Adhyaya 37
The Killing of Keśī and Vyomāsura; Nārada’s Prophetic Praise of Kṛṣṇa
কংসৰ বৃজ-বিৰোধী অভিযান চলি থাকোঁতে অশ্বৰূপ দানৱ কেশী বৃন্দাৱনত সোমাই ভয়ংকৰ বেগে উপদ্ৰৱ কৰে। শ্ৰীকৃষ্ণে তাৰ আঘাত এৰাই তাক দূৰলৈ নিক্ষেপ কৰে আৰু শেষত নিজৰ বাহু কেশীৰ মুখত প্ৰৱেশ কৰায়; বাহু বিস্তাৰিত হৈ শ্বাস ৰোধ কৰি কেশীক বধ কৰে। দেৱতাসকলে পুষ্পবৃষ্টি কৰে, আৰু ভগৱানে নিৰহংকাৰভাৱে পূজা গ্ৰহণ কৰে। তাৰ পাছত নাৰদ মুনিয়ে একান্তত কৃষ্ণক তত্ত্বস্তৱ কৰে—তেওঁ অন্তৰ্যামী সাক্ষী, গুণাতীত নিয়ন্তা আৰু জগত্কৰ্তা; দুষ্ট ৰজাসকলৰ বিনাশ আৰু সাধুসকলৰ ৰক্ষাৰ বাবে অৱতীৰ্ণ। নাৰদে কংসবধ, পৰৱৰ্তী দানৱবধ, দ্বাৰকাৰ লীলা আৰু কুৰুক্ষেত্ৰৰ ভূমিকা আগতীয়াকৈ সূচায়। পিছত মায়াবী ব্যোমাসুৰে অপহৰণ কৰা গোপবালসকলক কৃষ্ণে উদ্ধাৰ কৰি তাক বধ কৰে; মথুৰাৰ আসন্ন পৰ্বৰ আগতে বিপদৰ তীব্ৰতা বাঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच केशी तु कंसप्रहित: खुरैर्महीं महाहयो निर्जरयन् मनोजव: । सटावधूताभ्रविमानसङ्कुलं कुर्वन् नभो हेषितभीषिताखिल: ॥ १ ॥ तं त्रासयन्तं भगवान् स्वगोकुलं तद्धेषितैर्वालविघूर्णिताम्बुदम् । आत्मानमाजौ मृगयन्तमग्रणी- रुपाह्वयत् स व्यनदन्मृगेन्द्रवत् ॥ २ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—কংসে পঠোৱা কেশী নামৰ দানৱে বৃজত মহাঘোঁৰা ৰূপে আবিৰ্ভাৱ হ’ল। মনৰ বেগে দৌৰি সি খুৰে মাটি উখলিছিল; কেশৰৰ ঝাপটাত মেঘ আৰু দেৱবিমান ছিটকি পৰিছিল; আৰু ভয়ংকৰ হ্ৰেষাধ্বনিয়ে সকলোকে আতংকিত কৰিছিল।
Verse 2
श्रीशुक उवाच केशी तु कंसप्रहित: खुरैर्महीं महाहयो निर्जरयन् मनोजव: । सटावधूताभ्रविमानसङ्कुलं कुर्वन् नभो हेषितभीषिताखिल: ॥ १ ॥ तं त्रासयन्तं भगवान् स्वगोकुलं तद्धेषितैर्वालविघूर्णिताम्बुदम् । आत्मानमाजौ मृगयन्तमग्रणी- रुपाह्वयत् स व्यनदन्मृगेन्द्रवत् ॥ २ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—কংসে পঠোৱা দানৱ কেশী ব্ৰজত মহাঘোঁৰাৰ ৰূপে প্ৰকট হ’ল। মনৰ বেগে দৌৰি খুৰেৰে মাটি উখলিছিল; তাৰ অযালৰ ঝাঁকুনিত মেঘ আৰু দেৱবিমান আকাশত ছিটিকি পৰিল, আৰু ভয়ংকৰ হেষাধ্বনিয়ে সকলোকে আতংকিত কৰিলে। সি গোকুলক ত্ৰাস দিছিল আৰু তাৰ হেষা আৰু লেজৰ ঘূৰ্ণনত মেঘ ঘূৰি থাকোঁতে, ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণে তাক যুঁজলৈ আহ্বান কৰিলে; কেশী মৃগেন্দ্ৰৰ দৰে গর্জিল।
Verse 3
स तं निशाम्याभिमुखो मुखेन खं पिबन्निवाभ्यद्रवदत्यमर्षण: । जघान पद्भ्यामरविन्दलोचनं दुरासदश्चण्डजवो दुरत्यय: ॥ ३ ॥
প্ৰভুক সন্মুখত থিয় থকা দেখি কেশী পৰম ক্ৰোধে উন্মত্ত হ’ল। আকাশ গিলিব যেন মুখ মেলি সি ধাৱি আহিল; উগ্ৰ বেগে ধাবমান, অজেয় আৰু দুঃসাধ্য সেই অশ্বদানৱে পদ্মনয়ন ভগৱানক দুটা আগফালৰ পায়েৰে আঘাত কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিলে।
Verse 4
तद् वञ्चयित्वा तमधोक्षजो रुषा प्रगृह्य दोर्भ्यां परिविध्य पादयो: । सावज्ञमुत्सृज्य धनु:शतान्तरे यथोरगं तार्क्ष्यसुतो व्यवस्थित: ॥ ४ ॥
কিন্তু অধোক্ষজ ভগৱানে তাৰ আঘাত এৰাই গ’ল। তাৰপিছত ক্ৰোধে দুয়ো বাহুতে তাৰ পা দুটা ধৰি আকাশত ঘূৰাই, অবজ্ঞাভৰে শতধনু দূৰত নিক্ষেপ কৰিলে—যেন গৰুড়ে সাপ ছুঁড়ি পেলায়। তাৰপিছত ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণ তাতেই স্থিৰ হৈ থাকিল।
Verse 5
स: लब्धसंज्ञ: पुनरुत्थितो रुषा व्यादाय केशी तरसापतद्धरिम् । सोऽप्यस्य वक्त्रे भुजमुत्तरं स्मयन् प्रवेशयामास यथोरगं बिले ॥ ५ ॥
সঞ্জ্ঞা ঘূৰি আহি কেশী পুনৰ উঠিল আৰু ক্ৰোধে মুখ মেলি বেগে হৰিৰ ওপৰত ঝাঁপ দিলে। কিন্তু ভগৱানে হাঁহি মাৰি, যেন কোনোবাই সাপক বিলে ঢুকাই দিয়ে, তেনেকৈ সহজে নিজৰ বাঁও বাহু তাৰ মুখত প্ৰৱেশ কৰালে।
Verse 6
दन्ता निपेतुर्भगवद्भुजस्पृश- स्ते केशिनस्तप्तमयस्पृशो यथा । बाहुश्च तद्देहगतो महात्मनो यथामय: संववृधे उपेक्षित: ॥ ६ ॥
ভগৱানৰ বাহু স্পৰ্শ কৰামাত্ৰ কেশীৰ দাঁত তৎক্ষণাৎ সৰি পৰিল; দানৱটোৰ বাবে সেই বাহু গলিত লোহাৰ দৰে দাহকৰ লাগিল। তাৰপিছত কেশীৰ দেহৰ ভিতৰত মহাত্মা ভগৱানৰ সেই বাহু বহুত ডাঙৰকৈ বিস্তাৰিত হ’বলৈ ধৰিলে—যেন অৱহেলিত ৰোগে উদৰ ফুলে।
Verse 7
समेधमानेन स कृष्णबाहुना निरुद्धवायुश्चरणांश्च विक्षिपन् । प्रस्विन्नगात्र: परिवृत्तलोचन: पपात लण्डं विसृजन् क्षितौ व्यसु: ॥ ७ ॥
ভগৱান কৃষ্ণৰ প্ৰসাৰিত বাহুৰ দ্বাৰা কেীৰ উশাহ বন্ধ হৈ গ’ল, সি ভৰি আছাৰিবলৈ ধৰিলে, শৰীৰ ঘামেৰে তিতি গ’ল, চকু ওলোটা হ’ল আৰু মল ত্যাগ কৰি সি মৃত হৈ মাটিত পৰি গ’ল।
Verse 8
तद्देहत: कर्कटिकाफलोपमाद् व्यसोरपाकृष्य भुजं महाभुज: । अविस्मितोऽयत्नहतारिक: सुरै: प्रसूनवर्षैर्वर्षद्भिरीडित: ॥ ८ ॥
মহাবাহু কৃষ্ণই কেীৰ শৰীৰৰ পৰা নিজৰ হাত উলিয়াই আনিলে, যিটো এতিয়া তিয়ঁহৰ দৰে দেখা গৈছিল। অনায়াসে শত্ৰুক বধ কৰি কোনো গৰ্ব নোহোৱাকৈ, ভগৱানে দেৱতাসকলে বৰষুণ দিয়া ফুলবোৰ গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 9
देवर्षिरुपसङ्गम्य भागवतप्रवरो नृप । कृष्णमक्लिष्टकर्माणं रहस्येतदभाषत ॥ ९ ॥
হে ৰাজন, ইয়াৰ পিছত দেৱৰ্ষি নাৰদ নিৰ্জন ঠাইত ভগৱান কৃষ্ণৰ ওচৰলৈ আহিল। সেই শ্ৰেষ্ঠ ভক্তই ভগৱানৰ লগত কথা পাতিলে, যিজনে অনায়াসে নিজৰ লীলাসমূহ কৰে।
Verse 10
कृष्ण कृष्णाप्रमेयात्मन् योगेश जगदीश्वर । वासुदेवाखिलावास सात्वतां प्रवर प्रभो ॥ १० ॥ त्वमात्मा सर्वभूतानामेको ज्योतिरिवैधसाम् । गूढो गुहाशय: साक्षी महापुरुष ईश्वर: ॥ ११ ॥
[নাৰদ মুনিয়ে ক’লে:] হে কৃষ্ণ, হে কৃষ্ণ, হে অপ্ৰমেয় আত্মা! হে যোগেশ্বৰ, হে জগদীশ্বৰ! হে বাসুদেৱ, সকলোৰে আশ্ৰয় আৰু যদুসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ! হে প্ৰভু, কাঠত লুকাই থকা জুইৰ দৰে আপুনি সকলো জীৱৰ পৰমাত্মা। আপুনি সাক্ষী, মহাপুৰুষ আৰু পৰম ঈশ্বৰ।
Verse 11
कृष्ण कृष्णाप्रमेयात्मन् योगेश जगदीश्वर । वासुदेवाखिलावास सात्वतां प्रवर प्रभो ॥ १० ॥ त्वमात्मा सर्वभूतानामेको ज्योतिरिवैधसाम् । गूढो गुहाशय: साक्षी महापुरुष ईश्वर: ॥ ११ ॥
[নাৰদ মুনিয়ে ক’লে:] হে কৃষ্ণ, হে কৃষ্ণ, হে অপ্ৰমেয় আত্মা! হে যোগেশ্বৰ, হে জগদীশ্বৰ! হে বাসুদেৱ, সকলোৰে আশ্ৰয় আৰু যদুসকলৰ শ্ৰেষ্ঠ! হে প্ৰভু, কাঠত লুকাই থকা জুইৰ দৰে আপুনি সকলো জীৱৰ পৰমাত্মা। আপুনি সাক্ষী, মহাপুৰুষ আৰু পৰম ঈশ্বৰ।
Verse 12
आत्मनात्माश्रय: पूर्वं मायया ससृजे गुणान् । तैरिदं सत्यसङ्कल्प: सृजस्यत्स्यवसीश्वर: ॥ १२ ॥
আপুনি সকলো আত্মাৰ আশ্ৰয়স্থল আৰু পৰম নিয়ন্ত্ৰক; আপুনি কেৱল আপোনাৰ ইচ্ছাৰ দ্বাৰাই আপোনাৰ সংকল্প পূৰণ কৰে। আপোনাৰ নিজা সৃষ্টিশীল শক্তিৰ দ্বাৰা আপুনি আৰম্ভণিতে ভৌতিক প্ৰকৃতিৰ গুণসমূহ প্ৰকট কৰিছিল, আৰু সেইবোৰৰ জৰিয়তে আপুনি এই বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড সৃষ্টি, পালন আৰু ধ্বংস কৰে।
Verse 13
स त्वं भूधरभूतानां दैत्यप्रमथरक्षसाम् । अवतीर्णो विनाशाय साधुनां रक्षणाय च ॥ १३ ॥
সেই একেজন সৃষ্টিকৰ্তা আপুনি, এতিয়া ৰজাৰ ভেশত থকা দৈত্য, প্ৰমথ আৰু ৰাক্ষসসকলক বিনাশ কৰিবলৈ আৰু সাধুসকলক ৰক্ষা কৰিবলৈ পৃথিৱীত অৱতীৰ্ণ হৈছে।
Verse 14
दिष्ट्या ते निहतो दैत्यो लीलयायं हयाकृति: । यस्य हेषितसन्त्रस्तास्त्यजन्त्यनिमिषा दिवम् ॥ १४ ॥
ঘোঁৰাৰূপী এই অসুৰ ইমানেই ভয়ংকৰ আছিল যে তাৰ হ্ৰেষাৰৱত ভয় খাই দেৱতাসকলে স্বৰ্গৰাজ্য ত্যাগ কৰিছিল। কিন্তু আমাৰ সৌভাগ্যবশতঃ আপুনি লীলা কৰি তাক বধ কৰিলে।
Verse 15
चाणूरं मुष्टिकं चैव मल्लानन्यांश्च हस्तिनम् । कंसं च निहतं द्रक्ष्ये परश्वोऽहनि ते विभो ॥ १५ ॥ तस्यानु शङ्खयवनमुराणां नरकस्य च । पारिजातापहरणमिन्द्रस्य च पराजयम् ॥ १६ ॥ उद्वाहं वीरकन्यानां वीर्यशुल्कादिलक्षणम् । नृगस्य मोक्षणं शापाद्द्वारकायां जगत्पते ॥ १७ ॥ स्यमन्तकस्य च मणेरादानं सह भार्यया । मृतपुत्रप्रदानं च ब्राह्मणस्य स्वधामत: ॥ १८ ॥ पौण्ड्रकस्य वधं पश्चात् काशिपुर्याश्च दीपनम् । दन्तवक्रस्य निधनं चैद्यस्य च महाक्रतौ ॥ १९ ॥ यानि चान्यानि वीर्याणि द्वारकामावसन्भवान् । कर्ता द्रक्ष्याम्यहं तानि गेयानि कविभिर्भुवि ॥ २० ॥
হে সৰ্বশক্তিমান প্ৰভু, মাত্ৰ দুদিনৰ ভিতৰতে, মই আপোনাৰ হাতত চাণূৰ, মুষ্টিক আৰু অন্যান্য মল্লযোদ্ধাসকলৰ, হাতী কুৱলয়াপীড় আৰু ৰজা কংসৰ মৃত্যু দেখিম। তাৰ পিছত মই আপোনাক কালযৱন, মুৰ, নৰক আৰু শংখ অসুৰক বধ কৰা, পাৰিজাত পুষ্প হৰণ কৰা আৰু ইন্দ্ৰক পৰাজিত কৰা দেখিম। মই আপোনাক বীৰ ৰজাসকলৰ বহু কন্যাৰ সৈতে বিবাহপাশত আৱদ্ধ হোৱা, ৰজা নৃগক অভিশাপৰ পৰা মুক্ত কৰা আৰু স্যমন্তক মণি গ্ৰহণ কৰা দেখিম। আপুনি যমৰাজৰ ধামৰ পৰা এজন ব্ৰাহ্মণৰ মৃত পুত্ৰক ঘূৰাই আনিব, পৌণ্ড্ৰক আৰু দন্তৱক্ৰক বধ কৰিব, আৰু ৰাজসূয় যজ্ঞত চেদিৰাজ শিশুপালৰ অন্ত কৰিব। দ্বাৰকাত আপোনাৰ অৱস্থানকালত মই আপোনাৰ এই সকলো বীৰত্বপূৰ্ণ লীলা দেখিম।
Verse 16
चाणूरं मुष्टिकं चैव मल्लानन्यांश्च हस्तिनम् । कंसं च निहतं द्रक्ष्ये परश्वोऽहनि ते विभो ॥ १५ ॥ तस्यानु शङ्खयवनमुराणां नरकस्य च । पारिजातापहरणमिन्द्रस्य च पराजयम् ॥ १६ ॥ उद्वाहं वीरकन्यानां वीर्यशुल्कादिलक्षणम् । नृगस्य मोक्षणं शापाद्द्वारकायां जगत्पते ॥ १७ ॥ स्यमन्तकस्य च मणेरादानं सह भार्यया । मृतपुत्रप्रदानं च ब्राह्मणस्य स्वधामत: ॥ १८ ॥ पौण्ड्रकस्य वधं पश्चात् काशिपुर्याश्च दीपनम् । दन्तवक्रस्य निधनं चैद्यस्य च महाक्रतौ ॥ १९ ॥ यानि चान्यानि वीर्याणि द्वारकामावसन्भवान् । कर्ता द्रक्ष्याम्यहं तानि गेयानि कविभिर्भुवि ॥ २० ॥
হে সৰ্বশক্তিমান প্ৰভু, মাত্ৰ দুদিনৰ ভিতৰতে, মই আপোনাৰ হাতত চাণূৰ, মুষ্টিক আৰু অন্যান্য মল্লযোদ্ধাসকলৰ, হাতী কুৱলয়াপীড় আৰু ৰজা কংসৰ মৃত্যু দেখিম। তাৰ পিছত মই আপোনাক কালযৱন, মুৰ, নৰক আৰু শংখ অসুৰক বধ কৰা, পাৰিজাত পুষ্প হৰণ কৰা আৰু ইন্দ্ৰক পৰাজিত কৰা দেখিম। মই আপোনাক বীৰ ৰজাসকলৰ বহু কন্যাৰ সৈতে বিবাহপাশত আৱদ্ধ হোৱা, ৰজা নৃগক অভিশাপৰ পৰা মুক্ত কৰা আৰু স্যমন্তক মণি গ্ৰহণ কৰা দেখিম। আপুনি যমৰাজৰ ধামৰ পৰা এজন ব্ৰাহ্মণৰ মৃত পুত্ৰক ঘূৰাই আনিব, পৌণ্ড্ৰক আৰু দন্তৱক্ৰক বধ কৰিব, আৰু ৰাজসূয় যজ্ঞত চেদিৰাজ শিশুপালৰ অন্ত কৰিব। দ্বাৰকাত আপোনাৰ অৱস্থানকালত মই আপোনাৰ এই সকলো বীৰত্বপূৰ্ণ লীলা দেখিম।
Verse 17
चाणूरं मुष्टिकं चैव मल्लानन्यांश्च हस्तिनम् । कंसं च निहतं द्रक्ष्ये परश्वोऽहनि ते विभो ॥ १५ ॥ तस्यानु शङ्खयवनमुराणां नरकस्य च । पारिजातापहरणमिन्द्रस्य च पराजयम् ॥ १६ ॥ उद्वाहं वीरकन्यानां वीर्यशुल्कादिलक्षणम् । नृगस्य मोक्षणं शापाद्द्वारकायां जगत्पते ॥ १७ ॥ स्यमन्तकस्य च मणेरादानं सह भार्यया । मृतपुत्रप्रदानं च ब्राह्मणस्य स्वधामत: ॥ १८ ॥ पौण्ड्रकस्य वधं पश्चात् काशिपुर्याश्च दीपनम् । दन्तवक्रस्य निधनं चैद्यस्य च महाक्रतौ ॥ १९ ॥ यानि चान्यानि वीर्याणि द्वारकामावसन्भवान् । कर्ता द्रक्ष्याम्यहं तानि गेयानि कविभिर्भुवि ॥ २० ॥
হে সৰ্বশক্তিমান প্ৰভু! পৰশ্বোঽহনি মই আপোনাৰ হাতে চাণূৰ, মুষ্টিক আৰু অন্য মল্লসকলৰ, লগতে কুবলয়াপীড় হাতী আৰু কংসৰ বধ দেখিম। তাৰ পিছত শঙ্খাসুৰ, কালযবন, মুৰ আৰু নৰকৰ সংহাৰ, পাৰিজাত ফুল অপহৰণ আৰু ইন্দ্ৰৰ পৰাজয়ো দেখিম। আপোনাৰ বীৰ্য-শুল্কে বীৰ ৰজাকন্যাসকলৰ বিবাহ, দ্বাৰকাত নৃগক শাপমুক্ত কৰা, আৰু অন্য এক পত্নীৰ সৈতে স্যমন্তক মণি গ্ৰহণ—এইবোৰো দেখিম। যমৰাজৰ লোকৰ পৰা ব্ৰাহ্মণৰ মৃত পুত্ৰ উভতাই দিয়া, তাৰ পিছত পৌণ্ড্ৰক বধ, কাশী নগৰ দহন, দন্তবক্ৰ নিধন আৰু মহাৰাজসূয় যজ্ঞত চেদিৰাজৰ অন্ত—সকলো দেখিম। দ্বাৰকাবাসত আপোনাৰ আন বহু বীৰলীলা কবিসকলৰ গীতত পৃথিৱীত গোৱা হয়; সেয়াও মই দৰ্শন কৰিম।
Verse 18
चाणूरं मुष्टिकं चैव मल्लानन्यांश्च हस्तिनम् । कंसं च निहतं द्रक्ष्ये परश्वोऽहनि ते विभो ॥ १५ ॥ तस्यानु शङ्खयवनमुराणां नरकस्य च । पारिजातापहरणमिन्द्रस्य च पराजयम् ॥ १६ ॥ उद्वाहं वीरकन्यानां वीर्यशुल्कादिलक्षणम् । नृगस्य मोक्षणं शापाद्द्वारकायां जगत्पते ॥ १७ ॥ स्यमन्तकस्य च मणेरादानं सह भार्यया । मृतपुत्रप्रदानं च ब्राह्मणस्य स्वधामत: ॥ १८ ॥ पौण्ड्रकस्य वधं पश्चात् काशिपुर्याश्च दीपनम् । दन्तवक्रस्य निधनं चैद्यस्य च महाक्रतौ ॥ १९ ॥ यानि चान्यानि वीर्याणि द्वारकामावसन्भवान् । कर्ता द्रक्ष्याम्यहं तानि गेयानि कविभिर्भुवि ॥ २० ॥
হে জগত্পতি! দ্বাৰকাত নৃগক শাপমুক্ত কৰা, অন্য এক পত্নীৰ সৈতে স্যমন্তক মণি গ্ৰহণ, আৰু যমৰাজৰ লোকৰ পৰা ব্ৰাহ্মণৰ মৃত পুত্ৰ উভতাই দিয়া—এই সকলো মই দেখিম।
Verse 19
चाणूरं मुष्टिकं चैव मल्लानन्यांश्च हस्तिनम् । कंसं च निहतं द्रक्ष्ये परश्वोऽहनि ते विभो ॥ १५ ॥ तस्यानु शङ्खयवनमुराणां नरकस्य च । पारिजातापहरणमिन्द्रस्य च पराजयम् ॥ १६ ॥ उद्वाहं वीरकन्यानां वीर्यशुल्कादिलक्षणम् । नृगस्य मोक्षणं शापाद्द्वारकायां जगत्पते ॥ १७ ॥ स्यमन्तकस्य च मणेरादानं सह भार्यया । मृतपुत्रप्रदानं च ब्राह्मणस्य स्वधामत: ॥ १८ ॥ पौण्ड्रकस्य वधं पश्चात् काशिपुर्याश्च दीपनम् । दन्तवक्रस्य निधनं चैद्यस्य च महाक्रतौ ॥ १९ ॥ यानि चान्यानि वीर्याणि द्वारकामावसन्भवान् । कर्ता द्रक्ष्याम्यहं तानि गेयानि कविभिर्भुवि ॥ २० ॥
তাৰ পিছত মই পৌণ্ড্ৰক বধ, কাশী নগৰ দহন, দন্তবক্ৰ নিধন, আৰু মহাক্ৰতৌ (ৰাজসূয়) যজ্ঞত চৈদ্যৰ বধ দেখিম।
Verse 20
चाणूरं मुष्टिकं चैव मल्लानन्यांश्च हस्तिनम् । कंसं च निहतं द्रक्ष्ये परश्वोऽहनि ते विभो ॥ १५ ॥ तस्यानु शङ्खयवनमुराणां नरकस्य च । पारिजातापहरणमिन्द्रस्य च पराजयम् ॥ १६ ॥ उद्वाहं वीरकन्यानां वीर्यशुल्कादिलक्षणम् । नृगस्य मोक्षणं शापाद्द्वारकायां जगत्पते ॥ १७ ॥ स्यमन्तकस्य च मणेरादानं सह भार्यया । मृतपुत्रप्रदानं च ब्राह्मणस्य स्वधामत: ॥ १८ ॥ पौण्ड्रकस्य वधं पश्चात् काशिपुर्याश्च दीपनम् । दन्तवक्रस्य निधनं चैद्यस्य च महाक्रतौ ॥ १९ ॥ यानि चान्यानि वीर्याणि द्वारकामावसन्भवान् । कर्ता द्रक्ष्याम्यहं तानि गेयानि कविभिर्भुवि ॥ २० ॥
দ্বাৰকাত বাস কৰি আপুনি যি আন বহু বীৰলীলা কৰিব, সেয়াও মই দেখিম—যি পৃথিৱীত কবিসকলৰ গীতত গোৱা হয়।
Verse 21
अथ ते कालरूपस्य क्षपयिष्णोरमुष्य वै । अक्षौहिणीनां निधनं द्रक्ष्याम्यर्जुनसारथे: ॥ २१ ॥
তাৰ পিছত মই আপোনাক কালৰূপে, অৰ্জুনৰ সাৰথি হৈ, পৃথিৱীৰ ভাৰ লাঘৱ কৰিবলৈ অক্ষৌহিণী সেনাসকল ধ্বংস কৰা দেখিম।
Verse 22
विशुद्धविज्ञानघनं स्वसंस्थया समाप्तसर्वार्थममोघवाञ्छितम् । स्वतेजसा नित्यनिवृत्तमाया- गुणप्रवाहं भगवन्तमीमहि ॥ २२ ॥
হে ভগৱান, আমি আপোনাৰ শৰণ লওঁ। আপুনি পৰম বিশুদ্ধ দিব্য জ্ঞান-চৈতন্যৰ ঘন আৰু নিজ স্বৰূপত চিৰস্থিৰ। আপোনাৰ ইচ্ছা কেতিয়াও ব্যৰ্থ নহয়; সেয়ে আপুনি সকলো বাঞ্ছিত অৰ্থত পূৰ্ণ, আৰু নিজ তেজে মায়াৰ গুণ-প্ৰবাহৰ পৰা নিত্য নিৰ্লিপ্ত।
Verse 23
त्वामीश्वरं स्वाश्रयमात्ममायया विनिर्मिताशेषविशेषकल्पनम् । क्रीडार्थमद्यात्तमनुष्यविग्रहं नतोऽस्मि धुर्यं यदुवृष्णिसात्वताम् ॥ २३ ॥
হে ঈশ্বৰ, যি কেৱল নিজৰেই আশ্ৰয়, মই আপোনাক প্ৰণাম কৰোঁ। আপুনি আপোনাৰ আত্মমায়াশক্তিৰে এই জগতৰ অসীম বিশেষ বিন্যাস সৃষ্টি কৰিছে। এতিয়া ক্ৰীড়াৰ্থে মানৱ-দেহ ধৰি, যদু–বৃষ্ণি–সাত্বতসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ বীৰ হৈ মানৱযুদ্ধত অংশ লৈছে।
Verse 24
श्रीशुक उवाच एवं यदुपतिं कृष्णं भागवतप्रवरो मुनि: । प्रणिपत्याभ्यनुज्ञातो ययौ तद्दर्शनोत्सव: ॥ २४ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে: এইদৰে যদুপতি শ্ৰীকৃষ্ণক সম্বোধন কৰি, ভাগৱতসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ মুনি নাৰদে দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰিলে। প্ৰভুৰ অনুমতি পাই, তেওঁক প্ৰত্যক্ষ দৰ্শনৰ আনন্দোৎসৱে পৰিপূৰ্ণ হৈ, সেই মহর্ষি তাতৰ পৰা বিদায় ল’লে।
Verse 25
भगवानपि गोविन्दो हत्वा केशिनमाहवे । पशूनपालयत् पालै: प्रीतैर्व्रजसुखावह: ॥ २५ ॥
যুদ্ধত কেশী দৈত্যক বধ কৰি ভগৱান গোবিন্দ আনন্দিত গোপসখাসকলৰ সৈতে গাই-আদি পশুসমূহ চাৰাই আৰু ৰক্ষা কৰি থাকিল। এইদৰে তেওঁ সমগ্ৰ ব্ৰজবাসীৰ বাবে সুখৰ কাৰণ হ’ল।
Verse 26
एकदा ते पशून्पालाश्चारयन्तोऽद्रिसानुषु । चक्रुर्निलायनक्रीडाश्चोरपालापदेशत: ॥ २६ ॥
এদিন তেওঁলোকে পাহাৰৰ ঢালত পশু চাৰাই থাকোঁতে, চোৰ আৰু পালকৰ ভাও ধৰি লুকা-লুকি খেল খেলিলে—কেউ চোৰ, কেউ গোপাল হৈ অভিনয় কৰিলে।
Verse 27
तत्रासन् कतिचिच्चोरा: पालाश्च कतिचिन्नृप । मेषायिताश्च तत्रैके विजह्रुरकुतोभया: ॥ २७ ॥
সেই খেলাত, হে ৰাজন, কিছুমানে চোৰ, কিছুমানে গোপাল (গোৱাল), আৰু কিছুমানে ভেড়া হৈ অভিনয় কৰিলে। তেওঁলোকে ভয় নকৰাকৈ আনন্দে খেলিলে।
Verse 28
मयपुत्रो महामायो व्योमो गोपालवेषधृक् । मेषायितानपोवाह प्रायश्चोरायितो बहून् ॥ २८ ॥
তেতিয়া দানৱ মায়াৰ পুত্ৰ মহামায়াবী ব্যোম গোপালৰ বেশ ধৰি আহিল। চোৰৰ দৰে অভিনয় কৰি খেলাত সোমাই, ভেড়া হোৱা বহু গোপবালকক চুৰি কৰি লৈ গ’ল।
Verse 29
गिरिदर्यां विनिक्षिप्य नीतं नीतं महासुर: । शिलया पिदधे द्वारं चतु:पञ्चावशेषिता: ॥ २९ ॥
সেই মহাসুৰে একে একে গোপবালকসকলক পাহাৰৰ গুহাত পেলাই, এটা ডাঙৰ শিলাৰে দুৱাৰ বন্ধ কৰিলে। শেষত ভেড়া হোৱা মাত্ৰ চাৰি-পাঁচজনহে অৱশিষ্ট থাকিল।
Verse 30
तस्य तत् कर्म विज्ञाय कृष्ण: शरणद: सताम् । गोपान् नयन्तं जग्राह वृकं हरिरिवौजसा ॥ ३० ॥
তাৰ সেই কাণ্ড বুজি, সৎভক্তৰ শৰণদাতা শ্ৰীকৃষ্ণে গোপবালকক লৈ যোৱা তাক বলপূৰ্বক ধৰি পেলালে—যেনে সিংহে নেকুৰীক ধৰে।
Verse 31
स निजं रूपमास्थाय गिरीन्द्रसदृशं बली । इच्छन्विमोक्तुमात्मानं नाशक्नोद्ग्रहणातुर: ॥ ३१ ॥
দানৱটোৱে নিজৰ আসল ৰূপ ধৰি পৰ্বতৰ দৰে বিশাল আৰু বলৱান হ’ল। তথাপি নিজকে মুক্ত কৰিবলৈ যত চেষ্টা কৰিলে, প্ৰভুৰ দৃঢ় ধৰণত শক্তি ক্ষয় হৈ সি মুক্ত হ’ব নোৱাৰিলে।
Verse 32
तं निगृह्याच्युतो दोर्भ्यां पातयित्वा महीतले । पश्यतां दिवि देवानां पशुमारममारयत् ॥ ३२ ॥
অচ্যুত শ্ৰীকৃষ্ণে ব্যোমাসুৰক দুয়ো বাহুত জোৰে ধৰি মাটিত পেলাই দিলে; স্বৰ্গৰ দেৱতাসকলে চাই থাকোঁতেই যজ্ঞ-পশুৰ দৰে তাক বধ কৰিলে।
Verse 33
गुहापिधानं निर्भिद्य गोपान्नि:सार्य कृच्छ्रत: । स्तूयमान: सुरैर्गोपै: प्रविवेश स्वगोकुलम् ॥ ३३ ॥
কৃষ্ণে গুহাৰ মুখ বন্ধ কৰা শিলাখণ্ড ভাঙি কষ্টত ফঁচি থকা গোপবালকসকলক বাহিৰলৈ উলিয়ালে; তাৰ পিছত দেৱতা আৰু গোপসকলে স্তৱ গাই থাকোঁতে তেওঁ নিজৰ গোকুলত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Frequently Asked Questions
Kaṁsa’s strategy is to eliminate Kṛṣṇa by escalating demonic assaults on Vraja. Keśī, appearing as a monstrous horse, represents violent, uncontrolled force and terror aimed at disrupting the Lord’s pastoral domain. In bhakti exegesis, such demons often embody obstructive tendencies (fear, aggression, arrogance) that threaten devotional life; Kṛṣṇa’s victory signals the Lord’s poṣaṇa—His decisive protection of His devotees and His līlā’s capacity to dissolve fear.
Kṛṣṇa thrust His arm into Keśī’s mouth; to the demon it felt like molten iron, and the arm expanded within, blocking breath until Keśī died. Theologically, the episode emphasizes Bhagavān’s acintya-śakti (inconceivable power): the Lord’s body is spiritual, not subject to material limits, and He defeats adharma effortlessly. The expansion motif also signals that the finite cannot ‘contain’ the Infinite—hostility toward the Supreme collapses under the Supreme’s own presence.
Vyomāsura is a powerful magician, son of the demon Maya, who infiltrates the boys’ play disguised as a cowherd. He abducts the boys and seals them in a cave, exploiting innocence and social trust. The lesson is twofold: (1) līlā shows that threats can arise even amid ordinary joy, and (2) Kṛṣṇa, as the shelter of devotees, perceives hidden danger and rescues the vulnerable, reaffirming poṣaṇa and the Lord’s vigilance over His community.
Nārada’s visit functions as a theological hinge: after an outward display of divine heroism, the sage articulates the inward metaphysics—Kṛṣṇa as antaryāmī, supreme controller, and creator beyond māyā’s guṇas. It also serves narrative architecture: Nārada’s prophecy links the Vraja cycle to imminent Mathurā events (wrestlers, Kuvalayāpīḍa, Kaṁsa) and future Dvārakā and Kurukṣetra līlās, mapping Kṛṣṇa’s avatāra-kārya across the Purāṇa.