Adhyaya 51
Kṛṣṇa Leads Kālayavana to Mucukunda; The Yavana Is Burned; Mucukunda’s Prayers and Boon of Bhakti
মথুৰাৰ সংকটত যৱন-ভয় চলি থাকোঁতে কालयৱনে নাৰদে কোৱা লক্ষণ (শ্ৰীৱৎস, চতুৰ্ভুজ, পদ্মনয়ন, বনমালা) দেখি শ্ৰীকৃষ্ণক চিনে তেওঁৰ দিব্য সৌন্দৰ্যত মুগ্ধ হয়। নিৰস্ত্ৰ আৰু পদব্ৰজে থকা বুলি দুৰ্বল ভাবি সি ধাওঁ মাৰে, কিন্তু ভগৱান ইচ্ছাকৃতভাৱে আঁতৰি গৈও সদায় ধৰা নপৰে—যোগীসকলৰ বাবেও অগম্য। কৃষ্ণে তাক এটা পৰ্বতগুহালৈ লৈ যায়, য’ত দেৱবৰপ্ৰাপ্ত নিদ্ৰাত প্ৰাচীন ৰজা মুচুকুন্দ শুই আছে। শুই থকা জনক কৃষ্ণ বুলি ভুল কৰি কालयৱনে লাথি মাৰিলে, মুচুকুন্দৰ অগ্নিদৃষ্টিত সি তৎক্ষণাৎ ভস্ম হয়। পৰীক্ষিতৰ প্ৰশ্নত শুকদেৱে মুচুকুন্দৰ বংশ, দেৱসেৱা আৰু গুহানিদ্ৰাৰ বৰৰ কথা বৰ্ণনা কৰে। তাৰ পিছত কৃষ্ণে স্বৰূপ প্ৰকাশ কৰিলে, কালৰ প্ৰভাৱত বিনীত মুচুকুন্দে গৃহবন্ধন আৰু বিষয়াসক্ত ৰাজভোগৰ নিন্দা কৰি গভীৰ স্তৱ কৰে আৰু কেৱল প্ৰভুচৰণ-সেৱা বিচাৰে। ভগৱানে সেই ভক্তি শুদ্ধ বুলি কৈ ক্ষত্ৰিয়দোষ-শুদ্ধিৰ বাবে তপস্যা উপদেশ দিয়ে, ভৱিষ্যতে ব্ৰাহ্মণ জন্ম আৰু শেষত ভগৱৎপ্ৰাপ্তিৰ বৰ দিয়ে; এইদৰে কাহিনী মথুৰাৰ সংঘৰ্ষৰ পৰা দ্বাৰকা স্থাপনাৰ দিশে আগবাঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
শুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে: কালযৱনে ভগৱানক উদিত চন্দ্ৰৰ দৰে মথুৰাৰ পৰা ওলাই অহা দেখিলে। তেওঁৰ শ্যাম বৰণ, হালধীয়া ৰেচমৰ বস্ত্ৰ, শ্ৰীবৎস চিহ্ন আৰু কৌস্তুভ মণিৰে তেওঁক অতি সুন্দৰ দেখা গৈছিল। 'নাৰদৰ বৰ্ণনা অনুসৰি এওঁৱেই বাসুদেৱ,' এইদৰে নিশ্চিত হৈ সি যোগীসকলৰ বাবেও দুৰ্লভ ভগৱানৰ পাছে পাছে দৌৰিলে।
Verse 2
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
শুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে: কালযৱনে ভগৱানক উদিত চন্দ্ৰৰ দৰে মথুৰাৰ পৰা ওলাই অহা দেখিলে। তেওঁৰ শ্যাম বৰণ, হালধীয়া ৰেচমৰ বস্ত্ৰ, শ্ৰীবৎস চিহ্ন আৰু কৌস্তুভ মণিৰে তেওঁক অতি সুন্দৰ দেখা গৈছিল। 'নাৰদৰ বৰ্ণনা অনুসৰি এওঁৱেই বাসুদেৱ,' এইদৰে নিশ্চিত হৈ সি যোগীসকলৰ বাবেও দুৰ্লভ ভগৱানৰ পাছে পাছে দৌৰিলে।
Verse 3
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
শুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে: কালযৱনে ভগৱানক উদিত চন্দ্ৰৰ দৰে মথুৰাৰ পৰা ওলাই অহা দেখিলে। তেওঁৰ শ্যাম বৰণ, হালধীয়া ৰেচমৰ বস্ত্ৰ, শ্ৰীবৎস চিহ্ন আৰু কৌস্তুভ মণিৰে তেওঁক অতি সুন্দৰ দেখা গৈছিল। 'নাৰদৰ বৰ্ণনা অনুসৰি এওঁৱেই বাসুদেৱ,' এইদৰে নিশ্চিত হৈ সি যোগীসকলৰ বাবেও দুৰ্লভ ভগৱানৰ পাছে পাছে দৌৰিলে।
Verse 4
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
শুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে: কালযৱনে ভগৱানক উদিত চন্দ্ৰৰ দৰে মথুৰাৰ পৰা ওলাই অহা দেখিলে। তেওঁৰ শ্যাম বৰণ, হালধীয়া ৰেচমৰ বস্ত্ৰ, শ্ৰীবৎস চিহ্ন আৰু কৌস্তুভ মণিৰে তেওঁক অতি সুন্দৰ দেখা গৈছিল। 'নাৰদৰ বৰ্ণনা অনুসৰি এওঁৱেই বাসুদেৱ,' এইদৰে নিশ্চিত হৈ সি যোগীসকলৰ বাবেও দুৰ্লভ ভগৱানৰ পাছে পাছে দৌৰিলে।
Verse 5
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
শুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে: কালযৱনে ভগৱানক উদিত চন্দ্ৰৰ দৰে মথুৰাৰ পৰা ওলাই অহা দেখিলে। তেওঁৰ শ্যাম বৰণ, হালধীয়া ৰেচমৰ বস্ত্ৰ, শ্ৰীবৎস চিহ্ন আৰু কৌস্তুভ মণিৰে তেওঁক অতি সুন্দৰ দেখা গৈছিল। 'নাৰদৰ বৰ্ণনা অনুসৰি এওঁৱেই বাসুদেৱ,' এইদৰে নিশ্চিত হৈ সি যোগীসকলৰ বাবেও দুৰ্লভ ভগৱানৰ পাছে পাছে দৌৰিলে।
Verse 6
श्रीशुक उवाच तं विलोक्य विनिष्क्रान्तमुज्जिहानमिवोडुपम् । दर्शनीयतमं श्यामं पीतकौशेयवाससम् ॥ १ ॥ श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभामुक्तकन्धरम् । पृथुदीर्घचतुर्बाहुं नवकञ्जारुणेक्षणम् ॥ २ ॥ नित्यप्रमुदितं श्रीमत्सुकपोलं शुचिस्मितम् । मुखारविन्दं बिभ्राणं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३ ॥ वासुदेवो ह्ययमिति पुमान् श्रीवत्सलाञ्छन: । चतुर्भुजोऽरविन्दाक्षो वनमाल्यतिसुन्दर: ॥ ४ ॥ लक्षणैर्नारदप्रोक्तैर्नान्यो भवितुमर्हति । निरायुधश्चलन् पद्भ्यां योत्स्येऽनेन निरायुध: ॥ ५ ॥ इति निश्चित्य यवन: प्राद्रवद् तं पराङ्मुखम् । अन्वधावज्जिघृक्षुस्तं दुरापमपि योगिनाम् ॥ ६ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামীয়ে ক’লে—কালযৱনে প্ৰভুক মথুৰাৰ পৰা ওলাই আহোঁতে দেখি উদীয়মান চন্দ্ৰৰ দৰে ভাবিলে। প্ৰভু অতি দৰ্শনীয়—শ্যামবৰ্ণ, পীত কৌশেয় বস্ত্ৰধাৰী; বক্ষস্থলত শ্ৰীবৎস-চিহ্ন, কণ্ঠত কৌস্তুভ মণি দীপ্ত। তেওঁৰ চাৰি বাহু দৃঢ় আৰু দীঘল; চকু নৱকমলৰ দৰে ৰক্তিম; মুখ পদ্মসম, গাল উজ্জ্বল, পবিত্ৰ হাঁহি, আৰু মকৰাকৃতি কুণ্ডল ঝলমল কৰিছিল। যৱনে ভাবিলে—“ইয়েই নিশ্চয় বাসুদেৱ; নাৰদে কোৱা লক্ষণ—শ্ৰীবৎস, চতুৰ্ভুজতা, পদ্মনয়ন, বনমালা আৰু অতুল সৌন্দৰ্য—সকলো ইয়াত আছে; আন কোনো নহয়। তেওঁ নিৰায়ুধ হৈ পদব্ৰজে গৈছে, সেয়ে মইও নিৰায়ুধ হৈ যুদ্ধ কৰিম।” এইদৰে স্থিৰ কৰি সি পিঠ দেখুৱাই দৌৰা ভগৱানৰ পিছে দৌৰিলে, যোগীসকলৰো দুষ্প্ৰাপ্য শ্ৰীকৃষ্ণক ধৰিবলৈ ইচ্ছা কৰি।
Verse 7
हस्तप्राप्तमिवात्मानं हरीणा स पदे पदे । नीतो दर्शयता दूरं यवनेशोऽद्रिकन्दरम् ॥ ७ ॥
প্ৰতি পদে পদে হৰিয়ে নিজকে যেন কালযৱনৰ হাতত পৰিব—এনে ভ্ৰম দেখুৱাই, যৱন-ৰাজক বহু দূৰলৈ নি এটা পৰ্বতৰ গুহালৈ লৈ গ’ল।
Verse 8
पलायनं यदुकुले जातस्य तव नोचितम् । इति क्षिपन्ननुगतो नैनं प्रापाहताशुभ: ॥ ८ ॥
পিছত দৌৰি দৌৰি যৱনে কটুক্তি কৰিলে—“যদুকুলত জন্ম লৈ তোমাৰ পলাই যোৱা উচিত নহয়!” তথাপি সি প্ৰভুক ধৰিব নোৱাৰিলে, কিয়নো তাৰ পাপফল এতিয়াও শুদ্ধ হোৱা নাছিল।
Verse 9
एवं क्षिप्तोऽपि भगवान्प्राविशद् गिरिकन्दरम् । सोऽपि प्रविष्टस्तत्रान्यं शयानं ददृशे नरम् ॥ ९ ॥
এনেদৰে নিন্দা কৰা সত্ত্বেও ভগৱানে পৰ্বতৰ গুহাত প্ৰৱেশ কৰিলে। কালযৱনো ভিতৰলৈ সোমাই তাত আন এজন মানুহ শুই থকা দেখিলে।
Verse 10
नन्वसौ दूरमानीय शेते मामिह साधुवत् । इति मत्वाच्युतं मूढस्तं पदा समताडयत् ॥ १० ॥
“মোক ইমান দূৰ আনিলে এতিয়া ইয়ে ইয়াত সাধুৰ দৰে শুই আছে!” বুলি ভাবি, মূঢ় কালযৱনে শুই থকা মানুহজনক অচ্যুত শ্ৰীকৃষ্ণ বুলি ভুল কৰি সম্পূৰ্ণ জোৰেৰে লাথি মাৰিলে।
Verse 11
स उत्थाय चिरं सुप्त: शनैरुन्मील्य लोचने । दिशो विलोकयन् पार्श्वे तमद्राक्षीदवस्थितम् ॥ ११ ॥
সেই মানুহজন দীঘলীয়া নিদ্ৰাৰ পৰা জাগি উঠি ধীৰে ধীৰে চকু মেলিলে। চাৰিওফালে চাই কাষতে থিয় হৈ থকা কালযৱনক দেখিলে।
Verse 12
स तावत्तस्य रुष्टस्य दृष्टिपातेन भारत । देहजेनाग्निना दग्धो भस्मसादभवत् क्षणात् ॥ १२ ॥
হে ভাৰত, জাগি উঠা সেই মানুহজনে ক্ৰোধে দৃষ্টি পেলাই দিতেই, তাৰ দেহজাত অগ্নিয়ে কালযৱনক দগ্ধ কৰি ক্ষণতে ভস্ম কৰিলে।
Verse 13
श्रीराजोवाच को नाम स पुमान् ब्रह्मन् कस्य किंवीर्य एव च । कस्माद् गुहां गत: शिष्ये किंतेजो यवनार्दन: ॥ १३ ॥
শ্ৰী ৰজাই ক’লে: হে ব্ৰাহ্মণ, সেই পুৰুষজন কোন? তেওঁ কোন বংশৰ আৰু তেওঁৰ বীৰ্য্য কি? যৱন-নাশক তেওঁ গুহালৈ গৈ কিয় শুই থাকিল, আৰু তেওঁ কাৰ পুত্ৰ?
Verse 14
श्रीशुक उवाच स इक्ष्वाकुकुले जातो मान्धातृतनयो महान् । मुचुकुन्द इति ख्यातो ब्रह्मण्य: सत्यसङ्गर: ॥ १४ ॥
শ্ৰীশুকে ক’লে: তেওঁ ইক্ষ্বাকু বংশত জন্ম লোৱা মহান মান্ধাতাৰ পুত্ৰ। ‘মুচুকুন্দ’ নামে খ্যাত, ব্ৰাহ্মণ্যধৰ্মত নিবেদিত আৰু যুদ্ধত প্ৰতিজ্ঞা ৰক্ষাত সত্যনিষ্ঠ আছিল।
Verse 15
स याचित: सुरगणैरिन्द्राद्यैरात्मरक्षणे । असुरेभ्य: परित्रस्तैस्तद्रक्षां सोऽकरोच्चिरम् ॥ १५ ॥
ইন্দ্ৰ আদি দেৱগণে অসুৰৰ ভয়ত আত্মৰক্ষাৰ বাবে অনুৰোধ কৰাত, মুচুকুন্দে তেওঁলোকক দীঘলীয়া সময় ধৰি ৰক্ষা কৰিছিল।
Verse 16
लब्ध्वा गुहं ते स्व:पालं मुचुकुन्दमथाब्रुवन् । राजन् विरमतां कृच्छ्राद् भवान् न: परिपालनात् ॥ १६ ॥
দেৱতাসকলে কাৰ্ত্তিকেয়ক সেনাপতি ৰূপে লাভ কৰি মুচুকুন্দক ক’লে—হে ৰাজন, আমাৰ কঠিন ৰক্ষাকাৰ্যৰ পৰা এতিয়া আপুনি বিৰত হওক।
Verse 17
नरलोकं परित्यज्य राज्यं निहतकण्टकम् । अस्मान् पालयतो वीर कामास्ते सर्व उज्झिता: ॥ १७ ॥
হে বীৰ, নৰলোকৰ নিষ্কণ্টক ৰাজ্য ত্যাগ কৰি আমাক ৰক্ষা কৰোঁতে তুমি তোমাৰ সকলো ব্যক্তিগত কামনা ত্যাগ কৰিছিলা।
Verse 18
सुता महिष्यो भवतो ज्ञातयोऽमात्यमन्त्रिण: । प्रजाश्च तुल्यकालीना नाधुना सन्ति कालिता: ॥ १८ ॥
তোমাৰ পুত্ৰ, ৰাণীসকল, আত্মীয়, অমাত্য-মন্ত্ৰী, উপদেষ্টা আৰু সমকালীন প্ৰজাসকল—এতিয়া নাই; কালে সকলোকে উজাৰি লৈ গ’ল।
Verse 19
कालो बलीयान् बलिनां भगवानीश्वरोऽव्यय: । प्रजा: कालयते क्रीडन् पशुपालो यथा पशून् ॥ १९ ॥
অব্যয় ভগৱানেই ঈশ্বৰ-ৰূপ কাল, বলৱানসকলতকৈও বলৱান; তেওঁ ক্ৰীড়াৰ দৰে মর্ত্য জীৱক গোৱালীয়ে পশু চলোৱাৰ দৰে চলায়।
Verse 20
वरं वृणीष्व भद्रं ते ऋते कैवल्यमद्य न: । एक एवेश्वरस्तस्य भगवान् विष्णुरव्यय: ॥ २० ॥
তোমাৰ মঙ্গল হওক! আজি আমাৰ পৰা বৰ বাছি লোৱা—কেবল কৈবল্য (মোক্ষ) বাদে; সেয়া দান কৰিব পাৰে একমাত্ৰ অব্যয় ভগৱান বিষ্ণুৱে।
Verse 21
एवमुक्त: स वै देवानभिवन्द्य महायशा: । अशयिष्ट गुहाविष्टो निद्रया देवदत्तया ॥ २१ ॥
এইদৰে কোৱা হ’লে মহাযশস্বী ৰজা মুচুকুন্দে দেৱতাসকলক প্ৰণাম কৰি এটা গুহাত প্ৰৱেশ কৰিলে আৰু দেৱদত্ত নিদ্ৰাত শয়ন কৰিলে।
Verse 22
यवने भस्मसान्नीते भगवान् सात्वतर्षभ: । आत्मानं दर्शयामास मुचुकुन्दाय धीमते ॥ २२ ॥
যৱন ভস্মীভূত হোৱাৰ পাছত, সাত্বতসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ ভগৱানে ধীমান মুচুকুন্দক নিজৰ স্বৰূপ দৰ্শন কৰালে।
Verse 23
तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम् ॥ २३ ॥ चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ २४ ॥ प्रेक्षणीयं नृलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम् । अपीव्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम् ॥ २५ ॥ पर्यपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षित: । शङ्कित: शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा ॥ २६ ॥
তেওঁক দেখি ৰজাই দেখিলে—প্ৰভু মেঘৰ দৰে ঘনশ্যাম, পীত কৌশেয় বস্ত্ৰধাৰী; বক্ষস্থলত শ্ৰীবৎস চিহ্ন আৰু কণ্ঠত দীপ্ত কৌস্তুভ মণি শোভিত। চাৰিভুজ, বৈজয়ন্তী মালাৰে অলংকৃত, প্ৰসন্ন সুন্দৰ মুখ, ঝলমল মকৰ-কুণ্ডল আৰু স্নেহমিশ্ৰিত হাঁহিমাখা দৃষ্টিৰে তেওঁ মানৱলোকৰ সকলোৰে বাবে দৰ্শনীয়। তেওঁৰ যৌৱন অতুল; ক্ৰুদ্ধ সিংহৰ দৰে উদাৰ বিক্ৰম আৰু অদম্য তেজ। সেই তেজে অভিভূত আৰু শংকিত হৈ মহাবুদ্ধি মুচুকুন্দে ধীৰে ধীৰে ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণক প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 24
तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम् ॥ २३ ॥ चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ २४ ॥ प्रेक्षणीयं नृलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम् । अपीव्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम् ॥ २५ ॥ पर्यपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षित: । शङ्कित: शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा ॥ २६ ॥
তেওঁক দেখি ৰজাই দেখিলে—প্ৰভু মেঘৰ দৰে ঘনশ্যাম, পীত কৌশেয় বস্ত্ৰধাৰী; বক্ষস্থলত শ্ৰীবৎস চিহ্ন আৰু কণ্ঠত দীপ্ত কৌস্তুভ মণি শোভিত। চাৰিভুজ, বৈজয়ন্তী মালাৰে অলংকৃত, প্ৰসন্ন সুন্দৰ মুখ, ঝলমল মকৰ-কুণ্ডল আৰু স্নেহমিশ্ৰিত হাঁহিমাখা দৃষ্টিৰে তেওঁ মানৱলোকৰ সকলোৰে বাবে দৰ্শনীয়। তেওঁৰ যৌৱন অতুল; ক্ৰুদ্ধ সিংহৰ দৰে উদাৰ বিক্ৰম আৰু অদম্য তেজ। সেই তেজে অভিভূত আৰু শংকিত হৈ মহাবুদ্ধি মুচুকুন্দে ধীৰে ধীৰে ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণক প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 25
तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम् ॥ २३ ॥ चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ २४ ॥ प्रेक्षणीयं नृलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम् । अपीव्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम् ॥ २५ ॥ पर्यपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षित: । शङ्कित: शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा ॥ २६ ॥
তেওঁক দেখি ৰজাই দেখিলে—প্ৰভু মেঘৰ দৰে ঘনশ্যাম, পীত কৌশেয় বস্ত্ৰধাৰী; বক্ষস্থলত শ্ৰীবৎস চিহ্ন আৰু কণ্ঠত দীপ্ত কৌস্তুভ মণি শোভিত। চাৰিভুজ, বৈজয়ন্তী মালাৰে অলংকৃত, প্ৰসন্ন সুন্দৰ মুখ, ঝলমল মকৰ-কুণ্ডল আৰু স্নেহমিশ্ৰিত হাঁহিমাখা দৃষ্টিৰে তেওঁ মানৱলোকৰ সকলোৰে বাবে দৰ্শনীয়। তেওঁৰ যৌৱন অতুল; ক্ৰুদ্ধ সিংহৰ দৰে উদাৰ বিক্ৰম আৰু অদম্য তেজ। সেই তেজে অভিভূত আৰু শংকিত হৈ মহাবুদ্ধি মুচুকুন্দে ধীৰে ধীৰে ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণক প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 26
तमालोक्य घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् । श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभेन विराजितम् ॥ २३ ॥ चतुर्भुजं रोचमानं वैजयन्त्या च मालया । चारुप्रसन्नवदनं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ २४ ॥ प्रेक्षणीयं नृलोकस्य सानुरागस्मितेक्षणम् । अपीव्यवयसं मत्तमृगेन्द्रोदारविक्रमम् ॥ २५ ॥ पर्यपृच्छन्महाबुद्धिस्तेजसा तस्य धर्षित: । शङ्कित: शनकै राजा दुर्धर्षमिव तेजसा ॥ २६ ॥
প্ৰভুক দৰ্শন কৰি ৰজা মুচুকুন্দে দেখিলে—তেওঁ মেঘৰ দৰে ঘনশ্যাম, পীত ৰেশমি বস্ত্ৰধাৰী; বক্ষত শ্ৰীৱৎসচিহ্ন আৰু কণ্ঠত দীপ্ত কৌস্তুভমণিৰে বিভূষিত। তেওঁ চতুৰ্ভুজ, বৈজয়ন্তীমালাৰে অলংকৃত; শান্ত-সুন্দৰ মুখ, মকৰাকৃতি কুণ্ডল ঝলমল, স্নেহময় হাস্যদৃষ্টিয়ে মানৱলোকৰ চকু মোহিত কৰে। তেওঁৰ যৌৱন অতুল; গতি ক্ৰুদ্ধ সিংহৰ দৰে উদাত্ত পৰাক্ৰম। সেই তেজে অভিভূত হৈ, অজেয় বুলি ভাবি, সন্দেহসহ ৰজাই ধীৰে ধীৰে শ্ৰীকৃষ্ণক প্ৰশ্ন কৰিলে।
Verse 27
श्रीमुचुकुन्द उवाच को भवानिह सम्प्राप्तो विपिने गिरिगह्वरे । पद्भ्यां पद्मपलाशाभ्यां विचरस्युरुकण्टके ॥ २७ ॥
শ্ৰী মুচুকুন্দ ক’লে—আপুনি কোন, যি এই অৰণ্যৰ পৰ্বতগুহালৈ আহি উপস্থিত হৈছে? পদ্মপাতৰ দৰে কোমল পাৱে আপুনি এই কাঁটাভৰা মাটিত কেনেকৈ বিচৰণ কৰিছে?
Verse 28
किंस्वित्तेजस्विनां तेजो भगवान् वा विभावसु: । सूर्य: सोमो महेन्द्रो वा लोकपालोऽपरोऽपि वा ॥ २८ ॥
আপুনি কি তেজস্বীসকলৰ তেজৰেই তেজ? নে আপুনি অগ্নিদেৱ, সূৰ্যদেৱ, চন্দ্ৰদেৱ, মহেন্দ্ৰ, অথবা আন কোনো লোকৰ লোকপাল?
Verse 29
मन्ये त्वां देवदेवानां त्रयाणां पुरुषर्षभम् । यद् बाधसे गुहाध्वान्तं प्रदीप: प्रभया यथा ॥ २९ ॥
মই আপোনাক তিনিখন প্রধান দেৱতাৰ মাজতো পৰম পুৰুষ বুলি মানো; কিয়নো প্ৰদীপে নিজৰ পোহৰে অন্ধকাৰ দূৰ কৰাৰ দৰে আপুনি এই গুহাৰ অন্ধকাৰ দূৰ কৰিছে।
Verse 30
शुश्रूषतामव्यलीकमस्माकं नरपुङ्गव । स्वजन्म कर्म गोत्रं वा कथ्यतां यदि रोचते ॥ ३० ॥
হে নৰশ্ৰেষ্ঠ! আমি সঁচা কথা শুনিবলৈ আগ্ৰহী; আপোনাৰ ইচ্ছা হ’লে অনুগ্ৰহ কৰি আপোনাৰ জন্ম, কৰ্ম আৰু গোত্ৰ (বংশ) আমাক নিৰ্ভুলকৈ কওক।
Verse 31
वयं तु पुरुषव्याघ्र ऐक्ष्वाका: क्षत्रबन्धव: । मुचुकुन्द इति प्रोक्तो यौवनाश्वात्मज: प्रभो ॥ ३१ ॥
হে পুৰুষব্যাঘ্ৰ! আমি ইক্ষ্বাকু বংশৰ পতিত ক্ষত্ৰিয়। প্ৰভু, মোৰ নাম মুচুকুন্দ; মই যুবনাশ্বৰ পুত্ৰ।
Verse 32
चिरप्रजागरश्रान्तो निद्रयापहतेन्द्रिय: । शयेऽस्मिन् विजने कामं केनाप्युत्थापितोऽधुना ॥ ३२ ॥
দীৰ্ঘ সময় জাগি থাকি মই ক্লান্ত হৈছিলোঁ, নিদ্ৰাই ইন্দ্ৰিয় ঢাকি পেলাইছিল। সেয়ে এই নিৰ্জনতাত সুখে শুই আছিলোঁ; এতিয়াই কোনোবাই মোক জগালে।
Verse 33
सोऽपि भस्मीकृतो नूनमात्मीयेनैव पाप्मना । अनन्तरं भवान् श्रीमाल्ँ लक्षितोऽमित्रशासन: ॥ ३३ ॥
যিয়ে মোক জগাইছিল, সি নিশ্চয় নিজৰ পাপফলতেই ভস্মীভূত হ’ল। তাৰ পাছতেই মই আপোনাক দেখিলোঁ—শ্ৰীময় ৰূপধাৰী, শত্রুদমনকাৰী।
Verse 34
तेजसा तेऽविषह्येण भूरि द्रष्टुं न शक्नुम: । हतौजसा महाभाग माननीयोऽसि देहिनाम् ॥ ३४ ॥
আপোনাৰ অসহ্য তেজে আমাৰ শক্তি হৰণ কৰে; সেয়ে আমি আপোনাক স্থিৰ দৃষ্টিতে চাব নোৱাৰোঁ। হে মহাভাগ! সকলো দেহধাৰীৰ বাবে আপুনি মাননীয়।
Verse 35
एवं सम्भाषितो राज्ञा भगवान् भूतभावन: । प्रत्याह प्रहसन् वाण्या मेघनादगभीरया ॥ ३५ ॥
ৰাজাই এইদৰে ক’লে, সৃষ্টিৰ মূল ভগৱান ভূতভাবন মৃদু হাঁহিলে আৰু মেঘগর্জনৰ দৰে গম্ভীৰ বাণীৰে উত্তৰ দিলে।
Verse 36
श्रीभगवानुवाच जन्मकर्माभिधानानि सन्ति मेऽङ्ग सहस्रश: । न शक्यन्तेऽनुसङ्ख्यातुमनन्तत्वान्मयापि हि ॥ ३६ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে সখা, মোৰ জন্ম, কৰ্ম আৰু নাম সহস্ৰ সহস্ৰ। সেয়া অনন্ত; সেয়ে মই নিজেও গণনা কৰিব নোৱাৰোঁ।
Verse 37
क्वचिद् रजांसि विममे पार्थिवान्युरुजन्मभि: । गुणकर्माभिधानानि न मे जन्मानि कर्हिचित् ॥ ३७ ॥
বহু জন্মৰ পাছত কোনোবাই পৃথিৱীৰ ধূলিকণাও গণি পেলাব পাৰে; কিন্তু মোৰ গুণ, কৰ্ম, নাম আৰু জন্ম কেতিয়াও সম্পূৰ্ণ গণনা কৰিব নোৱাৰি।
Verse 38
कालत्रयोपपन्नानि जन्मकर्माणि मे नृप । अनुक्रमन्तो नैवान्तं गच्छन्ति परमर्षय: ॥ ३८ ॥
হে ৰাজা, তিনিও কালে সংঘটিত মোৰ জন্ম আৰু কৰ্মসমূহ পৰম ঋষিসকলে ক্ৰমে গণনা কৰিলেও সিহঁতে কেতিয়াও তাৰ অন্তলৈ নাপায়।
Verse 39
तथाप्यद्यतनान्यङ्ग शृणुष्व गदतो मम । विज्ञापितो विरिञ्चेन पुराहं धर्मगुप्तये । भूमेर्भारायमाणानामसुराणां क्षयाय च ॥ ३९ ॥ अवतीर्णो यदुकुले गृह आनकदुन्दुभे: । वदन्ति वासुदेवेति वसुदेवसुतं हि माम् ॥ ४० ॥
তথাপি, হে সখা, মোৰ বৰ্তমান জন্ম, নাম আৰু লীলা শুনা। পূৰ্বে ব্ৰহ্মদেৱে ধৰ্ম ৰক্ষাৰ বাবে আৰু পৃথিৱীৰ ভাৰ হোৱা অসুৰসকলৰ বিনাশৰ বাবে মোক প্ৰাৰ্থনা কৰিছিল। সেয়ে মই যদুকুলত আনকদুন্দুভিৰ গৃহত অৱতীৰ্ণ হ’লোঁ; বসুদেৱৰ পুত্ৰ হোৱাৰ বাবে লোকসকলে মোক ‘বাসুদেৱ’ বুলি কয়।
Verse 40
तथाप्यद्यतनान्यङ्ग शृणुष्व गदतो मम । विज्ञापितो विरिञ्चेन पुराहं धर्मगुप्तये । भूमेर्भारायमाणानामसुराणां क्षयाय च ॥ ३९ ॥ अवतीर्णो यदुकुले गृह आनकदुन्दुभे: । वदन्ति वासुदेवेति वसुदेवसुतं हि माम् ॥ ४० ॥
তথাপি, হে সখা, মোৰ বৰ্তমান জন্ম, নাম আৰু লীলা শুনা। পূৰ্বে ব্ৰহ্মদেৱে ধৰ্ম ৰক্ষাৰ বাবে আৰু পৃথিৱীৰ ভাৰ হোৱা অসুৰসকলৰ বিনাশৰ বাবে মোক প্ৰাৰ্থনা কৰিছিল। সেয়ে মই যদুকুলত আনকদুন্দুভিৰ গৃহত অৱতীৰ্ণ হ’লোঁ; বসুদেৱৰ পুত্ৰ হোৱাৰ বাবে লোকসকলে মোক ‘বাসুদেৱ’ বুলি কয়।
Verse 41
कालनेमिर्हत: कंस: प्रलम्बाद्याश्च सद्द्विष: । अयं च यवनो दग्धो राजंस्ते तिग्मचक्षुषा ॥ ४१ ॥
মই কালনেমিৰ ৰূপে জন্ম লোৱা কংসক, আৰু প্ৰলম্ব আদি সাধু-দ্বেষী শত্রুসকলক বধ কৰিছোঁ। এতিয়া, হে ৰাজন, এই যৱন তোমাৰ তীক্ষ্ণ দৃষ্টিত ভস্মীভূত হৈছে।
Verse 42
सोऽहं तवानुग्रहार्थं गुहामेतामुपागत: । प्रार्थित: प्रचुरं पूर्वं त्वयाहं भक्तवत्सल: ॥ ४२ ॥
মই ভক্তবৎসল; তোমাক অনুগ্ৰহ কৰিবলৈ এই গুহালৈ আহিছোঁ। কিয়নো আগতে তুমি মোক বহুবার প্ৰাৰ্থনা কৰিছিলা।
Verse 43
वरान्वृणीष्व राजर्षे सर्वान् कामान् ददामि ते । मां प्रसन्नो जन: कश्चिन्न भूयोऽर्हति शोचितुम् ॥ ४३ ॥
হে ৰাজর্ষি, মোৰ পৰা বৰ বাছি লোৱা; মই তোমাৰ সকলো কামনা পূৰ্ণ কৰিম। যিয়ে মোক প্ৰসন্ন কৰে, সি পুনৰ কেতিয়াও শোক কৰিবলৈ নালাগে।
Verse 44
श्रीशुक उवाच इत्युक्तस्तं प्रणम्याह मुचुकुन्दो मुदान्वित: । ज्ञात्वा नारायणं देवं गर्गवाक्यमनुस्मरन् ॥ ४४ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—এই কথা শুনি মুচুকুন্দে প্ৰভুক প্ৰণাম কৰিলে আৰু আনন্দিত হৈ, গৰ্গ ঋষিৰ বাক্য স্মৰণ কৰি, কৃষ্ণক পৰম নাৰায়ণ দেৱ বুলি চিনিলে। তাৰ পিছত ৰজাই তেওঁক এইদৰে ক’লে।
Verse 45
श्रीमुचुकुन्द उवाच विमोहितोऽयं जन ईश मायया त्वदीयया त्वां न भजत्यनर्थदृक् । सुखाय दु:खप्रभवेषु सज्जते गृहेषु योषित् पुरुषश्च वञ्चित: ॥ ४५ ॥
শ্ৰী মুচুকুন্দ ক’লে—হে ঈশ! তোমাৰ মায়াই মোহিত এই জনে সত্য হিত নেদেখি তোমাক ভজনা নকৰে। সুখৰ আশাত নাৰী-পুৰুষ গৃহবন্ধনত আসক্ত হয়, যিবোৰ আসলে দুখৰ উৎস; এইদৰে তেওঁলোক বঞ্চিত হয়।
Verse 46
लब्ध्वा जनो दुर्लभमत्र मानुषं कथञ्चिदव्यङ्गमयत्नतोऽनघ । पादारविन्दं न भजत्यसन्मति- र्गृहान्धकूपे पतितो यथा पशु: ॥ ४६ ॥
হে নিষ্পাপ! যিজনে কোনোবাইদৰে সহজে দুষ্প্ৰাপ্য উৎকৃষ্ট মানৱদেহ পাইও তোমাৰ পদ্মচৰণ ভজনা নকৰে, তাৰ বুদ্ধি কলুষিত; সি পশুৰ দৰে গৃহৰূপ অন্ধকূপত পতিত।
Verse 47
ममैष कालोऽजित निष्फलो गतो राज्यश्रियोन्नद्धमदस्य भूपते: । मर्त्यात्मबुद्धे: सुतदारकोशभू- ष्वासज्जमानस्य दुरन्तचिन्तया ॥ ४७ ॥
হে অজেয় প্ৰভু! ৰাজ্যশ্ৰীৰ মদত মত্ত হৈ মোৰ এই সময় নিষ্ফল গ’ল। নশ্বৰ দেহকেই আত্মা বুলি ধৰি, পুত্ৰ-স্ত্ৰী, ধনভাণ্ডাৰ আৰু ভূমিত আসক্ত হৈ মই অন্তহীন চিন্তাত দগ্ধ হ’লোঁ।
Verse 48
कलेवरेऽस्मिन् घटकुड्यसन्निभे निरूढमानो नरदेव इत्यहम् । वृतो रथेभाश्वपदात्यनीकपै- र्गां पर्यटंस्त्वागणयन् सुदुर्मद: ॥ ४८ ॥
ঘট বা দেৱালসদৃশ জড় দেহকেই মই বুলি ধৰি গাঢ় অহংকাৰত নিজকে ‘নৰদেৱ’ ভাবিলোঁ। ৰথী, হাতী, অশ্বাৰোহী, পদাতিক আৰু সেনানায়কে ঘেৰাই ধৰি পৃথিৱী ঘূৰি ফুৰিলোঁ, আৰু মোহমদত তোমাক অৱজ্ঞা কৰিলোঁ।
Verse 49
प्रमत्तमुच्चैरितिकृत्यचिन्तया प्रवृद्धलोभं विषयेषु लालसम् । त्वमप्रमत्त: सहसाभिपद्यसे क्षुल्लेलिहानोऽहिरिवाखुमन्तक: ॥ ४९ ॥
‘এইটো কৰিব লাগিব’—এনে উন্মত্ত চিন্তাত ডুবি, প্ৰবল লোভে ভৰা আৰু বিষয়ভোগত লালসাময় মানুহৰ আগত তুমি—সদা সজাগ—হঠাৎ উপস্থিত হওঁ। যেন ভোকাতুৰ সাপে ইঁদুৰৰ বাবে জিভ চাটে চাটে মৃত্যুৰূপে আহে।
Verse 50
पुरा रथैर्हेमपरिष्कृतैश्चरन् मतंगजैर्वा नरदेवसंज्ञित: । स एव कालेन दुरत्ययेन ते कलेवरो विट्कृमिभस्मसंज्ञित: ॥ ५० ॥
যি দেহ আগতে সোণাৰে সজ্জিত ৰথত বা মত্ত হাতীৰ পিঠিত চৰি ‘ৰাজা’ বুলি পৰিচিত আছিল, সেই দেহেই তোমাৰ অতিক্ৰম কৰিব নোৱাৰা কালশক্তিৰে পাছত ‘মল’, ‘কীট’ বা ‘ভস্ম’ বুলি কোৱা হয়।
Verse 51
निर्जित्य दिक्चक्रमभूतविग्रहो वरासनस्थ: समराजवन्दित: । गृहेषु मैथुन्यसुखेषु योषितां क्रीडामृग: पूरुष ईश नीयते ॥ ५१ ॥
দিশাৰ চক্ৰ জয় কৰি আৰু বিবাদমুক্ত হৈ মানুহে শ্ৰেষ্ঠ সিংহাসনত বহে; আগতে সমকক্ষ আছিল যিসকল ৰজা, তেওঁলোকে তাক বন্দনা কৰে। কিন্তু নাৰীৰ অন্তঃপুৰত, য’ত মৈথুন্যসুখ, সি পোহনীয়া জন্তুৰ দৰে টানি নিয়া হয়, হে প্ৰভু।
Verse 52
करोति कर्माणि तप:सुनिष्ठितो निवृत्तभोगस्तदपेक्षयाददत् । पुनश्च भूयासमहं स्वराडिति प्रवृद्धतर्षो न सुखाय कल्पते ॥ ५२ ॥
আৰু অধিক ঐশ্বৰ্য কামনা কৰা ৰজাই তপস্যাত দৃঢ় হৈ কৰ্তব্যকৰ্ম কৰে, ভোগ ত্যাগ কৰি দানও দিয়ে। কিন্তু ‘মই স্বতন্ত্ৰ আৰু পৰম’ বুলি ভাবি তৃষ্ণা বঢ়োৱা জনে সুখ লাভ নকৰে।
Verse 53
भवापवर्गो भ्रमतो यदा भवे- ज्जनस्य तर्ह्यच्युत सत्समागम: । सत्सङ्गमो यर्हि तदैव सद्गतौ परावरेशे त्वयि जायते मति: ॥ ५३ ॥
হে অচ্যুত! ভ্ৰমণ কৰা জীৱৰ সংসাৰ-বন্ধন যেতিয়া ক্ষয় হয়, তেতিয়া সি আপোনাৰ ভক্তসকলৰ সৎসঙ্গ লাভ কৰে। আৰু সৎসঙ্গত থাকিলে, কাৰণ-কাৰ্যৰ অধীশ্বৰ আৰু সাধুসকলৰ লক্ষ্য আপোনাত তাৰ ভক্তিমতি জাগে।
Verse 54
मन्ये ममानुग्रह ईश ते कृतो राज्यानुबन्धापगमो यदृच्छया । य: प्रार्थ्यते साधुभिरेकचर्यया वनं विविक्षद्भिरखण्डभूमिपै: ॥ ५४ ॥
হে ঈশ্বৰ! মই ভাবোঁ আপুনি মোক অনুগ্ৰহ কৰিছে, কিয়নো ৰাজ্যৰ প্ৰতি মোৰ আসক্তিৰ বন্ধন স্বতঃস্ফূর্তভাৱে আঁতৰি গ’ল। এনে মুক্তি তো বিশাল সাম্ৰাজ্যৰ সাধুস্বভাৱ ৰজাসকলে একান্তচৰ্যাৰ বাবে বনলৈ যাবলৈ ইচ্ছা কৰি প্ৰাৰ্থনা কৰে।
Verse 55
न कामयेऽन्यं तव पादसेवना- दकिञ्चनप्रार्थ्यतमाद्वरं विभो । आराध्य कस्त्वां ह्यपवर्गदं हरे वृणीत आर्यो वरमात्मबन्धनम् ॥ ५५ ॥
হে বিভো! আপোনাৰ পদসেৱাৰ বাহিৰে মই আন কোনো বৰ নাখোজোঁ—এই বৰেই নিৰাকাঙ্ক্ষীসকলে সৰ্বাধিক প্ৰাৰ্থনা কৰে। হে হৰি! মোক্ষদাতা আপোনাক আৰাধনা কৰি কোন জ্ঞানী মানুহে নিজৰ বন্ধনৰ বৰ বাছিব?
Verse 56
तस्माद्विसृज्याशिष ईश सर्वतो रजस्तम:सत्त्वगुणानुबन्धना: । निरञ्जनं निर्गुणमद्वयं परं त्वां ज्ञाप्तिमात्रं पुरुषं व्रजाम्यहम् ॥ ५६ ॥
সেয়ে, হে ঈশ্বৰ, ৰজঃ-তমঃ-সত্ত্ব গুণে বাঁধ খোৱা সকলো ভৌতিক কামনা আৰু আশীৰ্বাদৰ লালসা ত্যাগ কৰি মই তোমাৰ শৰণ লওঁ। তুমি নিৰঞ্জন, নিৰ্গুণ, অদ্বয় পৰম পুৰুষ—শুদ্ধ জ্ঞানস্বৰূপ পৰম সত্য।
Verse 57
चिरमिह वृजिनार्तस्तप्यमानोऽनुतापै- रवितृषषडमित्रोऽलब्धशान्ति: कथञ्चित् । शरणद समुपेतस्त्वत्पदाब्जं परात्म- नभयमृतमशोकं पाहि मापन्नमीश ॥ ५७ ॥
হে শৰণদাতা, এই জগতত বহুদিন ধৰি মই বিপদ-দুঃখত পীড়িত হৈ অনুতাপে দহি থাকিলোঁ। মোৰ ছয় শত্রু কেতিয়াও তৃপ্ত নহয়, আৰু মই কোনো ধৰণে শান্তি নাপালোঁ। হে পৰমাত্মা, হে ঈশ্বৰ, বিপদৰ মাজত সৌভাগ্যবশতঃ মই তোমাৰ সত্যস্বৰূপ, নিৰ্ভয় আৰু শোকহৰ পদপদ্মৰ শৰণ লৈছোঁ—মোক ৰক্ষা কৰা।
Verse 58
श्रीभगवानुवाच सार्वभौम महाराज मतिस्ते विमलोर्जिता । वरै: प्रलोभितस्यापि न कामैर्विहता यत: ॥ ५८ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে: হে সাৰ্বভৌম মহাৰাজ, তোমাৰ মতি নিৰ্মল আৰু শক্তিশালী। মই যদিও তোমাক বৰদানেৰে প্ৰলোভিত কৰিছিলোঁ, তথাপি তোমাৰ মন ভৌতিক কামনাৰে বিচলিত নহ’ল।
Verse 59
प्रलोभितो वरैर्यत्त्वमप्रमादाय विद्धि तत् । न धीरेकान्तभक्तानामाशीर्भिर्भिद्यते क्वचित् ॥ ५९ ॥
জানি থোৱা, মই তোমাক বৰদানেৰে প্ৰলোভিত কৰিছিলোঁ কেৱল তোমাৰ অপ্রমাদ—অচঞ্চল সাৱধানতা—প্ৰকাশ কৰিবলৈ। মোৰ একান্ত ভক্তসকলৰ ধীৰ বুদ্ধি কেতিয়াও ভৌতিক আশীৰ্বাদে বিচলিত নহয়।
Verse 60
युञ्जानानामभक्तानां प्राणायामादिभिर्मन: । अक्षीणवासनं राजन् दृश्यते पुनरुत्थितम् ॥ ६० ॥
হে ৰাজন, ভক্তিহীন হৈ প্ৰাণায়াম আদি অভ্যাসত নিয়োজিত লোকৰ মনৰ বাসনা সম্পূৰ্ণ ক্ষয় নহয়। সেয়ে তেওঁলোকৰ চিত্তত ভৌতিক ইচ্ছা পুনৰ উঠি আহে।
Verse 61
विचरस्व महीं कामं मय्यावेशितमानस: । अस्त्वेवं नित्यदा तुभ्यं भक्तिर्मय्यनपायिनी ॥ ६१ ॥
ইচ্ছামতে পৃথিৱীত বিচৰণ কৰা; মনক মোৰ মাজত স্থিৰ ৰাখা। তোমাৰ ভিতৰত সদায় মোৰ প্ৰতি অচল, অনপায়িনী ভক্তি থাকক।
Verse 62
क्षात्रधर्मस्थितो जन्तून् न्यवधीर्मृगयादिभि: । समाहितस्तत्तपसा जह्यघं मदुपाश्रित: ॥ ६२ ॥
ক্ষাত্ৰধৰ্মত স্থিত হৈ তুমি মৃগয়া আদি কাৰ্যৰে জীৱক বধ কৰিছিলা। মোৰ আশ্ৰয় লৈ একাগ্ৰ তপস্যাৰে সেই পাপ নাশ কৰা।
Verse 63
जन्मन्यनन्तरे राजन् सर्वभूतसुहृत्तम: । भूत्वा द्विजवरस्त्वं वै मामुपैष्यसि केवलम् ॥ ६३ ॥
হে ৰাজন, পৰৱৰ্তী জন্মতেই তুমি সকলো জীৱৰ পৰম হিতৈষী, শ্ৰেষ্ঠ দ্বিজ (ব্ৰাহ্মণ) হৈ নিশ্চয় কেৱল মোকেই প্ৰাপ্ত হ’ব।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa’s retreat is līlā and strategy: He remains the unconquerable Āśraya, beyond the grasp of even perfected yogīs, yet He arranges the downfall of the aggressor through a higher purpose. By leading Kālayavana to Mucukunda, Kṛṣṇa fulfills multiple dharmic aims at once—destroying the Yavana threat without conventional combat, honoring the boon surrounding Mucukunda’s sleep, and granting His devotee direct darśana and upliftment. The episode teaches that the Lord is not bound by kṣatriya expectations of immediate retaliation; He orchestrates outcomes through kāla and divine intelligence.
Mucukunda was a valorous king of the Ikṣvāku line (son of Māndhātā in Śukadeva’s narration), renowned for protecting the devas against demons for a prolonged era. As recompense, the devas granted him extraordinary sleep and a protective condition: whoever disturbed him would be destroyed. Thus, when Kālayavana violently awakened him, the sinful aggressor was consumed by the fiery power inherent in that boon and in the king’s awakened potency. The Bhāgavatam frames the destruction as the reaction of Kālayavana’s sins meeting a divinely sanctioned consequence.
Mucukunda interprets kingship as a theater of māyā: pride in armies, wealth, and conquest collapses under kāla, and even a celebrated “king” becomes ‘ashes’ or ‘worms.’ He exposes sense pleasure—especially the loss of autonomy within indulgence—as bondage, not happiness. From this diagnosis he concludes the cure: association with devotees awakens devotion, and the highest boon is service to Kṛṣṇa’s lotus feet, not material prosperity or even worldly security. His prayers model śaraṇāgati: renouncing desires tied to the guṇas and taking shelter of the Lord as the only fearlessness.
Kṛṣṇa states that He offered benedictions to demonstrate Mucukunda’s steadfastness: pure devotees are not diverted by material rewards. He contrasts this with nondevotees whose minds, though disciplined by practices like prāṇāyāma, may still generate latent desires because the heart is not fully purified. The teaching is that bhakti is not merely a technique but a relationship of surrender; when devotion is unalloyed, intelligence remains fixed on the Lord despite temptations.
Mucukunda asked for no material boon—only service to the Lord’s lotus feet. Kṛṣṇa blessed him to wander with unwavering devotion, instructed him to perform penance to counteract kṣatriya हिंसा (violence) incurred in duty, and promised that in his next life he would be born as an exemplary brāhmaṇa and attain the Lord alone. The boon thus culminates in purified life, bhakti, and final God-realization rather than temporary power.