰোৱাল, বর্শা আৰু তোমৰ—যি যি অস্ত্ৰ তুলিলে, হৰিয়ে সকলো কাটি পেলালে।

Verse 30

ततो रथादवप्लुत्य खड्गपाणिर्जिघांसया । कृष्णमभ्यद्रवत्क्रुद्धः पतङ्ग इव पावकम् ॥

তাৰ পিছত সি ৰথৰ পৰা জঁপিয়াই নামি, হাতত খড়্গ লৈ, হত্যা-ইচ্ছাৰে ক্ৰুদ্ধ হৈ কৃষ্ণৰ ফালে ধাৱিত হ’ল—যেন পতঙ্গ জ্বলা অগ্নিত ধাৱিত হয়।

Verse 31

तस्य चापततः खड्गं तिलशश् चर्म चेषुभिः । छित्त्वासिम् आददे तिग्मं रुक्मिणं हन्तुम् उद्यतः ॥

ৰুক্মী আগবাঢ়ি আহোঁতেই কৃষ্ণই তাৰ তৰোৱাল টুকুৰা টুকুৰা কৰিলে আৰু শৰে তাৰ ঢাল বিদ্ধ কৰিলে। তাৰ পিছত কৃষ্ণই নিজৰ তীক্ষ্ণ খড়্গ তুলিলে, ৰুক্মীক বধ কৰিবলৈ উদ্যত হ’ল।

Verse 32

दृष्ट्वा भ्रातृ-वधोद्योगं रुक्मिणी भय-विह्वला । पतित्वा पादयोर्भर्तुर् उवाच करुणं सती ॥

স্বামীয়ে ভ্ৰাতৃবধৰ উদ্যোগ কৰা দেখি সতী ৰুক্মিণী ভয়ত বিহ্বল হ’ল। তেওঁ স্বামীৰ চৰণত পৰি কৰুণভাৱে ক’লে।

Verse 33

श्री-रुक्मिण्य् उवाच योगेश्वराप्रमेयात्मन् देव-देव जगत्-पते । हन्तुं नार्हसि कल्याण भ्रातरं मे महा-भुज ॥

শ্ৰী ৰুক্মিণী ক’লে—হে যোগেশ্বৰ, অপ্ৰমেয় আত্মা, দেৱদেৱ, জগত্পতি! হে মহাবাহু মঙ্গলময়, মোৰ ভ্ৰাতাক বধ কৰা আপোনাৰ উচিত নহয়।

Verse 34

श्री-शुक उवाच तया परित्रास-विकम्पिताङ्गया शुचावशुष्यन्-मुख-रुद्ध-कण्ठया । कातर्य-विस्रंसित-हेम-मालयाः गृहीत-पादः करुणो न्यवर्तत ॥

শ্ৰী শুক ক’লে—ভয়ত কঁপা অঙ্গ, শোকত শুকাই যোৱা মুখ আৰু ৰুদ্ধ কণ্ঠ, ব্যাকুলতাত সৰি যোৱা সোণৰ মালা—এনে অৱস্থাত তেওঁ প্ৰভুৰ চৰণ ধৰি ল’লে; কৰুণাময় ভগৱান নিবৃত্ত হ’ল।

Verse 35

चैलेन बद्ध्वा तमसाधु-कारीणं स-श्मश्रु-केशं प्रवपन व्यरूपयत् । तावन्ममर्दुः पर-सैन्यमद्भुतं यदु-प्रवीरा नलिनीं यथा गजाः ॥

সেই দুষ্কৰ্মীক বস্ত্ৰেৰে বান্ধি তাৰ গোঁফ আৰু চুলি মুণ্ডাই তাক বিকৃত কৰা হ’ল। ইফালে যদুবীৰসকলে আশ্চৰ্যভাৱে শত্রুসেনা চূর্ণ কৰিলে, যেন গজে পদ্মভৰা জলাশয় মাড়ি যায়।

Verse 36

कृष्णान्तिकमुपव्रज्य ददृशुस्तत्र रुक्मिणम् । तथा-भूतं हत-प्रायं दृष्ट्वा सङ्कर्षणो विभुः । विमुच्य बद्धं करुणो भगवान्कृष्णमब्रवीत् ॥

কৃষ্ণৰ ওচৰলৈ গৈ তেওঁলোকে তাত ৰুক্মীক সেই অৱস্থাত—প্ৰায় মৃত—দেখিলে। তাক দেখি শক্তিমান সংকর্ষণে কৰুণাবশে বান্ধা মানুহজনক মুক্ত কৰিলে আৰু তাৰপিছত ভগৱান কৃষ্ণক ক’লে।

Verse 37

असाध्विदं त्वया कृष्ण कृतमस्मज्जुगुप्सितम् । वपनं श्मश्रुकेशानां वैरूप्यं सुहृदो वधः ॥

হে কৃষ্ণ, তুমি যি কৰিলা সেয়া শোভন নহয় আৰু আমাৰ বাবে লজ্জাজনক। দাড়ি-চুলি কামাই বিকৃত কৰা বন্ধুবধৰ সমান।

Verse 38

मैवास्मान् साध्व्यसूयेथा भ्रातुर्वैरूप्यचिन्तया । सुखदुःखदो न चान्योऽस्ति यतः स्वकृतभुक् पुमान् ॥

হে সাধ্বী, ভাতৃৰ বিকৃতিৰ চিন্তাত আমাৰ ওপৰত ক্ৰোধ নকৰিবা। সুখ-দুখ দানকাৰী আন কোনো নাই; মানুহে নিজৰ কৰ্মফলেই ভোগ কৰে।

Verse 39

बन्धुर् वधार्ह-दोषो ’पि न बन्धोर् वधम् अर्हति । त्याज्यः स्वेनैव दोषेण हतः किं हन्यते पुनः ॥

আত্মীয়ে বধাৰ্হ দোষ কৰিলেও, নিজৰ বংশে তাৰ বধ কৰা উচিত নহয়। তাক ত্যাগ কৰা—নিজ দোষেই সি ইতিমধ্যে হত; পুনৰ কিয় হত্যা?

Verse 40

क्षत्रियाणाम् अयं धर्मः प्रजापति-विनिर्मितः । भ्रातापि भ्रातरं हन्याद् येन घोरतमस् ततः ॥

এইটো ক্ষত্ৰিয়সকলৰ ধৰ্ম, যাক প্ৰজাপতিসকলে স্থাপন কৰিছে। তাত ভায়েও ভায়েক হত্যা কৰে; সেয়ে তাৰ পৰা অতি ঘোৰ পৰিণাম জন্মে।

Verse 41

राज्यस्य भूमेर् वित्तस्य स्त्रियो मानस्यम् तेजसः । मानिनो 'न्यस्य वा हेतोः श्री-मदान्धाः क्षिपन्ति हि ॥

ঐশ্বৰ্যৰ মদত অন্ধ অহংকাৰী লোকসকলে ৰাজ্য, ভূমি, ধন, নাৰী, মান-প্ৰতিষ্ঠা, তেজ বা আন কোনো কাৰণতেই হওক—নিশ্চয় অপমান নিক্ষেপ কৰে।

Verse 42

तवेयं विषमा बुद्धिः सर्व-भूतेषु दुर्हृदाम् । यन् मन्यसे सदाभद्रं सुहृदां भद्रम् अज्ञ-वत् ॥

তোমাৰ বুদ্ধি বিকৃত; তুমি সকলো প্ৰাণীত শত্রু দেখিছা। অজ্ঞৰ দৰে তুমি সুহৃদ্‌ হিতৈষীসকলক সদায় অমঙ্গল বুলি ভাবা, আৰু যি সঁচাকৈ ক্ষতিকৰ তাক মঙ্গল বুলি গ্ৰহণ কৰা।

Verse 43

आत्ममोहो नृणामेव कल्पते देवमायया । सुहृद्दुहृदुदासीन इति देहात्ममानिनाम् ॥

ভগৱানৰ দিব্য মায়াৰ দ্বাৰা মানুহৰ মাজত আত্মমোহ জন্মে—বিশেষকৈ যিসকলে দেহকেই আত্মা বুলি মানে—সেই মোহে তেওঁলোকে আনক ‘মিত্ৰ’, ‘শত্রু’ বা ‘উদাসীন’ বুলি দেখে।

Verse 44

एक एव परो ह्यात्मा सर्वेषामपि देहिनाम् । नानेव गृह्यते मूढैर्यथा ज्योतिर्यथा नभः ॥

পৰমাত্মা একেই; সকলো দেহধাৰীৰ অন্তৰত তেওঁ অৱস্থিত। কিন্তু মূঢ়সকলে তেওঁক বহু বুলি ধৰে—যেনেকৈ পোহৰ বা আকাশ সঁচাকৈ এক হলেও বিভক্ত যেন লাগে।

Verse 45

देह आद्य-अन्तवान् एष द्रव्य-प्राण-गुणात्मकः । आत्मन्य् अविद्यया कॢप्तः संसारयति देहिनम् ॥

এই দেহৰ আৰম্ভণি আৰু অন্ত আছে; ই দ্ৰব্য, প্ৰাণ আৰু গুণেৰে গঠিত। অবিদ্যাৰে আত্মাৰ ওপৰত আৰোপিত হৈ ই দেহীক জন্ম-মৃত্যুৰ সংসাৰত ঘূৰাই ফুৰায়।

Verse 46

नात्मनो ऽन्येन संयोगो वियोगश् चासतस् सति । तद्-हेतुत्वात् तत्-प्रसिद्धेर् दृग्-रूपाभ्यां यथा रवेः ॥

সঁচাকৈ আত্মাৰ সৈতে আন কিছুমানৰ ন ত সত্য সংযোগ আছে ন বিচ্ছেদ; এনে সম্পৰ্ক অসত্যৰ ক্ষেত্ৰতেই। কাৰণ সেই মিথ্যা-অভিমানেই কাৰণ আৰু সুপ্ৰসিদ্ধ—দ্ৰষ্টা-দৃশ্য, চকু-ৰূপ, বা সূৰ্য আৰু তাৰ আলোকিত বস্তুৰ সম্পৰ্কৰ দৰে।

Verse 47

जन्मादयस् तु देहस्य विक्रिया नात्मनः क्वचित् । कलानाम् इव नैवेन्दोर् मृतिर् ह्य् अस्य कुहूर् इव ॥

জন্ম আদি বিকাৰ কেৱল দেহৰ; আত্মাত সেয়া কেতিয়াও নহয়। যেনেকৈ চন্দ্ৰৰ কলা ক্ষয় হলেও চন্দ্ৰ নষ্ট নহয়, তেনেকৈ জীৱৰ ‘মৃত্যু’ও কেৱল আভাস—অমাৱস্যাৰ দৰে।

Verse 48

यथा शयान आत्मानं विषयान् फलम् एव च । अनुभुङ्क्ते ऽप्य् असत्य् अर्थे तथाप्नोत्य् अबुधो भवम् ॥

যেনেকৈ শুই থকা মানুহে সপোনত নিজকে, বিষয়সমূহক আৰু সিহঁতৰ ফল ভোগ কৰে—যদিও সেয়া অসত্য—তেনেকৈ অজ্ঞানী অসত্যক সত্য বুলি ধৰি পুনঃপুনঃ সংসাৰ-ভৱ লাভ কৰে।

Verse 49

तस्माद् अज्ञानजं शोकम् आत्मशोषविमोहनम् । तत्त्वज्ञानेन निर्हृत्य स्वस्था भव शुचिस्मिते ॥

সেয়ে, অজ্ঞান-জাত এই শোক—যি আত্মাক শুষ্ক কৰি মোহিত কৰে—তত্ত্বজ্ঞানৰে আঁতৰাই, নিজৰ ভিতৰত স্থিৰ হওঁক, হে পবিত্ৰ মৃদু-হাঁহিৰ গৰাকী।

Verse 50

श्रीशुक उवाच एवं भगवता तन्वी रामेण प्रतिबोधिताः । वैमनस्यं परित्यज्य मनो बुद्ध्या समादधे ॥

শ্ৰীশুকে ক’লে: এইদৰে ভগৱান ৰামে বোধ কৰোৱাত, সেই সুকুমাৰী ৰাজকন্যাই বিষণ্ণতা ত্যাগ কৰি, বুদ্ধিৰে মনক পুনৰ স্থিৰ কৰিলে।

Verse 51

प्राणावशेष उत्सृष्टो द्विड्भिर् हत-बल-प्रभः । स्मरन् विरूप-करणं वितथात्म-मनोरथः । चक्रे भोजकटं नाम निवासाय महत् पुरम् ॥

কেৱল প্ৰাণটুকু অৱশিষ্ট আছিল; শত্ৰুৱে তাক ত্যাগ কৰিলে, তাৰ বল আৰু দীপ্তি নষ্ট হ’ল। নিজে বিকৃত হোৱা কথাটি স্মৰণ কৰি, আশা ভাঙি যোৱাত, বাসৰ বাবে ‘ভোজকট’ নামৰ এক মহান নগৰ নিৰ্মাণ কৰিলে।

Verse 52

अहत्वा दुर्मतिं कृष्णम् अप्रत्यूह्य यवीयसीम् । कुण्डिनं न प्रवेक्ष्यामीत्य् उक्त्वा तत्रावसद् रुषा ॥

“যেতিয়ালৈকে মই সেই দুৰ্মতি কৃষ্ণক বধ কৰি মোৰ কনিষ্ঠা ভগ্নীক উভতাই নানিম, তেতিয়ালৈকে কুণ্ডিনত প্ৰৱেশ নকৰোঁ!” এইদৰে কৈ সি ক্ৰোধে দগ্ধ হৈ তাতেই থাকিল।

Verse 53

भगवान् भीष्मक-सुताम् एवं निर्जित्य भूमि-पान् । पुरम् आनीय विधि-वद् उपयेमे कुरूद्वह ॥

হে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ! এইদৰে পৃথিৱীৰ ৰজাসকলক পৰাজিত কৰি ভগৱানে ভীষ্মকৰ কন্যাক নিজৰ নগৰত আনি শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে পত্নীৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে।

Verse 54

तदा महोत्सवो नॄणां यदु-पुर्यां गृहे गृहे । अभूद् अनन्य-भावानां कृष्णे यदु-पतौ नृप ॥

হে ৰাজন! তেতিয়া যদুপুৰীত ঘৰে ঘৰে মহোৎসৱ হৈছিল—যিসকলৰ হৃদয় যদুপতি শ্ৰীকৃষ্ণত একান্তভাৱে নিবদ্ধ আছিল।

Verse 55

नराः नार्यश् च मुदिताः प्रमृष्ट-मणि-कुण्डलाः । पारिबर्हम् उपाजह्रुर् वरयोश् चित्र-वाससोः ॥

আনন্দিত নৰ-নাৰীয়ে নিজৰ মণিময় কুণ্ডল পৰিষ্কাৰ কৰি চকচকীয়া কৰি, সুন্দৰ বস্ত্ৰধাৰী বৰ-কইনাৰ বাবে বিবাহ-উপহাৰ আৰু মঙ্গল দ্ৰব্য লৈ আহিল।

Verse 56

सा वृष्णि-पुरी उत्तम्भितेन्द्र-केतुभिः विचित्र-माल्याम्बर-रत्न-तोरणैः । बभौ प्रति-द्वार्य् उपकॢप्त-मङ्गलैर् आपूर्ण-कुम्भागरु-धूप-दीपकैः ॥

বৃষ্ণিসকলৰ সেই নগৰী ইন্দ্ৰধ্বজৰ দৰে উঁচাকৈ তোলা বিজয়কেতু, বিচিত্ৰ মালা-বস্ত্ৰ আৰু ৰত্নখচিত তোৰণৰে সুশোভিত হৈ দীপ্তিময় হৈ উঠিল। প্ৰতিটো দুৱাৰত মঙ্গল সামগ্ৰী সাজি থোৱা আছিল—পূৰ্ণ কলহ, সুগন্ধি আগৰু ধূপ আৰু দীপ।

Verse 57

सिक्तमार्गा मदच्युद्भिर् आहूतप्रेष्ठभूभुजाम् । गजैर् द्वाःसु परामृष्ट-रम्भापूगोपशोभिता ॥

আহ্বান কৰা প্ৰিয় ৰজাসকলৰ হাতীৰ পৰা ওলোৱা মদজলে পথবোৰ সিক্ত হৈছিল। দুৱাৰমুখত হাতী থিয় আছিল, আৰু কলগছ-সুপাৰী গছৰ উৎসৱীয় সাজে নগৰী শোভিত হৈছিল।

Verse 58

कुरुसृञ्जयकैकेय-विदर्भयदुकुन्तयः । मिथो मुमुदिरे तस्मिन् सम्भ्रमात् परिधावताम् ॥

কুরু, সৃঞ্জয়, কৈকেয়, বিদর্ভ, যদু আৰু কুন্তি—উৎসাহৰ হুলস্থুলত ইফালে-সিফালে দৌৰি—সেই ঠাইত পৰস্পৰে মিলি একেলগে আনন্দিত হ’ল।

Verse 59

रुक्मिण्याः हरणं श्रुत्वा गीयमानं ततस् ततः । राजानो राजकन्याश् च बभूवुर् भृशविस्मिताः ॥

ৰুক্মিণীৰ হৰণ-কথা সকলোতে বাৰে বাৰে গীত হোৱা শুনি ৰজাসকল আৰু ৰাজকন্যাসকল অতিশয় বিস্মিত হ’ল।

Verse 60

द्वारकायाम् अभूद् राजन् महामोदः पुरौकसाम् । रुक्मिण्या रमयोपेतं दृष्ट्वा कृष्णं श्रियः पतिम् ॥

হে ৰাজন, দ্বাৰকাত নগৰবাসীৰ মহা আনন্দ হ’ল, যেতিয়া তেওঁলোকে শ্ৰীপতি কৃষ্ণক ৰুক্মিণীৰ সৈতে—যি ৰমাৰ সদৃশ—আহি থকা দেখিলে।