Adhyaya 52
Mucukunda’s Departure; Jarāsandha’s Pursuit; Prelude to Rukmiṇī’s Abduction (Rukmiṇī’s Message Begins)
এই অধ্যায়ত দুটা কাহিনীধাৰা একেলগ হয়—ৰাজা মুচুকুন্দলৈ শ্ৰীকৃষ্ণৰ কৃপাৰ ফল আৰু ৰুক্মিণী-বিবাহৰ পূৰ্বভূমিকা। বৰ লাভ কৰি মুচুকুন্দে কৃষ্ণক প্ৰদক্ষিণা কৰি গুহাৰ পৰা ওলাই আহে, কলিযুগ আৰম্ভ হোৱাৰ লক্ষণ বুলি জীৱসমূহৰ ক্ষীণতা দেখে আৰু উত্তৰে গন্ধমাদন আৰু বদরিকাশ্ৰমলৈ গৈ তপস্যা-ভক্তিৰে নৰ-নাৰায়ণক আৰাধনা কৰে। আনফালে কৃষ্ণ মথুৰালৈ উভতি আহি যৱনসকলক জয় কৰি তেওঁলোকৰ ধন দ্বাৰকাৰ ফালে লৈ যায়; তেতিয়া তেইশটা সেনা লৈ জৰাসন্ধ উপস্থিত হয়। কৃষ্ণ-বলৰামে নৰলীলা কৰি ধন এৰি প্ৰৱৰ্ষণ পৰ্বতত উঠে; জৰাসন্ধে পৰ্বত দহিলেও, দুয়ো প্ৰভু অদৃশ্যভাৱে জাঁপ দি সমুদ্ৰ-ৰক্ষিত দ্বাৰকাত নিৰাপদে উপস্থিত হয়, আৰু জৰাসন্ধ ভুল বুজি উভতি যায়। তাৰ পিছত বলৰাম-ৰৈৱতী বিবাহ স্মৰণ কৰা হয় আৰু বিদৰ্ভ কাহিনীৰ আৰম্ভণি হয়—ভীষ্মকৰ কন্যা ৰুক্মিণীৰ কৃষ্ণবৰণ, ৰুক্মীৰ বিৰোধ আৰু শিশুপাললৈ বিয়া দিবৰ যোজনা, লগতে ব্ৰাহ্মণ দূতৰ জৰিয়তে পঠোৱা ৰুক্মিণীৰ গোপন পত্র; পত্র কৃষ্ণলৈ পৌঁছি তৎক্ষণাৎ কাৰ্য কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इत्थं सोऽनग्रहीतोऽङ्ग कृष्णेनेक्ष्वाकुनन्दन: । तं परिक्रम्य सन्नम्य निश्चक्राम गुहामुखात् ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—হে ৰাজন, এইদৰে শ্ৰীকৃষ্ণৰ অনুগ্ৰহ লাভ কৰি ইক্ষ্বাকুনন্দন মুচুকুন্দে তেওঁক প্ৰদক্ষিণ কৰি প্ৰণাম জনাই গুহাৰ মুখৰ পৰা বাহিৰ ওলাই আহিল।
Verse 2
संवीक्ष्य क्षुल्लकान् मर्त्यान् पशून्वीरुद्वनस्पतीन् । मत्वा कलियुगं प्राप्तं जगाम दिशमुत्तराम् ॥ २ ॥
মানুহ, পশু, লতা আৰু গছ-গছনি অতি ক্ষুদ্ৰ হোৱা দেখি, ক’লিযুগ আহি পৰিছে বুলি বুজি মুচুকুন্দ উত্তৰ দিশলৈ গ’ল।
Verse 3
तप:श्रद्धायुतो धीरो नि:सङ्गो मुक्तसंशय: । समाधाय मन: कृष्णे प्राविशद् गन्धमादनम् ॥ ३ ॥
তপ আৰু শ্ৰদ্ধাৰে যুক্ত, ধীৰ, আসক্তিহীন আৰু সংশয়মুক্ত ৰজাই মন শ্ৰীকৃষ্ণত স্থিৰ কৰি গন্ধমাদন পৰ্বতত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 4
बदर्याश्रममासाद्य नरनारायणालयम् । सर्वद्वन्द्वसह: शान्तस्तपसाराधयद्धरिम् ॥ ४ ॥
তেওঁ নৰ-নাৰায়ণ ভগৱানৰ ধাম বদৰিকাশ্ৰমত উপস্থিত হৈ, সকলো দ্বন্দ্ব সহি, শান্তচিত্তে তপস্যাৰ দ্বাৰা শ্ৰীহৰিৰ আৰাধনা কৰিলে।
Verse 5
भगवान् पुनराव्रज्य पुरीं यवनवेष्टिताम् । हत्वा म्लेच्छबलं निन्ये तदीयं द्वारकां धनम् ॥ ५ ॥
ভগৱান যৱনবেষ্টিত নগৰীত পুনৰ উভতি আহিল; ম্লেচ্ছসেনা বিনাশ কৰি তেওঁলোকৰ ধন দ্বাৰকাত লৈ যাবলৈ ধৰিলে।
Verse 6
नीयमाने धने गोभिर्नृभिश्चाच्युतचोदितै: । आजगाम जरासन्धस्त्रयोविंशत्यनीकप: ॥ ६ ॥
অচ্যুতৰ আদেশত গৰু আৰু মানুহে ধন কঢ়িয়াই নি আছিল; তেতিয়া তেইশ অক্ষৌহিণী সেনাৰ নেতা জরাসন্ধ আহি উপস্থিত হ’ল।
Verse 7
विलोक्य वेगरभसं रिपुसैन्यस्य माधवौ । मनुष्यचेष्टामापन्नौ राजन् दुद्रुवतुर्द्रुतम् ॥ ७ ॥
হে ৰাজন, শত্রুসেনাৰ উগ্ৰ বেগ-প্ৰবাহ দেখি, দুয়ো মাধৱে মানুহৰ দৰে আচৰণ ধৰি তৎক্ষণাৎ দৌৰি গ’ল।
Verse 8
विहाय वित्तं प्रचुरमभीतौ भीरुभीतवत् । पद्भ्यां पद्मपलाशाभ्यां चेलतुर्बहुयोजनम् ॥ ८ ॥
প্ৰচুৰ ধন ত্যাগ কৰি, নিৰ্ভয় হৈও ভয়ৰ ভাও ধৰি, তেওঁলোকে পদ্মপাত সদৃশ চৰণে বহু যোজন গ’ল।
Verse 9
पलायमानौ तौ दृष्ट्वा मागध: प्रहसन्बली । अन्वधावद् रथानीकैरीशयोरप्रमाणवित् ॥ ९ ॥
তেওঁলোকক পলাই যোৱা দেখি বলৱান মগধ জরাসন্ধে জোৰে হাঁহি উঠিল আৰু ৰথসেনা-পদাতিকসহ ধাওঁ দিলে; দুই প্ৰভুৰ পৰম পদ সি বুজি নাপালে।
Verse 10
प्रद्रुत्य दूरं संश्रान्तौ तुङ्गमारुहतां गिरिम् । प्रवर्षणाख्यं भगवान् नित्यदा यत्र वर्षति ॥ १० ॥
দূৰলৈ দৌৰি যেন ক্লান্ত হোৱা দৰে, সেই দুই ভগৱানে ‘প্ৰৱৰ্ষণ’ নামৰ উঁচা পৰ্বতত উঠিল, য’ত ইন্দ্ৰ সদায় বৰষুণ দিয়ে।
Verse 11
गिरौ निलीनावाज्ञाय नाधिगम्य पदं नृप । ददाह गिरिमेधोभि: समन्तादग्निमुत्सृजन् ॥ ११ ॥
হে ৰাজন! তেওঁলোকে পৰ্বতত লুকাই আছে বুলি জানিও সি তেওঁলোকৰ কোনো চিহ্ন নাপালে; সেয়ে চাৰিওফালে কাঠ জড়ো কৰি আগুন লগাই পৰ্বত দহাই দিলে।
Verse 12
तत उत्पत्य तरसा दह्यमानतटादुभौ । दशैकयोजनात्तुङ्गान्निपेततुरधो भुवि ॥ १२ ॥
তাৰ পিছত তেওঁলোক দুয়ো দহি থকা পৰ্বতৰ ঢালৰ পৰা তৎক্ষণাৎ জঁপিয়াই, এগাৰ যোজন উঁচা পৰ্বতৰ পৰা তললৈ ভূমিত নামি আহিল।
Verse 13
अलक्ष्यमाणौ रिपुणा सानुगेन यदूत्तमौ । स्वपुरं पुनरायातौ समुद्रपरिखां नृप ॥ १३ ॥
হে নৃপ! শত্রু আৰু তাৰ অনুচৰসকলৰ দৃষ্টিৰ পৰা অদৃশ্য হৈ, সেই দুজন শ্ৰেষ্ঠ যাদৱ সমুদ্ৰ-পরিখাৰে সুৰক্ষিত নিজৰ দ্বাৰকা নগৰলৈ পুনৰ উভতি আহিল।
Verse 14
सोऽपि दग्धाविति मृषा मन्वानो बलकेशवौ । बलमाकृष्य सुमहन्मगधान् मागधो ययौ ॥ १४ ॥
মাগধ জরাসন্ধে ভুলকৈ ভাবিলে যে বলৰাম আৰু কেশৱ অগ্নিত দগ্ধ হৈ মৃত্যুবৰণ কৰিছে; সেয়ে সি নিজৰ বিপুল সেনাবল গুটাই মগধ ৰাজ্যলৈ উভতি গ’ল।
Verse 15
आनर्ताधिपति: श्रीमान् रैवतो रैवतीं सुताम् । ब्रह्मणा चोदित: प्रादाद् बलायेति पुरोदितम् ॥ १५ ॥
ব্ৰহ্মাৰ আদেশ অনুসৰি, আনর্তৰ শ্ৰীমান অধিপতি ৰৈৱতে, আগতে কোৱা মতে, নিজৰ কন্যা ৰৈৱতীক বলৰামৰ সৈতে বিবাহ দিলে।
Verse 16
भगवानपि गोविन्द उपयेमे कुरूद्वह । वैदर्भीं भीष्मकसुतां श्रियो मात्रां स्वयंवरे ॥ १६ ॥ प्रमथ्य तरसा राज्ञ: शाल्वादींश्चैद्यपक्षगान् । पश्यतां सर्वलोकानां तार्क्ष्यपुत्र: सुधामिव ॥ १७ ॥
হে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ! স্বয়ং পৰম ভগৱান গোবিন্দে স্বয়ংবৰত ভীষ্মকৰ কন্যা বৈদর্ভী—শ্ৰীদেৱীৰ অংসৰূপা—ক গ্ৰহণ কৰি বিবাহ কৰিলে। ৰুক্মিণীৰ ইচ্ছামতে তেওঁ শাল্ব আদি শিশুপাল-পক্ষীয় ৰজাসকলক ত্বৰিতে দমন কৰি, সকলোৰে দৃষ্টিৰ আগতে গৰুড়ে দেৱতাসকলৰ পৰা অমৃত হৰণ কৰাৰ দৰে ৰুক্মিণীক লৈ গ’ল।
Verse 17
भगवानपि गोविन्द उपयेमे कुरूद्वह । वैदर्भीं भीष्मकसुतां श्रियो मात्रां स्वयंवरे ॥ १६ ॥ प्रमथ्य तरसा राज्ञ: शाल्वादींश्चैद्यपक्षगान् । पश्यतां सर्वलोकानां तार्क्ष्यपुत्र: सुधामिव ॥ १७ ॥
হে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ! স্বয়ং পৰম ভগৱান গোবিন্দে স্বয়ংবৰত ভীষ্মকৰ কন্যা বৈদর্ভী—শ্ৰীদেৱীৰ অংসৰূপা—ক গ্ৰহণ কৰি বিবাহ কৰিলে। ৰুক্মিণীৰ ইচ্ছামতে তেওঁ শাল্ব আদি শিশুপাল-পক্ষীয় ৰজাসকলক ত্বৰিতে দমন কৰি, সকলোৰে দৃষ্টিৰ আগতে গৰুড়ে দেৱতাসকলৰ পৰা অমৃত হৰণ কৰাৰ দৰে ৰুক্মিণীক লৈ গ’ল।
Verse 18
श्रीराजोवाच भगवान् भीष्मकसुतां रुक्मिणीं रुचिराननाम् । राक्षसेन विधानेन उपयेम इति श्रुतम् ॥ १८ ॥
ৰাজা পৰীক্ষিত ক’লে—মই শুনিছোঁ যে ভগৱানে ভীষ্মকৰ সুন্দৰ-মুখী কন্যা ৰুক্মিণীক ৰাক্ষস-বিবাহ বিধানত বিবাহ কৰিছিল।
Verse 19
भगवन् श्रोतुमिच्छामि कृष्णस्यामिततेजस: । यथा मागधशाल्वादीन् जित्वा कन्यामुपाहरत् ॥ १९ ॥
হে প্ৰভু, মই অমিত তেজস্বী শ্ৰীকৃষ্ণৰ সেই কাহিনী শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰোঁ—মাগধ, শাল্ব আদি ৰজাসকলক জয় কৰি তেওঁ কেনেকৈ কন্যাক লৈ গ’ল।
Verse 20
ब्रह्मन् कृष्णकथा: पुण्या माध्वीर्लोकमलापहा: । को नु तृप्येत शृण्वान: श्रुतज्ञो नित्यनूतना: ॥ २० ॥
হে ব্ৰাহ্মণ, শ্ৰীকৃষ্ণকথা পুণ্য, মধুৰ আৰু লোক-মলিনতা দূৰকাৰী; নিত্য-নতুন সেই কাহিনী শুনি কোন ৰসজ্ঞ শ্ৰোতা তৃপ্ত হ’ব পাৰে?
Verse 21
श्रीबादरायणिरुवाच राजासीद् भीष्मको नाम विदर्भाधिपतिर्महान् । तस्य पञ्चाभवन् पुत्रा: कन्यैका च वरानना ॥ २१ ॥
শ্ৰী বাদৰায়ণি ক’লে—বিদৰ্ভৰ এজন মহাপ্ৰতাপী ৰজা আছিল, নাম ভীষ্মক। তেওঁৰ পাঁচ পুত্ৰ আৰু এজনী সুন্দৰ-মুখী কন্যা আছিল।
Verse 22
रुक्म्यग्रजो रुक्मरथो रुक्मबाहुरनन्तर: । रुक्मकेशो रुक्ममाली रुक्मिण्येषा स्वसा सती ॥ २२ ॥
ৰুক্মী আছিল জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ; তাৰ পিছত ৰুক্মৰথ, ৰুক্মবাহু, ৰুক্মকেশ আৰু ৰুক্মমালী। তেওঁলোকৰ ভগ্নী আছিল মহাসতী ৰুক্মিণী।
Verse 23
सोपश्रुत्य मुकुन्दस्य रूपवीर्यगुणश्रिय: । गृहागतैर्गीयमानास्तं मेने सदृशं पतिम् ॥ २३ ॥
প্ৰাসাদলৈ অহা অতিথিসকলে মুকুন্দৰ ৰূপ, পৰাক্ৰম, গুণ আৰু ঐশ্বৰ্য গাই গাই কীৰ্তন কৰা শুনি ৰুক্মিণীয়ে তেওঁকেই নিজৰ উপযুক্ত স্বামী বুলি মানিলে।
Verse 24
तां बुद्धिलक्षणौदार्यरूपशीलगुणाश्रयाम् । कृष्णश्च सदृशीं भार्यां समुद्वोढुं मनो दधे ॥ २४ ॥
ৰুক্মিণীৰ বুদ্ধি, শুভলক্ষণ, উদাৰতা, সৌন্দৰ্য, শীল আৰু সকলো সৎগুণ জানি শ্ৰীকৃষ্ণে তেওঁকেই নিজৰ উপযুক্ত পত্নী বুলি স্থিৰ কৰি বিবাহৰ সংকল্প কৰিলে।
Verse 25
बन्धूनामिच्छतां दातुं कृष्णाय भगिनीं नृप । ततो निवार्य कृष्णद्विड् रुक्मी चैद्यममन्यत ॥ २५ ॥
হে ৰাজন, আত্মীয়সকলে ৰুক্মিণীক কৃষ্ণলৈ দিব খুজিছিল যদিও, কৃষ্ণদ্বেষী ৰুক্মীয়ে তেওঁলোকক বাধা দি ৰুক্মিণীক শিশুপাললৈ দিবলৈ স্থিৰ কৰিলে।
Verse 26
तदवेत्यासितापाङ्गी वैदर्भी दुर्मना भृशम् । विचिन्त्याप्तं द्विजं कञ्चित् कृष्णाय प्राहिणोद्द्रुतम् ॥ २६ ॥
এই পৰিকল্পনা জানি ক’লা চকুৰ বৈদর্ভী ৰুক্মিণী গভীৰভাৱে বিষণ্ণ হ’ল। পৰিস্থিতি বিবেচনা কৰি তেওঁ তৎক্ষণাৎ এজন বিশ্বাসযোগ্য ব্ৰাহ্মণক কৃষ্ণৰ ওচৰলৈ পঠিয়ালে।
Verse 27
द्वारकां स समभ्येत्य प्रतीहारै: प्रवेशित: । अपश्यदाद्यं पुरुषमासीनं काञ्चनासने ॥ २७ ॥
দ্বাৰকাত উপস্থিত হৈ সেই ব্ৰাহ্মণক প্ৰতিহাৰসকলে ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰালে, আৰু তেওঁ সোণালী আসনত উপবিষ্ট আদিপুৰুষ ভগৱানক দর্শন কৰিলে।
Verse 28
दृष्ट्वा ब्रह्मण्यदेवस्तमवरुह्य निजासनात् । उपवेश्यार्हयां चक्रे यथात्मानं दिवौकस: ॥ २८ ॥
ব্ৰাহ্মণজনক দেখি ব্ৰাহ্মণ্যদেৱ শ্ৰীকৃষ্ণ নিজৰ সিংহাসনৰ পৰা নামি আহি তেওঁক আসনত বহুৱালে; আৰু দেৱতাসকলে যেনেকৈ তেওঁক পূজা কৰে, তেনেকৈয়ে তেওঁ ব্ৰাহ্মণজনক যথোচিত সন্মান কৰিলে।
Verse 29
तं भुक्तवन्तं विश्रान्तमुपगम्य सतां गति: । पाणिनाभिमृशन् पादावव्यग्रस्तमपृच्छत ॥ २९ ॥
ব্ৰাহ্মণজনে ভোজন কৰি বিশ্ৰাম লোৱাৰ পাছত, সাধুসকলৰ গতি শ্ৰীকৃষ্ণ ওচৰলৈ আহি নিজৰ হাতেৰে তেওঁৰ পদ মলিশ কৰি ধৈৰ্যৰে প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 30
कच्चिद् द्विजवरश्रेष्ठ धर्मस्ते वृद्धसम्मत: । वर्तते नातिकृच्छ्रेण सन्तुष्टमनस: सदा ॥ ३० ॥
ভগৱানে ক’লে: হে শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজ! বৃদ্ধসকলৰ অনুমোদিত তোমাৰ ধৰ্মাচৰণ কি অধিক কষ্ট নোহোৱাকৈ চলি আছে? তোমাৰ মন কি সদায় সন্তুষ্ট?
Verse 31
सन्तुष्टो यर्हि वर्तेत ब्राह्मणो येन केनचित् । अहीयमान: स्वद्धर्मात् स ह्यस्याखिलकामधुक् ॥ ३१ ॥
যেতিয়া ব্ৰাহ্মণ যি পায় তাতেই সন্তুষ্ট থাকে আৰু স্বধৰ্মৰ পৰা নসৰে, তেতিয়া সেই ধৰ্মেই তাৰ বাবে কামধেনু হৈ সকলো কামনা পূৰণ কৰে।
Verse 32
असन्तुष्टोऽसकृल्लोकानाप्नोत्यपि सुरेश्वर: । अकिञ्चनोऽपि सन्तुष्ट: शेते सर्वाङ्गविज्वर: ॥ ३२ ॥
অসন্তুষ্ট ব্ৰাহ্মণ, ইন্দ্ৰপদ পাইলেও, লোকৰ পৰা লোকলৈ অস্থিৰভাৱে ঘূৰি ফুৰে; কিন্তু সন্তুষ্ট ব্ৰাহ্মণ, একো নাথাকিলেও, সকলো অংগৰ কষ্টমুক্ত হৈ শান্তিতে বিশ্ৰাম কৰে।
Verse 33
विप्रान् स्वलाभसन्तुष्टान् साधून् भूतसुहृत्तमान् । निरहङ्कारिण: शान्तान् नमस्ये शिरसासकृत् ॥ ३३ ॥
যিসকল ব্ৰাহ্মণ স্বলাভত সন্তুষ্ট, সাধু, নিৰহংকাৰী আৰু শান্ত, আৰু সকলো জীৱৰ পৰম হিতৈষী—মই তেওঁলোকক বাৰে বাৰে শিৰ নত কৰি প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 34
कच्चिद् व: कुशलं ब्रह्मन् राजतो यस्य हि प्रजा: । सुखं वसन्ति विषये पाल्यमाना: स मे प्रिय: ॥ ३४ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ, তোমালোকৰ কুশল তো? তোমালোকৰ ৰজাই তোমালোকৰ মঙ্গল চায় নে? যাৰ ৰাজ্যত প্ৰজাসকল সুখে থাকে আৰু সুৰক্ষিতভাৱে পালন পায়, সেই ৰজা মোৰ অতি প্ৰিয়।
Verse 35
यतस्त्वमागतो दुर्गं निस्तीर्येह यदिच्छया । सर्वं नो ब्रूह्यगुह्यं चेत् किं कार्यं करवाम ते ॥ ३५ ॥
তুমি ক’ৰ পৰা আহিছা, এই দুৰ্গম পথ/সমুদ্ৰ পাৰ হৈ, আৰু কিহৰ বাবে? গোপন নহ’লে সকলো আমাক কোৱা; আৰু তোমাৰ বাবে আমি কি কৰিব পাৰোঁ সেয়াও কোৱা।
Verse 36
एवं सम्पृष्टसम्प्रश्नो ब्राह्मण: परमेष्ठिना । लीलागृहीतदेहेन तस्मै सर्वमवर्णयत् ॥ ३६ ॥
এইদৰে লীলাৰ্থে দেহ ধাৰণ কৰা পৰমেশ্বৰে সুধিলে, সেই ব্ৰাহ্মণে তেওঁক সকলো কথা বৰ্ণনা কৰি ক’লে।
Verse 37
श्रीरुक्मिण्युवाच श्रुत्वा गुणान् भुवनसुन्दर शृण्वतां ते निर्विश्य कर्णविवरैर्हरतोऽङ्गतापम् । रूपं दृशां दृशिमतामखिलार्थलाभं त्वय्यच्युताविशति चित्तमपत्रपं मे ॥ ३७ ॥
শ্ৰী ৰুক্মিণী ক’লে—হে ভুৱনসুন্দৰ! তোমাৰ গুণ শুনি, যিবোৰ শ্ৰোতাৰ কাণৰ পথেদি প্ৰৱেশ কৰি দেহতাপ হৰণ কৰে; আৰু তোমাৰ ৰূপ (শ্ৰৱণ/স্মৰণ) কৰি, যি দৰ্শকৰ সকলো দৃষ্টি-ইচ্ছা পূৰ্ণ কৰে—হে অচ্যুত কৃষ্ণ! মোৰ লজ্জাহীন চিত্ত তোমাতেই লীন হৈছে।
Verse 38
का त्वा मुकुन्द महती कुलशीलरूप- विद्यावयोद्रविणधामभिरात्मतुल्यम् । धीरा पतिं कुलवती न वृणीत कन्या काले नृसिंह नरलोकमनोऽभिरामम् ॥ ३८ ॥
হে মুকুন্দ! বংশ, শীল, ৰূপ, বিদ্যা, যৌৱন, ধন আৰু প্ৰভাৱত তুমি কেৱল নিজৰেই সমান। হে নৰসিংহ! তুমি সমগ্ৰ মানৱলোকৰ মন হৰ্ষিত কৰা। উপযুক্ত সময়ত কোন কুলৱতী, ধীৰ আৰু বিবাহযোগ্য কন্যাই তোমাক স্বামী ৰূপে ন বাছিব?
Verse 39
तन्मे भवान् खलु वृत: पतिरङ्ग जाया- मात्मार्पितश्च भवतोऽत्र विभो विधेहि । मा वीरभागमभिमर्शतु चैद्य आराद् गोमायुवन्मृगपतेर्बलिमम्बुजाक्ष ॥ ३९ ॥
সেয়েহে, হে প্ৰভু, মই আপোনাকেই স্বামী ৰূপে বাছিলোঁ আৰু নিজকে আপোনাৰ ওচৰত সমৰ্পণ কৰিলোঁ। হে বিভু, শীঘ্ৰ আহি মোক আপোনাৰ পত্নী কৰক। হে পদ্মনয়ন! সিংহৰ সম্পদত শিয়ালে হাত দিয়া দৰে শিষুপালে বীৰৰ ভাগ কেতিয়াও স্পৰ্শ নকৰক।
Verse 40
पूर्तेष्टदत्तनियमव्रतदेवविप्र- गुर्वर्चनादिभिरलं भगवान् परेश: । आराधितो यदि गदाग्रज एत्य पाणिं गृह्णातु मे न दमघोषसुतादयोऽन्ये ॥ ४० ॥
যদি পুণ্যকৰ্ম, যজ্ঞ, দান, নিয়ম-ব্ৰত আৰু দেৱতা, ব্ৰাহ্মণ, গুৰুৰ পূজাৰ দ্বাৰা মই পৰমেশ্বৰ ভগৱানক যথেষ্ট আৰাধনা কৰি থাকোঁ, তেন্তে গদাগ্ৰজ আহি মোৰ হাত গ্ৰহণ কৰক; দমঘোষৰ পুত্ৰ বা আন কোনো নহয়।
Verse 41
श्वोभाविनि त्वमजितोद्वहने विदर्भान् गुप्त: समेत्य पृतनापतिभि: परीत: । निर्मथ्य चैद्यमगधेन्द्रबलं प्रसह्य मां राक्षसेन विधिनोद्वह वीर्यशुल्काम् ॥ ४१ ॥
হে অজেয়! কাইলৈ যেতিয়া মোৰ বিবাহ-অনুষ্ঠান আৰম্ভ হ’ব, তেতিয়া তুমি গোপনে বিদৰ্ভলৈ আহি তোমাৰ সেনাপতিসকলৰ সৈতে পৰিবেষ্টিত হোৱা। তাৰ পাছত চৈদ্য আৰু মগধেন্দ্ৰৰ বাহিনী বলপূৰ্বক চূর্ণ কৰি, হে বীৰ, তোমাৰ পৰাক্ৰমকেই মূল্য কৰি মোক ৰাক্ষস-বিধিত বিবাহ কৰা।
Verse 42
अन्त:पुरान्तरचरीमनिहत्य बन्धून्- त्वामुद्वहे कथमिति प्रवदाम्युपायम् । पूर्वेद्युरस्ति महती कुलदेवयात्रा यस्यां बहिर्नववधूर्गिरिजामुपेयात् ॥ ४२ ॥
মই অন্তঃপুৰৰ ভিতৰৰ কোঠালিত থাকোঁ, সেয়ে তুমি ভাবিব পাৰা—“আত্মীয়সকলক ন মাৰি মই তোমাক কেনেকৈ লৈ যাম?” মই উপায় কওঁ: বিবাহৰ আগদিনা কুলদেৱীৰ মহাযাত্ৰা হয়; সেই যাত্ৰাত নববধূ নগৰৰ বাহিৰলৈ গৈ গিৰিজা দেৱীৰ দৰ্শন কৰে।
Verse 43
यस्याङ्घ्रिपङ्कजरज:स्नपनं महान्तो वाञ्छन्त्युमापतिरिवात्मतमोऽपहत्यै । यर्ह्यम्बुजाक्ष न लभेय भवत्प्रसादं जह्यामसून्व्रतकृशान् शतजन्मभि: स्यात् ॥ ४३ ॥
হে পদ্মনয়ন! মহাত্মাসকলে উমাপতি শিৱৰ দৰে তোমাৰ পদ্মচৰণৰ ধূলিত স্নান কৰি অজ্ঞান-অন্ধকাৰ নাশ কৰিবলৈ আকাঙ্ক্ষা কৰে। যদি মই তোমাৰ প্ৰসাদ নাপাওঁ, তেন্তে কঠোৰ ব্ৰত-তপস্যাই ক্ষীণ কৰা প্ৰাণ ত্যাগ কৰিম; তথাপি শত শত জন্মৰ সাধনাত হয়তো তোমাৰ কৃপা লাভ হ’ব।
Verse 44
ब्राह्मण उवाच इत्येते गुह्यसन्देशा यदुदेव मयाहृता: । विमृश्य कर्तुं यच्चात्र क्रियतां तदनन्तरम् ॥ ४४ ॥
ব্ৰাহ্মণে ক’লে: হে যদুদেৱ! এই গোপন বাৰ্তাসমূহ মই লৈ আহিছোঁ। এই পৰিস্থিতিত কি কৰা উচিত সেয়া ভালদৰে বিবেচনা কৰি তৎক্ষণাৎ কৰক।
Frequently Asked Questions
The phrase signals nara-līlā: the Lords are never overpowered, yet they enact humanlike strategies to accomplish broader purposes—relieving pressure on Mathurā, repositioning events toward Dvārakā, and drawing Jarāsandha into actions that reveal his ignorance (thinking the Lords burned). This preserves the līlā’s dramatic texture while affirming the Lord’s transcendence and sovereign control.
Traditional Purāṇic descriptions of Kali include diminishing longevity, strength, and bodily stature. Mucukunda’s observation functions as a narrative marker of yuga-transition awareness and as a moral-theological cue: recognizing decline, he turns from royal identity to bhakti-infused tapas at Badarikāśrama, illustrating the Bhāgavata’s preferred response to Kali—devotional orientation and inner renunciation.
Rukmiṇī (Vaidarbhī), daughter of King Bhīṣmaka of Vidarbha, is presented as the Lord’s eternal consort in the līlā context, hence described as a direct expansion of the goddess of fortune (Śrī/Lakṣmī). The text uses this to frame the marriage not as ordinary alliance-building but as divine union, with political conflict (Śiśupāla’s party) serving as the backdrop for revealing Bhagavān’s supremacy and the devotee’s surrender.
Kṛṣṇa’s praise establishes a bhakti-ethical standard: true spiritual authority is marked by santoṣa, humility, and welfare for all beings. It also elevates the messenger’s dignity and models proper dharma for rulers and householders—suggesting that ritual status without inner contentment yields restlessness, whereas contentment grounded in dharma supports clarity, peace, and devotion.
It introduces the Vidarbha royal family, Rukmiṇī’s deliberate choice of Kṛṣṇa, the obstacle (Rukmī arranging her marriage to Śiśupāla), and the tactical solution (the Girijā temple procession). The chapter ends with the brāhmaṇa delivering Rukmiṇī’s confidential appeal and urging immediate action—creating a direct narrative handoff to the next chapter’s execution of the plan and the ensuing confrontation with rival kings.