Adhyaya 5
Nanda Mahārāja Celebrates Kṛṣṇa’s Birth; Vasudeva Warns of Danger
কৃষ্ণৰ আবিৰ্ভাৱ আৰু গোকুললৈ স্থানান্তৰৰ পাছত এই অধ্যায়ত সেই গোপন দিৱ্য ঘটনাটো সমাজ আৰু বৈদিক আচাৰেৰে প্ৰকাশ পাই স্থিৰ হয়। নন্দ মহাৰাজে মন্ত্রবিদ ব্ৰাহ্মণসকলৰ দ্বাৰা জাতকৰ্ম আদি মঙ্গল-সংস্কাৰ কৰাই, গাই, ধান্য, অলংকাৰ আদি প্ৰচুৰ দান দিয়ে আৰু ব্ৰজপুৰত মহোৎসৱ হয়। গোপ-গোপীসকলে উপহাৰ আৰু আশীৰ্বাদ লৈ আহে, গীত-বাদ্যৰ ধ্বনি উঠে, আৰু অজ তথা জগদীশ্বৰ শিশুটোৰ প্ৰতি গভীৰ বৎসল্যভাব প্ৰকাশ পায়। তাৰ পাছত নন্দে কংসক কৰ দিবলৈ মথুৰালৈ গৈ বসুদেৱক লগ পায়; দুয়োৰে মাজত স্নেহভৰা কিন্তু ভাগ্য আৰু বিচ্ছেদ বিষয়ে গম্ভীৰ কথোপকথন হয়। বসুদেৱে গোকুলত আসন্ন উপদ্ৰৱৰ সংকেত দি সাৱধান কৰে, যাৰ ফলত কংসৰ বৈৰিতা আৰু দানৱ-প্ৰেৰিত সংকটৰ পৰৱৰ্তী কাহিনী আগবাঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच नन्दस्त्वात्मज उत्पन्ने जाताह्लादो महामना: । आहूय विप्रान् वेदज्ञान्स्नात: शुचिरलङ्कृत: ॥ १ ॥ वाचयित्वा स्वस्त्ययनं जातकर्मात्मजस्य वै । कारयामास विधिवत् पितृदेवार्चनं तथा ॥ २ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—মহামনা নন্দ মহাৰাজৰ ঘৰত শ্ৰীকৃষ্ণ পুত্ৰৰূপে প্ৰকট হোৱাত তেওঁ আনন্দত আপ্লুত হ’ল। স্নান কৰি শুচি আৰু সুশোভিত হৈ তেওঁ বেদমন্ত্ৰজ্ঞ ব্ৰাহ্মণসকলক আহ্বান কৰিলে; তেওঁলোকৰ দ্বাৰা মঙ্গল স্বস্ত্যয়ন পাঠ কৰাই নবজাত শিশুৰ জাতকর্ম বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন কৰালে আৰু দেৱতা আৰু পিতৃসকলৰ পূজাও কৰালে।
Verse 2
श्रीशुक उवाच नन्दस्त्वात्मज उत्पन्ने जाताह्लादो महामना: । आहूय विप्रान् वेदज्ञान्स्नात: शुचिरलङ्कृत: ॥ १ ॥ वाचयित्वा स्वस्त्ययनं जातकर्मात्मजस्य वै । कारयामास विधिवत् पितृदेवार्चनं तथा ॥ २ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—মহামনা নন্দ মহাৰাজৰ ঘৰত শ্ৰীকৃষ্ণ পুত্ৰৰূপে প্ৰকট হোৱাত তেওঁ আনন্দত আপ্লুত হ’ল। স্নান কৰি শুচি আৰু সুশোভিত হৈ তেওঁ বেদমন্ত্ৰজ্ঞ ব্ৰাহ্মণসকলক আহ্বান কৰিলে; তেওঁলোকৰ দ্বাৰা মঙ্গল স্বস্ত্যয়ন পাঠ কৰাই নবজাত শিশুৰ জাতকর্ম বিধিপূৰ্বক সম্পন্ন কৰালে আৰু দেৱতা আৰু পিতৃসকলৰ পূজাও কৰালে।
Verse 3
धेनूनां नियुते प्रादाद् विप्रेभ्य: समलङ्कृते । तिलाद्रीन्सप्त रत्नौघशातकौम्भाम्बरावृतान् ॥ ३ ॥
নন্দ মহাৰাজে ব্ৰাহ্মণসকলক বস্ত্ৰ আৰু ৰত্নে সুসজ্জিত বিশ লক্ষ গাই দান দিলে। লগতে ৰত্ন আৰু সোণালী কঢ়াই কৰা বস্ত্ৰে আৱৃত শস্যৰ সাতটা পৰ্বতসম স্তূপো অৰ্পণ কৰিলে।
Verse 4
कालेन स्नानशौचाभ्यां संस्कारैस्तपसेज्यया । शुध्यन्ति दानै: सन्तुष्टया द्रव्याण्यात्मात्मविद्यया ॥ ४ ॥
হে ৰাজন, কালৰ প্ৰভাৱত ভূমি আদি দ্ৰব্য শুদ্ধ হয়; স্নানে দেহ শুদ্ধ হয়; শৌচে অশুচি বস্তু শুদ্ধ হয়। সংস্কাৰে জন্ম শুদ্ধ হয়; তপস্যাই ইন্দ্ৰিয় শুদ্ধ কৰে; আৰু ব্ৰাহ্মণ-আৰাধনা আৰু দানে সম্পদ শুদ্ধ হয়। সন্তোষে মন শুদ্ধ হয় আৰু আত্মবিদ্যা—অর্থাৎ কৃষ্ণচেতনা—দ্বাৰা আত্মা শুদ্ধ হয়।
Verse 5
सौमङ्गल्यगिरो विप्रा: सूतमागधवन्दिन: । गायकाश्च जगुर्नेदुर्भेर्यो दुन्दुभयो मुहु: ॥ ५ ॥
ব্ৰাহ্মণসকলে মঙ্গলময় বৈদিক স্তোত্ৰ পাঠ কৰিলে। সূত, মাগধ আৰু বন্দীজন—পুৰাণ আৰু ৰাজবংশ-ইতিহাস পাঠত নিপুণ—ঘোষণা কৰিলে; গায়কে গান গালে আৰু ভেৰী-দুন্দুভি আদি বাদ্য বাৰে বাৰে ধ্বনিত হ’ল।
Verse 6
व्रज: सम्मृष्टसंसिक्तद्वाराजिरगृहान्तर: । चित्रध्वजपताकास्रक्चैलपल्लवतोरणै: ॥ ६ ॥
নন্দ মহাৰাজৰ বাসস্থান ব্ৰজপুৰ সম্পূৰ্ণৰূপে সজোৱা হৈছিল। বিচিত্ৰ ধ্বজ-পতাকা, তোৰণ, ফুলমালা, বস্ত্ৰ আৰু আমপাতাৰে দ্বাৰসমূহ অলংকৃত; উঠোন, পথৰ কাষৰ গেট আৰু ঘৰৰ ভিতৰৰ কক্ষ—সকলো ভালকৈ ঝাড়ু দি পানীৰে ধুই দিয়া হৈছিল।
Verse 7
गावो वृषा वत्सतरा हरिद्रातैलरूषिता: । विचित्रधातुबर्हस्रग्वस्त्रकाञ्चनमालिन: ॥ ७ ॥
গাই, ষাঁড় আৰু বাছুৰবোৰক হালধি আৰু তেলৰ মিশ্ৰণে ভালকৈ লেপা হৈছিল, তাত বিভিন্ন খনিজো মিহলি আছিল। সিহঁতৰ মূৰত ময়ূৰপাখি শোভা পাইছিল; ফুলমালা, বস্ত্ৰ আৰু সোণৰ অলংকাৰৰে সিহঁত সজ্জিত আছিল।
Verse 8
महार्हवस्त्राभरणकञ्चुकोष्णीषभूषिता: । गोपा: समाययू राजन् नानोपायनपाणय: ॥ ८ ॥
হে ৰাজা পৰীক্ষিত! মূল্যবান বস্ত্ৰ, অলংকাৰ, কঞ্চুক আৰু পাগুৰিৰে সজ্জিত গোপসকলে হাতে নানা উপহাৰ লৈ নন্দ মহাৰাজৰ গৃহলৈ আহিল।
Verse 9
गोप्यश्चाकर्ण्य मुदिता यशोदाया: सुतोद्भवम् । आत्मानं भूषयांचक्रुर्वस्त्राकल्पाञ्जनादिभि: ॥ ९ ॥
যশোদা মাতাৰ পুত্ৰজন্মৰ কথা শুনি গোপীসকল অতি আনন্দিত হৈ উত্তম বস্ত্ৰ, অলংকাৰ আৰু অঞ্জন আদি লৈ নিজকে সুন্দৰকৈ সজাই তুলিলে।
Verse 10
नवकुङ्कुमकिञ्जल्कमुखपङ्कजभूतय: । बलिभिस्त्वरितं जग्मु: पृथुश्रोण्यश्चलत्कुचा: ॥ १० ॥
নৱ কেশৰ আৰু কুঙ্কুমৰ ৰেণুৰে শোভিত পদ্মমুখী, পূৰ্ণ নিতম্ব আৰু দৌৰোঁতে চলমান স্তনযুক্ত গোপীসকলে হাতে উপহাৰ লৈ ত্বৰিতভাৱে যশোদা মাতাৰ গৃহলৈ গ’ল।
Verse 11
गोप्य: सुमृष्टमणिकुण्डलनिष्ककण्ठ्य- श्चित्राम्बरा: पथि शिखाच्युतमाल्यवर्षा: । नन्दालयं सवलया व्रजतीर्विरेजु- र्व्यालोलकुण्डलपयोधरहारशोभा: ॥ ११ ॥
চকচকীয়া মণিকুণ্ডল আৰু গলাত নিষ্ক ধৰি, বিচিত্ৰ বস্ত্ৰ পিন্ধি, হাতত বালা পৰি, চুলিৰ পৰা ফুল বৃষ্টি দৰে সৰি পৰি—এদৰে নন্দালয়লৈ যোৱা গোপীসকল অতি শোভাময় দেখা গ’ল; তেওঁলোকৰ কুণ্ডল, হাৰ আৰু স্তন চলাৰ সৈতে দুলিছিল।
Verse 12
ता आशिष: प्रयुञ्जानाश्चिरं पाहीति बालके । हरिद्राचूर्णतैलाद्भि: सिञ्चन्त्योऽजनमुज्जगु: ॥ १२ ॥
তেওঁলোকে নবজাত বালকক আশীৰ্বাদ দি ক’লে, “হে বালক, দীৰ্ঘকাল ৰক্ষা কৰা; ব্ৰজৰ ৰজা হৈ সকলোকে পালন কৰা।” তাৰ পিছত হালধি গুঁড়া, তেল আৰু পানীৰ মিশ্ৰণ অজন্মা পৰম হৰিৰ ওপৰত ছিটাই প্ৰাৰ্থনা গাইলে।
Verse 13
अवाद्यन्त विचित्राणि वादित्राणि महोत्सवे । कृष्णे विश्वेश्वरेऽनन्ते नन्दस्य व्रजमागते ॥ १३ ॥
নন্দ মহাৰাজৰ ব্ৰজগৃহলৈ বিশ্বেশ্বৰ, সৰ্বব্যাপী, অনন্ত শ্ৰীকৃষ্ণ আহি পোৱাত মহোৎসৱত নানা ধৰণৰ বাদ্যযন্ত্ৰ বিচিত্ৰ ধ্বনিত বাজি উঠিল।
Verse 14
गोपा: परस्परं हृष्टा दधिक्षीरघृताम्बुभि: । आसिञ्चन्तो विलिम्पन्तो नवनीतैश्च चिक्षिपु: ॥ १४ ॥
গোপসকলে পৰস্পৰে আনন্দিত হৈ দধি, ক্ষীৰ, ঘৃত আৰু পানী মিহলাই একে-অন্যৰ গাত ছিটাই, লেপি, আৰু মাখনো পৰস্পৰলৈ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 15
नन्दो महामनास्तेभ्यो वासोऽलङ्कारगोधनम् । सूतमागधवन्दिभ्यो येऽन्ये विद्योपजीविन: ॥ १५ ॥ तैस्तै: कामैरदीनात्मा यथोचितमपूजयत् । विष्णोराराधनार्थाय स्वपुत्रस्योदयाय च ॥ १६ ॥
মহামনা নন্দে গোপসকলক বস্ত্ৰ, অলংকাৰ আৰু গোধন দান কৰিলে। সূত, মাগধ, বন্দী আৰু অন্য বিদ্যাজীৱীসকলকো তেওঁলোকৰ যোগ্যতা অনুসাৰে ইচ্ছিত দান দি তৃপ্ত কৰিলে—বিষ্ণুৰ আৰাধনা আৰু নিজৰ পুত্ৰৰ অভ্যুদয়ৰ বাবে।
Verse 16
नन्दो महामनास्तेभ्यो वासोऽलङ्कारगोधनम् । सूतमागधवन्दिभ्यो येऽन्ये विद्योपजीविन: ॥ १५ ॥ तैस्तै: कामैरदीनात्मा यथोचितमपूजयत् । विष्णोराराधनार्थाय स्वपुत्रस्योदयाय च ॥ १६ ॥
মহামনা নন্দে গোপসকলক বস্ত্ৰ, অলংকাৰ আৰু গোধন দান কৰিলে। সূত, মাগধ, বন্দী আৰু অন্য বিদ্যাজীৱীসকলকো তেওঁলোকৰ যোগ্যতা অনুসাৰে ইচ্ছিত দান দি তৃপ্ত কৰিলে—বিষ্ণুৰ আৰাধনা আৰু নিজৰ পুত্ৰৰ অভ্যুদয়ৰ বাবে।
Verse 17
रोहिणी च महाभागा नन्दगोपाभिनन्दिता । व्यचरद् दिव्यवासस्रक्कण्ठाभरणभूषिता ॥ १७ ॥
মহাভাগ্যা ৰোহিণীক নন্দ আৰু যশোদাই সন্মান দিলে। তাই দিব্য বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি, মালা আৰু কণ্ঠাভৰণ আদি অলংকাৰৰে ভূষিতা হৈ, উৎসৱলৈ অহা অতিথি নাৰীক গ্ৰহণ কৰিবলৈ ইফালে-সিফালে বিচৰণ কৰিলে।
Verse 18
तत आरभ्य नन्दस्य व्रज: सर्वसमृद्धिमान् । हरेर्निवासात्मगुणै रमाक्रीडमभून्नृप ॥ १८ ॥
তেতিয়াৰ পৰা নন্দ মহাৰাজৰ ব্রজ সৰ্বসমৃদ্ধিৰে পৰিপূৰ্ণ হ’ল। হৰিৰ নিবাস আৰু দিৱ্য গুণে ই লক্ষ্মীদেৱীৰ লীলা-ক্ৰীড়াস্থান হৈ উঠিল, হে নৃপ।
Verse 19
गोपान् गोकुलरक्षायां निरूप्य मथुरां गत: । नन्द: कंसस्य वार्षिक्यं करं दातुं कुरूद्वह ॥ १९ ॥
গোকুল ৰক্ষাৰ বাবে গোপসকলক নিযুক্ত কৰি নন্দ মহাৰাজ মথুৰালৈ গ’ল, হে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ, কংসক বাৰ্ষিক কৰ দিবলৈ।
Verse 20
वसुदेव उपश्रुत्य भ्रातरं नन्दमागतम् । ज्ञात्वा दत्तकरं राज्ञे ययौ तदवमोचनम् ॥ २० ॥
বাসুদেৱে শুনিলে যে তেওঁৰ প্ৰিয় বন্ধু আৰু ভ্ৰাতা নন্দ মথুৰালৈ আহি ৰজা কংসক কৰ দি থৈছে; তেতিয়া তেওঁ নন্দৰ বাসগৃহলৈ গ’ল।
Verse 21
तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय देह: प्राणमिवागतम् । प्रीत: प्रियतमं दोर्भ्यां सस्वजे प्रेमविह्वल: ॥ २१ ॥
তেওঁক দেখি নন্দ মহাৰাজ হঠাৎ উঠি দাঁড়াল, যেন দেহত প্ৰাণ ঘূৰি আহিল। প্ৰেমে বিহ্বল হৈ তেওঁ পৰম প্ৰিয় বাসুদেৱক দুয়ো বাহুত আলিঙ্গন কৰিলে।
Verse 22
पूजित: सुखमासीन: पृष्ट्वानामयमादृत: । प्रसक्तधी: स्वात्मजयोरिदमाह विशाम्पते ॥ २२ ॥
হে মহাৰাজ পৰীক্ষিত, নন্দ মহাৰাজে আদৰেৰে পূজা কৰাৰ পাছত বাসুদেৱে শান্তিতে বহিল আৰু গভীৰ স্নেহে নিজৰ দুয়ো পুত্ৰৰ কুশল সুধিলে।
Verse 23
दिष्टया भ्रात: प्रवयस इदानीमप्रजस्य ते । प्रजाशाया निवृत्तस्य प्रजा यत् समपद्यत ॥ २३ ॥
ভাই নন্দ মহাৰাজ! বয়স বাঢ়ি গৈছিল, আপোনাৰ পুত্ৰ নাছিল আৰু সন্তানৰ আশাো নিৱৃত্ত হৈছিল; সেয়ে এতিয়া পুত্ৰলাভ আপোনাৰ মহাসৌভাগ্যৰ লক্ষণ।
Verse 24
दिष्टया संसारचक्रेऽस्मिन् वर्तमान: पुनर्भव: । उपलब्धो भवानद्य दुर्लभं प्रियदर्शनम् ॥ २४ ॥
এই সংসাৰচক্ৰত থাকিও আজি আপোনাৰ দৰ্শন মোৰ বাবে যেন পুনৰ্জন্ম; প্ৰিয়জনৰ সাক্ষাৎ অতি দুৰ্লভ।
Verse 25
नैकत्र प्रियसंवास: सुहृदां चित्रकर्मणाम् । ओघेन व्यूह्यमानानां प्लवानां स्रोतसो यथा ॥ २५ ॥
যেনেকৈ নদীৰ সোঁতত ভাহি যোৱা কাঠৰ টুকুৰা একেলগে থাকিব নোৱাৰে, তেনেকৈ বিচিত্ৰ কৰ্ম আৰু কালৰ ঢৌত বন্ধু-স্বজনো একেলগে থাকিব নোৱাৰে।
Verse 26
कच्चित् पशव्यं निरुजं भूर्यम्बुतृणवीरुधम् । बृहद्वनं तदधुना यत्रास्से त्वं सुहृद्वृत: ॥ २६ ॥
প্ৰিয় বন্ধু নন্দ মহাৰাজ! আপুনি সুহৃদসকলৰ সৈতে যি ডাঙৰ বনভূমিত বাস কৰিছে, সেয়া গৰু-মহিষ আদি পশুৰ বাবে অনুকূল আৰু ৰোগমুক্ত নে? তাত পানী, ঘাঁহ আৰু গছ-লতা প্ৰচুৰ নে?
Verse 27
भ्रातर्मम सुत: कच्चिन्मात्रा सह भवद्व्रजे । तातं भवन्तं मन्वानो भवद्भ्यामुपलालित: ॥ २७ ॥
ভাই! মোৰ পুত্ৰ বলদেৱ কি তেওঁৰ মাতৃ ৰোহিণীৰ সৈতে তোমালোকৰ ব্ৰজত আছে? তোমাক পিতা বুলি মানি তোমালোক দুয়ো স্নেহে লালন-পালন কৰিছা; তেওঁ কি তাত সুখে আছে?
Verse 28
पुंसस्त्रिवर्गो विहित: सुहृदो ह्यनुभावित: । न तेषु क्लिश्यमानेषु त्रिवर्गोऽर्थाय कल्पते ॥ २८ ॥
যেতিয়া বন্ধু আৰু আত্মীয়সকল সঠিকভাৱে সুস্থিত থাকে, তেতিয়া শাস্ত্ৰবিহিত ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম ত্ৰিবৰ্গ ফলদায়ক হয়। কিন্তু তেওঁলোক দুখত থাকিলে এই ত্ৰিবৰ্গেও সুখ দিব নোৱাৰে।
Verse 29
श्रीनन्द उवाच अहो ते देवकीपुत्रा: कंसेन बहवो हता: । एकावशिष्टावरजा कन्या सापि दिवं गता ॥ २९ ॥
শ্ৰী নন্দ ক’লে—হায়! দেৱকীৰ বহু পুত্ৰক কংসে হত্যা কৰিলে। আৰু যি একমাত্ৰ সৰ্বকনিষ্ঠ কন্যা অৱশিষ্ট আছিল, সেয়ো স্বৰ্গলোকলৈ গ’ল।
Verse 30
नूनं ह्यदृष्टनिष्ठोऽयमदृष्टपरमो जन: । अदृष्टमात्मनस्तत्त्वं यो वेद न स मुह्यति ॥ ३० ॥
নিশ্চয় মানুহ অদৃষ্ট (ভাগ্য)ৰ অধীন, আৰু অদৃষ্টেই পৰম নিয়ন্তা। যিয়ে অদৃষ্টক আত্মতত্ত্বৰূপে জানে, সি কেতিয়াও মোহিত নহয়।
Verse 31
श्रीवसुदेव उवाच करो वै वार्षिको दत्तो राज्ञे दृष्टा वयं च व: । नेह स्थेयं बहुतिथं सन्त्युत्पाताश्च गोकुले ॥ ३१ ॥
শ্ৰী বসুদেৱ ক’লে—ভাই, তুমি ৰজাক (কংসক) বাৰ্ষিক কৰ দি দিছা আৰু আমাকো দেখা কৰিছা। এতিয়া ইয়াত বহুদিন নাথাকিবা; গোকুলত উপদ্ৰৱৰ আশংকা আছে।
Verse 32
श्रीशुक उवाच इति नन्दादयो गोपा: प्रोक्तास्ते शौरिणा ययु: । अनोभिरनडुद्युक्तैस्तमनुज्ञाप्य गोकुलम् ॥ ३२ ॥
শ্ৰী শুকদেৱ ক’লে—শৌৰি (বসুদেৱ) এনেদৰে কোৱাৰ পিছত নন্দ আদি গোপসকলে তেওঁৰ অনুমতি লৈ, গাড়ীত বলদ জুৰি, গোকুললৈ যাত্ৰা কৰিলে।
Frequently Asked Questions
It shows how the Supreme Lord allows Himself to be approached within dharma and human society, enabling the devotees’ vātsalya-bhāva to mature naturally. The saṁskāra is not for purifying Kṛṣṇa (who is eternally pure) but for sanctifying the environment and the community’s relationship with Him, establishing Vraja as the stage for bhakti-rasa and poṣaṇa (the Lord’s protection of devotees) in the chapters that follow.
The verse outlines a graded śuddhi: time purifies possessions, bathing purifies the body, saṁskāras purify birth, tapas purifies senses, and dāna/worship offered to brāhmaṇas purifies wealth; the mind is purified by satisfaction, and the self is purified by self-realization—explicitly identified as Kṛṣṇa consciousness. The hierarchy culminates in bhakti as the deepest purification because it addresses the root identity (ātman) rather than only external conditions.
Vasudeva understands Kaṁsa’s paranoia and the likelihood of disturbances aimed at the child connected to Devakī. Although Kṛṣṇa is concealed in Gokula, the atmosphere around Kaṁsa is charged with fear and violence. The warning functions as narrative foreshadowing: Vraja will soon face demonic attacks, and the devotees’ protection (poṣaṇa) will be displayed through Kṛṣṇa’s forthcoming līlās.
They are traditional professional reciters and bards: sūtas narrate histories and Purāṇic accounts, māgadhas praise royal lineages and compose eulogies, and vandīs offer formal glorification. Their inclusion in Nanda’s charity highlights the Vedic social ecosystem of remembrance and kīrtana-like celebration, where sacred history and praise support communal dharma and devotion.