Adhyaya 40
Akrūra’s Prayers (Akrūra-stuti): The Lord as Cause of Causes, Virāṭ, and the Goal of All Paths
কৃষ্ণ আৰু বলৰামক মথুৰালৈ আগবঢ়াই নি যাঁওতে আৰু তেওঁলোকৰ দিৱ্যত্ব প্ৰত্যক্ষ দৰ্শন কৰি অক্রূৰৰ অন্তৰ্নিশ্চয় স্তুতিত পৰিণত হয়। তেওঁ নাৰায়ণক সৰ্ব-কাৰণ-কাৰণ বুলি প্ৰণাম কৰে—যাঁৰ নাভি-পদ্মৰ পৰা ব্ৰহ্মাৰ উদ্ভৱ, আৰু যাঁৰ অতীত দেহৰ পৰা মহৎ, অহংকাৰ, ভূত, ইন্দ্ৰিয় আৰু দেৱতালৈ কাৰণ-পরম্পৰা বিস্তাৰিত। তেওঁ স্বীকাৰ কৰে যে প্ৰকৃতি আৰু ব্ৰহ্মাও গুণাতীত প্ৰভুক সম্পূৰ্ণকৈ জানিব নোৱাৰে; তাৰপিছত যোগধ্যান, বৈদিক অগ্নিযাগ, জ্ঞানযজ্ঞ, বৈষ্ণৱ আগম আৰু শৈৱ উপাসনা—এই সকলো পথ একেটা লক্ষ্যতেই মিলি যায়, নদী যেনেকৈ সাগৰত মিলি যায়। তেওঁ বিরাট-পুৰুষৰ বৰ্ণনা কৰে, মৎস্যৰ পৰা কল্কিলৈকে অৱতাৰসমূহক বন্দনা কৰে, ‘মই’ আৰু ‘মোৰ’ বোলা মায়াবন্ধন স্বীকাৰ কৰি শৰণাগতি লৈ ৰক্ষা প্ৰাৰ্থনা কৰে। এই স্তুতি মথুৰাত আগন্তুক সংঘৰ্ষক প্ৰভুৰ লীলা আৰু ভক্তৰ আশ্ৰয় হিচাপে স্থাপন কৰে।
Shlokas
Verse 1
श्रीअक्रूर उवाच नतोऽस्म्यहं त्वाखिलहेतुहेतुं नारायणं पूरुषमाद्यमव्ययम् । यन्नाभिजातादरविन्दकोषाद् ब्रह्माविरासीद् यत एष लोक: ॥ १ ॥
শ্ৰী অক্রূৰে ক’লে—হে সকলো কাৰণৰ কাৰণ, আদি আৰু অব্যয় পৰমপুৰুষ নাৰায়ণ! মই আপোনাক প্ৰণাম কৰোঁ। আপোনাৰ নাভিৰ পৰা জন্মা পদ্মৰ কোষৰ পৰা ব্ৰহ্মা প্ৰকাশিত হ’ল, আৰু তেওঁৰ দ্বাৰাই এই বিশ্বলোক উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 2
भूस्तोयमग्नि: पवनं खमादि- र्महानजादिर्मन इन्द्रियाणि । सर्वेन्द्रियार्था विबुधाश्च सर्वे ये हेतवस्ते जगतोऽङ्गभूता: ॥ २ ॥
পৃথিৱী, জল, অগ্নি, বায়ু, আকাশ আৰু তাৰ মূল অহংকাৰ; মহত্তত্ত্ব, সমষ্টি প্ৰকৃতি আৰু তাৰ কাৰণ ভগৱানৰ পুৰুষ-প্ৰসাৰ; মন, ইন্দ্ৰিয়, ইন্দ্ৰিয়বিষয় আৰু ইন্দ্ৰিয়ৰ অধিষ্ঠাতা দেবতাসকল—জগতৰ এই সকলো কাৰণ আপোনাৰ দিব্য দেহৰ অঙ্গৰূপৰ পৰা উৎপন্ন।
Verse 3
नैते स्वरूपं विदुरात्मनस्ते ह्यजादयोऽनात्मतया गृहीता: । अजोऽनुबद्ध: स गुणैरजाया गुणात् परं वेद न ते स्वरूपम् ॥ ३ ॥
প্ৰকৃতি আদি সৃষ্টিৰ এই তত্ত্বসমূহে আপোনাৰ আত্মস্বৰূপ জানিব নোৱাৰে, কিয়নো সিহঁত জড়তাৰ ক্ষেত্ৰত গৃহীত। আপুনি গুণাতীত হ’লেও, ব্ৰহ্মা আদি অজো প্ৰকৃতিৰ গুণত আবদ্ধ থাকি আপোনাৰ সত্য স্বৰূপ নাজানে।
Verse 4
त्वां योगिनो यजन्त्यद्धा महापुरुषमीश्वरम् । साध्यात्मं साधिभूतं च साधिदैवं च साधव: ॥ ४ ॥
শুদ্ধ যোগীসকলে আপোনাক সাক্ষাৎ মহাপুৰুষ পৰমেশ্বৰ বুলি পূজা কৰে—অধ্যাত্ম, অধিভূত আৰু অধিদৈৱ এই ত্ৰিবিধ ৰূপে ধ্যান কৰি।
Verse 5
त्रय्या च विद्यया केचित्त्वां वै वैतानिका द्विजा: । यजन्ते विततैर्यज्ञैर्नाना रूपामराख्यया ॥ ५ ॥
ত্ৰয়ী বেদৰ মন্ত্ৰে, তিন অগ্নিৰ বিধি মানা বৈতানিক দ্বিজসকলে নানা দেৱতাৰ নাম-ৰূপ উপলক্ষে বিস্তৃত যজ্ঞে আপোনাকেই পূজা কৰে।
Verse 6
एके त्वाखिलकर्माणि सन्न्यस्योपशमं गता: । ज्ञानिनो ज्ञानयज्ञेन यजन्ति ज्ञानविग्रहम् ॥ ६ ॥
কিছুমানে সকলো কৰ্ম ত্যাগ কৰি শান্তিত স্থিত হয়; সেই জ্ঞানীসকলে জ্ঞান-যজ্ঞেৰে আপোনাকেই পূজা কৰে—আপুনি জ্ঞানৰ আদিৰূপ।
Verse 7
अन्ये च संस्कृतात्मानो विधिनाभिहितेन ते । यजन्ति त्वन्मयास्त्वां वै बहुमूर्त्येकमूर्तिकम् ॥ ७ ॥
আৰু কিছুমানে—যিসকলৰ বুদ্ধি শুদ্ধ আৰু সংস্কৃত—আপোনাৰেই প্ৰচাৰিত বৈষ্ণৱ বিধি অনুসৰণ কৰে; মন আপোনাত লীন কৰি, বহু ৰূপে প্ৰকাশিত এক পৰমেশ্বৰ ৰূপে আপোনাকেই পূজা কৰে।
Verse 8
त्वामेवान्ये शिवोक्तेन मार्गेण शिवरूपिणम् । बह्वाचार्यविभेदेन भगवन्तम् उपासते ॥ ८ ॥
আৰু কিছুমানে শিৱে কোৱা পথ অনুসৰি, শিৱৰূপে অৱস্থিত আপোনাকেই—হে ভগৱান—বহু আচাৰ্যৰ ভিন্ন ব্যাখ্যা অনুসাৰে উপাসনা কৰে।
Verse 9
सर्व एव यजन्ति त्वां सर्वदेवमयेश्वरम् । येऽप्यन्यदेवताभक्ता यद्यप्यन्यधिय: प्रभो ॥ ९ ॥
হে প্ৰভু! সকলোৱে আপোনাকেই পূজা কৰে, কিয়নো আপুনি সৰ্বদেৱময় ঈশ্বৰ। আন দেৱতাৰ ভক্তসকলেও প্ৰকৃততে আপোনাকেই আৰাধনা কৰে।
Verse 10
यथाद्रिप्रभवा नद्य: पर्जन्यापूरिता: प्रभो । विशन्ति सर्वत: सिन्धुं तद्वत्त्वां गतयोऽन्तत: ॥ १० ॥
হে প্ৰভু! যেনেকৈ পৰ্বতৰ পৰা জন্ম লোৱা আৰু বৰষুণে ভৰা নদীবোৰ সকলো দিশৰ পৰা সাগৰত মিলি যায়, তেনেকৈ সকলো পথৰ গতি শেষত আপোনালৈকে আহে।
Verse 11
सत्त्वं रजस्तम इति भवत: प्रकृतेर्गुणा: । तेषु हि प्राकृता: प्रोता आब्रह्मस्थावरादय: ॥ ११ ॥
সত্ত্ব, ৰজ আৰু তম—এইবোৰ আপোনাৰ প্ৰকৃতিৰ গুণ। ব্ৰহ্মাৰ পৰা স্থাবৰ জীৱলৈকে সকলো বন্ধিত প্ৰাণী এই গুণত জড়িত।
Verse 12
तुभ्यं नमस्ते त्वविषक्तदृष्टये सर्वात्मने सर्वधियां च साक्षिणे । गुणप्रवाहोऽयमविद्यया कृत: प्रवर्तते देवनृतिर्यगात्मसु ॥ १२ ॥
আপোনাক নমস্কাৰ—আপুনি আসক্তিহীন দৃষ্টিৰে সকলোকে দেখা সৰ্বাত্মা আৰু সকলো বুদ্ধিৰ সাক্ষী। অবিদ্যাৰ দ্বাৰা সৃষ্ট গুণপ্ৰবাহ দেৱ, মানুহ আৰু পশু-দেহত প্ৰবলভাৱে প্ৰবাহিত হয়।
Verse 13
अग्निर्मुखं तेऽवनिरङ्घ्रिरीक्षणं सूर्यो नभो नाभिरथो दिश: श्रुति: । द्यौ: कं सुरेन्द्रास्तव बाहवोऽर्णवा: कुक्षिर्मरुत् प्राणबलं प्रकल्पितम् ॥ १३ ॥ रोमाणि वृक्षौषधय: शिरोरुहा मेघा: परस्यास्थिनखानि तेऽद्रय: । निमेषणं रात्र्यहनी प्रजापति- र्मेढ्रस्तु वृष्टिस्तव वीर्यमिष्यते ॥ १४ ॥
অগ্নি আপোনাৰ মুখ, পৃথিৱী আপোনাৰ পদ, সূৰ্য আপোনাৰ চকু আৰু আকাশ আপোনাৰ নাভি। দিশসমূহ আপোনাৰ শ্ৰৱণশক্তি, ইন্দ্ৰাদি দেৱগণ আপোনাৰ বাহু, আৰু সাগৰ আপোনাৰ উদৰ। স্বৰ্গ আপোনাৰ মস্তক, বায়ু আপোনাৰ প্ৰাণ আৰু বল। গছ-ঔষধি আপোনাৰ দেহৰোম, মেঘ আপোনাৰ কেশ, আৰু পৰ্বত আপোনাৰ অস্থি-নখ। দিন-ৰাতিৰ গতি আপোনাৰ পলক ফেলা; প্ৰজাপতি আপোনাৰ জননেন্দ্ৰিয় আৰু বৰষুণ আপোনাৰ বীৰ্য বুলি কোৱা হয়।
Verse 14
अग्निर्मुखं तेऽवनिरङ्घ्रिरीक्षणं सूर्यो नभो नाभिरथो दिश: श्रुति: । द्यौ: कं सुरेन्द्रास्तव बाहवोऽर्णवा: कुक्षिर्मरुत् प्राणबलं प्रकल्पितम् ॥ १३ ॥ रोमाणि वृक्षौषधय: शिरोरुहा मेघा: परस्यास्थिनखानि तेऽद्रय: । निमेषणं रात्र्यहनी प्रजापति- र्मेढ्रस्तु वृष्टिस्तव वीर्यमिष्यते ॥ १४ ॥
অগ্নি তোমাৰ মুখ, পৃথিৱী তোমাৰ পদ, সূৰ্য তোমাৰ চকু আৰু আকাশ তোমাৰ নাভি। দিশসমূহ তোমাৰ শ্ৰৱণ, দেবেন্দ্ৰসকল তোমাৰ বাহু, আৰু সাগৰসমূহ তোমাৰ উদৰ। দ্যুলোক তোমাৰ মূৰ, বায়ু তোমাৰ প্ৰাণ আৰু বল। গছ-ঔষধি তোমাৰ ৰোম, মেঘ তোমাৰ কেশ, পৰ্বত তোমাৰ অস্থি-নখ; দিন-ৰাতি তোমাৰ চকু মিটকোৱা, প্ৰজাপতি তোমাৰ উপস্থ আৰু বৰষুণ তোমাৰ বীৰ্য বুলি কীৰ্তিত।
Verse 15
त्वय्यव्ययात्मन् पुरुषे प्रकल्पिता लोका: सपाला बहुजीवसङ्कुला: । यथा जले सञ्जिहते जलौकसो- ऽप्युदुम्बरे वा मशका मनोमये ॥ १५ ॥
অব্যয় আত্মন্ পুৰুষ! অধিষ্ঠাতা দেবতাসকলসহ সকলো লোক, অসংখ্য জীৱেৰে পৰিপূৰ্ণ, তোমাৰ ভিতৰতে স্থাপিত হৈ প্ৰকাশ পায়। মন আৰু ইন্দ্ৰিয়ৰ আধাৰ তোমাৰ ভিতৰতে সিহঁতে তেনেদৰে বিচৰণ কৰে—যেনে জলচৰ সাগৰত সাঁতৰে, বা সূক্ষ্ম কীট উদুম্বৰ ফলৰ ভিতৰত বাস কৰে।
Verse 16
यानि यानीह रूपाणि क्रीडनार्थं बिभर्षि हि । तैरामृष्टशुचो लोका मुदा गायन्ति ते यश: ॥ १६ ॥
লীলা কৰিবলৈ তুমি এই জগতত নানা ৰূপ ধাৰণ কৰা। সেই অৱতাৰ-ৰূপৰ স্পৰ্শে লোকৰ দুখ-কলুষ ধুই যায়, আৰু সিহঁতে আনন্দে তোমাৰ যশ গায়।
Verse 17
नम: कारणमत्स्याय प्रलयाब्धिचराय च । हयशीर्ष्णे नमस्तुभ्यं मधुकैटभमृत्यवे ॥ १७ ॥ अकूपाराय बृहते नमो मन्दरधारिणे । क्षित्युद्धारविहाराय नम: शूकरमूर्तये ॥ १८ ॥
সৃষ্টিৰ কাৰণ মৎস্যভগবানক নমস্কাৰ, প্ৰলয়-সাগৰত বিচৰণ কৰা প্ৰভুক নমস্কাৰ। মধু-কৈটভ সংহাৰক হয়শীৰ্ষক নমস্কাৰ। মন্দৰ পৰ্বত ধাৰণ কৰা মহান কূৰ্মক নমস্কাৰ। পৃথিৱী উদ্ধাৰৰ লীলা কৰা শূকৰমূৰ্তি বৰাহক নমস্কাৰ।
Verse 18
नम: कारणमत्स्याय प्रलयाब्धिचराय च । हयशीर्ष्णे नमस्तुभ्यं मधुकैटभमृत्यवे ॥ १७ ॥ अकूपाराय बृहते नमो मन्दरधारिणे । क्षित्युद्धारविहाराय नम: शूकरमूर्तये ॥ १८ ॥
সৃষ্টিৰ কাৰণ মৎস্যভগবানক নমস্কাৰ, প্ৰলয়-সাগৰত বিচৰণ কৰা প্ৰভুক নমস্কাৰ। মধু-কৈটভ সংহাৰক হয়শীৰ্ষক নমস্কাৰ। মন্দৰ পৰ্বত ধাৰণ কৰা মহান কূৰ্মক নমস্কাৰ। পৃথিৱী উদ্ধাৰৰ লীলা কৰা শূকৰমূৰ্তি বৰাহক নমস্কাৰ।
Verse 19
नमस्तेऽद्भुतसिंहाय साधुलोकभयापह । वामनाय नमस्तुभ्यं क्रान्तत्रिभुवनाय च ॥ १९ ॥
অদ্ভুত সিংহৰূপ নৃসিংহদেৱক নমস্কাৰ, যিজনে সাধু-ভক্তৰ ভয় দূৰ কৰে; আৰু ত্ৰিভুবন পদক্ষেপে অতিক্ৰম কৰা বামন ভগৱানকো নমস্কাৰ।
Verse 20
नमो भृगुणां पतये दृप्तक्षत्रवनच्छिदे । नमस्ते रघुवर्याय रावणान्तकराय च ॥ २० ॥
ভৃগুবংশৰ অধিপতি, দৰ্পিত ক্ষত্ৰিয়-বন ছেদনকাৰী (পৰশুৰাম) প্ৰভুক নমস্কাৰ; আৰু ৰঘুকুলশ্ৰেষ্ঠ শ্ৰীৰামক নমস্কাৰ, যিজনে ৰাৱণৰ অন্ত কৰে।
Verse 21
नमस्ते वासुदेवाय नम: सङ्कर्षणाय च । प्रद्युम्नायनिरुद्धाय सात्वतां पतये नम: ॥ २१ ॥
বাসুদেৱক নমস্কাৰ, সংকর্ষণক নমস্কাৰ; প্ৰদ্যুম্ন আৰু অনিরুদ্ধক নমস্কাৰ; সাত্বতসকলৰ অধিপতি প্ৰভুক নমস্কাৰ।
Verse 22
नमो बुद्धाय शुद्धाय दैत्यदानवमोहिने । म्लेच्छप्रायक्षत्रहन्त्रे नमस्ते कल्किरूपिणे ॥ २२ ॥
শুদ্ধ, নিৰ্দোষ বুদ্ধৰূপক নমস্কাৰ, যিজনে দৈত্য-দানৱক মোহিত কৰিব; আৰু কল্কিৰূপক নমস্কাৰ, যিজনে ম্লেচ্ছপ্ৰায় ক্ষত্ৰিয়—ৰজা সেজি থকা মাংসাহাৰী—ধ্বংস কৰিব।
Verse 23
भगवन् जीवलोकोऽयं मोहितस्तव मायया । अहं ममेत्यसद्ग्राहो भ्राम्यते कर्मवर्त्मसु ॥ २३ ॥
হে ভগৱান! এই জীৱলোক তোমাৰ মায়াৰে মোহিত। ‘মই’ আৰু ‘মোৰ’ এই মিছা ধাৰণাত আবদ্ধ হৈ সি কৰ্মৰ পথত পথত ভ্ৰমি থাকে।
Verse 24
अहं चात्मात्मजागारदारार्थस्वजनादिषु । भ्रमामि स्वप्नकल्पेषु मूढ: सत्यधिया विभो ॥ २४ ॥
হে সৰ্বশক্তিমান প্ৰভু, মইও মোহগ্ৰস্ত হৈ দেহ, সন্তান, ঘৰ, পত্নী, ধন আৰু স্বজনক সত্য বুলি ভাবি স্বপ্নসদৃশ অসাৰত ভ্ৰমি ফুৰোঁ।
Verse 25
अनित्यानात्मदु:खेषु विपर्ययमतिर्ह्यहम् । द्वन्द्वारामस्तमोविष्टो न जाने त्वात्मन: प्रियम् ॥ २५ ॥
মই অনিত্যক নিত্য, দেহক আত্মা আৰু দুখৰ কাৰণক সুখৰ উৎস বুলি ভুল ভাবিলোঁ; দ্বন্দ্বত ৰমি অজ্ঞানে আচ্ছন্ন হৈ থাকিলোঁ, সেয়ে আপোনাক—মোৰ প্ৰেমৰ সত্য লক্ষ্য—চিনিব নোৱাৰিলোঁ।
Verse 26
यथाबुधो जलं हित्वा प्रतिच्छन्नं तदुद्भवै: । अभ्येति मृगतृष्णां वै तद्वत्त्वाहं पराङ्मुख: ॥ २६ ॥
যেনেকৈ এজন অবুদ্ধ লোকে পানীত গজা উদ্ভিদে ঢকা জলাশয় এৰি মৰীচিকাৰ পিছে দৌৰে, তেনেকৈ মইও আপোনাৰ পৰা পৰাঙ্মুখ হ’লোঁ।
Verse 27
नोत्सहेऽहं कृपणधी: कामकर्महतं मन: । रोद्धुं प्रमाथिभिश्चाक्षैर्ह्रियमाणमितस्तत: ॥ २७ ॥
মোৰ বুদ্ধি দীন; কামনা আৰু কৰ্মে আঘাতপ্ৰাপ্ত মন, যাক হঠী ইন্দ্ৰিয়বোৰে ইফালে-সিফালে টানি নিয়ে যায়, তাক দমন কৰিবলৈ মোৰ শক্তি নাই।
Verse 28
सोऽहं तवाङ्घ्र्युपगतोऽस्म्यसतां दुरापं तच्चाप्यहं भवदनुग्रह ईश मन्ये । पुंसो भवेद् यर्हि संसरणापवर्ग- स्त्वय्यब्जनाभ सदुपासनया मति: स्यात् ॥ २८ ॥
এনেকৈ পতিত মই আপোনাৰ চৰণত আশ্ৰয় লৈছোঁ, হে ঈশ; কিয়নো অশুদ্ধৰ বাবে যি দুষ্প্ৰাপ, সেয়াও আপোনাৰ অনুগ্ৰহে সম্ভৱ বুলি মই মানোঁ। হে পদ্মনাভ, যেতিয়া জীৱৰ সংসাৰ-বন্ধন ক্ষয় হয়, তেতিয়াহে শুদ্ধ ভক্তৰ সেৱা-ৰূপ সদুপাসনাৰ দ্বাৰা আপোনাৰ প্ৰতি চেতনা জাগে।
Verse 29
नमो विज्ञानमात्राय सर्वप्रत्ययहेतवे । पुरुषेशप्रधानाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये ॥ २९ ॥
অনন্ত শক্তিসম্পন্ন পৰব্ৰহ্মক নমস্কাৰ—যি শুদ্ধ দিব্য জ্ঞানস্বৰূপ, সকলো প্ৰত্যয়ৰ কাৰণ, আৰু জীৱক শাসন কৰা প্ৰকৃতি-শক্তিৰ অধিপতি।
Verse 30
नमस्ते वासुदेवाय सर्वभूतक्षयाय च । हृषीकेश नमस्तुभ्यं प्रपन्नं पाहि मां प्रभो ॥ ३० ॥
বাসুদেৱ-নন্দন, আপোনাক নমস্কাৰ; সকলো জীৱ আপোনাৰ ভিতৰত আশ্ৰিত আৰু অন্তৰ্লীন। হৃষীকেশ, আপোনাক পুনঃপুনঃ প্ৰণাম। প্ৰভু, মই শৰণাগত—মোক ৰক্ষা কৰক।
Frequently Asked Questions
Akrūra is a prominent Yādava devotee who becomes the instrument for bringing Kṛṣṇa from Vraja to Mathurā. His prayers are important because they function as a theological hinge: they publicly articulate Kṛṣṇa’s supremacy (as Nārāyaṇa, puruṣa, and avatārī) while also modeling the devotee’s interior movement from awe and metaphysical insight to surrender (śaraṇāgati).
Because Brahmā operates within the domain of guṇas and manifested matter (prakṛti), whereas Bhagavān is guṇātīta—transcendent to material qualities. Akrūra’s point is epistemological and devotional: the Absolute is not captured by material causality or sensory-based inference; He is known by revelation and bhakti, not merely by cosmic intelligence.
Akrūra lists multiple sādhana-streams—yoga contemplation, Vedic yajñas to devatās, renunciant inquiry (jñāna-yajña), Vaiṣṇava āgamas, and Śaiva paths—and then states that even those focused on other deities are, in essence, worshiping the one Lord who embodies all devatās. The river-to-ocean analogy explains the Bhāgavata’s hierarchy: diversity of approach may exist, but the final telos is Bhagavān as āśraya.
The virāṭ mapping sacralizes the cosmos by reading it as the Lord’s body—fire as His face, earth as His feet, sun as His eye, directions as hearing, oceans as abdomen, and so on. In Bhāgavata theology this serves two functions: it supports meditation for those needing a cosmic support (ālambana) and it reorients the mind from fragmented material perception to integrated theism, where nature is understood as dependent energy (śakti) of the Supreme.
The confession dramatizes the universal condition of jīvas under māyā—attachment to body, family, wealth, and identity as real and permanent. Bhakti does not deny the struggle; it transforms it. Akrūra’s humility establishes eligibility for grace and emphasizes that liberation arises through mercy and service to pure devotees, not through self-confidence in one’s own control of mind and senses.