Adhyaya 35
Gopī-gīta in Separation: The Flute’s Call and Vraja’s Ecstatic Response
শুকদেৱে ব্ৰজজীৱনৰ নিত্য ছন্দ বৰ্ণনা কৰে—শ্ৰীকৃষ্ণ গোপালসকলৰ সৈতে গোৰক্ষা কৰিবলৈ বনলৈ গ’লে গোপীসকলৰ মন তেওঁৰ পিছে পিছে যায়, আৰু তেওঁলোকৰ দিনটো কৃষ্ণলীলাৰ কীৰ্তনেৰে ধৰি ৰাখে। পৰস্পৰে কথা পাতি তেওঁলোকে কৃষ্ণৰ বাঁহীৰ মাধুৰ্য আঁকে—তাঁৰ ভংগী, কোমল আঙুলি, নৃত্যমান ভ্ৰূ—আৰু সেই নাদৰ আশ্চৰ্য শক্তিয়ে সিদ্ধসকলৰ সৈতে আকাশপথে যোৱা অপ্সৰাসকলকো মোহিত কৰে। বিৰহৰ অনুভৱ বিস্তাৰিত হৈ ভক্তিৰ বিশ্ব-প্ৰকৃতি হয়—বৃষভ, হৰিণ, গাই ৰসানন্দত স্থিৰ হয়; নদীসকলে সোঁত থমাই তেওঁৰ পদপদ্মৰ ধূলি কামনা কৰে; গছ-লতাই ফল-ফুল আৰু ৰস ঝৰাই যেন হৃদয়ত বিষ্ণুক প্ৰকাশ কৰে। মেঘে ছত্ৰৰ দৰে ছাঁ, পুষ্পবৃষ্টি আৰু মৃদু গর্জন দিয়ে; ব্ৰহ্মা, শিৱ, ইন্দ্ৰ আদি দেৱো সেই সঙ্গীতসাৰত বিস্মিত হয়। শেষত সন্ধিয়াত গাইসকলৰ সৈতে কৃষ্ণৰ প্ৰত্যাৱর্তন—দেৱ আৰু সখাসকলৰ স্তুতিসহ—দিনৰ বিৰহক ৰাতিৰ তীব্ৰ স্মৰণ আৰু আগন্তুক সাক্ষাৎ লীলাৰ সৈতে জুৰি দিয়ে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच गोप्य: कृष्णे वनं याते तमनुद्रुतचेतस: । कृष्णलीला: प्रगायन्त्यो निन्युर्दु:खेन वासरान् ॥ १ ॥
শ্ৰীশুক ক’লে—কৃষ্ণ যেতিয়া বনলৈ যায়, গোপীসকলৰ মন তেওঁৰ পিছে পিছে দৌৰি যায়। তেওঁলোকে কৃষ্ণলীলা গাই গাই বিৰহদুখে দিন কটায়।
Verse 2
श्रीगोप्य ऊचु: वामबाहुकृतवामकपोलो वल्गितभ्रुरधरार्पितवेणुम् । कोमलाङ्गुलिभिराश्रितमार्गं गोप्य ईरयति यत्र मुकुन्द: ॥ २ ॥ व्योमयानवनिता: सह सिद्धै- र्विस्मितास्तदुपधार्य सलज्जा: । काममार्गणसमर्पितचित्ता: कश्मलं ययुरपस्मृतनीव्य: ॥ ३ ॥
গোপীসকলে ক’লে—য’তে মুকুন্দ বাওঁ বাহুত বাওঁ গাল থৈ, ভ্ৰূ নচাই, অধৰত বেণু স্থাপন কৰি, কোমল আঙুলিৰে তাৰ ৰন্ধ্ৰৰ পথ ঢাকি মধুৰ নাদ তোলে। তেতিয়া আকাশপথে স্বামীসিদ্ধসকলৰ সৈতে বিচৰণ কৰা দেবীসকলেও বিস্মিত হৈ শুনি লজ্জিত হয়; তেওঁলোকৰ চিত্ত কাম-অন্বেষণৰ পথত ঢলি পৰে, ব্যাকুলতাত তেওঁলোকে নিজৰ বস্ত্ৰৰ কঁকালবন্ধ ঢিলা হৈছে বুলিও পাহৰি যায়।
Verse 3
श्रीगोप्य ऊचु: वामबाहुकृतवामकपोलो वल्गितभ्रुरधरार्पितवेणुम् । कोमलाङ्गुलिभिराश्रितमार्गं गोप्य ईरयति यत्र मुकुन्द: ॥ २ ॥ व्योमयानवनिता: सह सिद्धै- र्विस्मितास्तदुपधार्य सलज्जा: । काममार्गणसमर्पितचित्ता: कश्मलं ययुरपस्मृतनीव्य: ॥ ३ ॥
গোপীসকলে ক’লে—মুকুন্দে বাওঁ বাহুত বাওঁ গাল থৈ, কোমল আঙুলিৰে বেণুৰ ছিদ্ৰ ঢাকি, ভ্ৰূ নচাই মধুৰ বেণুনাদ কৰে। তেতিয়া সিদ্ধসকলৰ সৈতে আকাশপথে যোৱা দেবীসকল বিস্মিত হয়। সেই নাদ শুনি তেওঁলোকে লাজ পায়, কিয়নো মন কাম-মাৰ্গলৈ ঢলি যায়; ব্যাকুলতাত তেওঁলোকে বস্ত্ৰৰ কটিবন্ধ ঢিলা হৈছে বুলিও নাজানে।
Verse 4
हन्त चित्रमबला: शृणुतेदं हारहास उरसि स्थिरविद्युत् । नन्दसूनुरयमार्तजनानां नर्मदो यर्हि कूजितवेणु: ॥ ४ ॥ वृन्दशो व्रजवृषा मृगगावो वेणुवाद्यहृतचेतस आरात् । दन्तदष्टकवला धृतकर्णा निद्रिता लिखितचित्रमिवासन् ॥ ५ ॥
হে সখীসকল, কিমান আশ্চৰ্য—শুনা! আৰতজনক আনন্দ দিয়া নন্দসুতৰ বুকুত স্থিৰ বিজুলীৰ দৰে জ্যোতি, আৰু হাৰৰ দৰে ঝলমল হাঁহি। তেওঁ যেতিয়া কূজন কৰা বেণু বাজায়, তেতিয়া দূৰে দূৰে দলে দলে থিয় হোৱা ব্ৰজৰ ষাঁড়, হৰিণ আৰু গাইবোৰ সেই নাদত মুগ্ধ হয়। মুখত চোবাই থকা ঘাঁহ দাতত ধৰি, কাণ উচাই, সিহঁতে এনেকৈ স্তব্ধ থাকে যেন শুই আছে বা ছবিত আঁকা ৰূপ।
Verse 5
हन्त चित्रमबला: शृणुतेदं हारहास उरसि स्थिरविद्युत् । नन्दसूनुरयमार्तजनानां नर्मदो यर्हि कूजितवेणु: ॥ ४ ॥ वृन्दशो व्रजवृषा मृगगावो वेणुवाद्यहृतचेतस आरात् । दन्तदष्टकवला धृतकर्णा निद्रिता लिखितचित्रमिवासन् ॥ ५ ॥
হে সখীসকল, কিমান আশ্চৰ্য—শুনা! আৰতজনক আনন্দ দিয়া নন্দসুতৰ বুকুত স্থিৰ বিজুলীৰ দৰে জ্যোতি, আৰু হাৰৰ দৰে ঝলমল হাঁহি। তেওঁ যেতিয়া কূজন কৰা বেণু বাজায়, তেতিয়া দূৰে দূৰে দলে দলে থিয় হোৱা ব্ৰজৰ ষাঁড়, হৰিণ আৰু গাইবোৰ সেই নাদত মুগ্ধ হয়। মুখত চোবাই থকা ঘাঁহ দাতত ধৰি, কাণ উচাই, সিহঁতে এনেকৈ স্তব্ধ থাকে যেন শুই আছে বা ছবিত আঁকা ৰূপ।
Verse 6
बर्हिणस्तबकधातुपलाशै- र्बद्धमल्लपरिबर्हविडम्ब: । कर्हिचित् सबल आलि स गोपै- र्गा: समाह्वयति यत्र मुकुन्द: ॥ ६ ॥ तर्हि भग्नगतय: सरितो वै तत्पदाम्बुजरजोऽनिलनीतम् । स्पृहयतीर्वयमिवाबहुपुण्या: प्रेमवेपितभुजा: स्तिमिताप: ॥ ७ ॥
প্ৰিয় সখী, কেতিয়াবা মুকুন্দে পাত, ময়ূৰপুচ্ছ আৰু ৰঙীন ধাতুৰে নিজকে সজাই মল্লৰ দৰে ভংগী কৰে। তাৰ পাছত বলৰাম আৰু গোপবালকসকলৰ সৈতে বেণু বাজাই গাইবোৰক মাতি আনে। তেতিয়া নদীবোৰো সোঁত ভাঙি থমকি যায়; প্ৰেমোন্মাদে সিহঁতৰ পানী স্তব্ধ হয়, কিয়নো বতাহে আনিব লগা তেওঁৰ পদ্মপদৰ ধূলি পাবলৈ সিহঁতে আকুল হয়। কিন্তু আমাৰ দৰে অল্পপুণ্য হোৱাৰ বাবে, প্ৰেমে কঁপা বাহু লৈ কেৱল অপেক্ষাই কৰে।
Verse 7
बर्हिणस्तबकधातुपलाशै- र्बद्धमल्लपरिबर्हविडम्ब: । कर्हिचित् सबल आलि स गोपै- र्गा: समाह्वयति यत्र मुकुन्द: ॥ ६ ॥ तर्हि भग्नगतय: सरितो वै तत्पदाम्बुजरजोऽनिलनीतम् । स्पृहयतीर्वयमिवाबहुपुण्या: प्रेमवेपितभुजा: स्तिमिताप: ॥ ७ ॥
প্ৰিয় সখী, কেতিয়াবা মুকুন্দে পাত, ময়ূৰপুচ্ছ আৰু ৰঙীন ধাতুৰে নিজকে সজাই মল্লৰ দৰে ভংগী কৰে। তাৰ পাছত বলৰাম আৰু গোপবালকসকলৰ সৈতে বেণু বাজাই গাইবোৰক মাতি আনে। তেতিয়া নদীবোৰো সোঁত ভাঙি থমকি যায়; প্ৰেমোন্মাদে সিহঁতৰ পানী স্তব্ধ হয়, কিয়নো বতাহে আনিব লগা তেওঁৰ পদ্মপদৰ ধূলি পাবলৈ সিহঁতে আকুল হয়। কিন্তু আমাৰ দৰে অল্পপুণ্য হোৱাৰ বাবে, প্ৰেমে কঁপা বাহু লৈ কেৱল অপেক্ষাই কৰে।
Verse 8
अनुचरै: समनुवर्णितवीर्य आदिपूरुष इवाचलभूति: । वनचरो गिरितटेषु चरन्ती- र्वेणुनाह्वयति गा: स यदा हि ॥ ८ ॥ वनलतास्तरव आत्मनि विष्णुं व्यञ्जयन्त्य इव पुष्पफलाढ्या: । प्रणतभारविटपा मधुधारा: प्रेमहृष्टतनवो ववृषु: स्म ॥ ९ ॥ दर्शनीयतिलको वनमाला- दिव्यगन्धतुलसीमधुमत्तै: । अलिकुलैरलघुगीतामभीष्ट- माद्रियन् यर्हि सन्धितवेणु: ॥ १० ॥ सरसि सारसहंसविहङ्गा- श्चारुगीताहृतचेतस एत्य । हरिमुपासत ते यतचित्ता हन्त मीलितदृशो धृतमौना: ॥ ११ ॥
কৃষ্ণ সখাসকলৰ সৈতে বনতে বিচৰণ কৰে; তেওঁলোকে তেওঁৰ বীৰ্যগাথা গায়, আৰু তেওঁ আদিপুৰুষৰ দৰে অচল ঐশ্বৰ্যৰে দীপ্ত হয়। যেতিয়া তেওঁ গিৰিতটত চৰি থকা গাইবোৰক বেণুনাদেৰে আহ্বান কৰে।
Verse 9
अनुचरै: समनुवर्णितवीर्य आदिपूरुष इवाचलभूति: । वनचरो गिरितटेषु चरन्ती- र्वेणुनाह्वयति गा: स यदा हि ॥ ८ ॥ वनलतास्तरव आत्मनि विष्णुं व्यञ्जयन्त्य इव पुष्पफलाढ्या: । प्रणतभारविटपा मधुधारा: प्रेमहृष्टतनवो ववृषु: स्म ॥ ९ ॥ दर्शनीयतिलको वनमाला- दिव्यगन्धतुलसीमधुमत्तै: । अलिकुलैरलघुगीतामभीष्ट- माद्रियन् यर्हि सन्धितवेणु: ॥ १० ॥ सरसि सारसहंसविहङ्गा- श्चारुगीताहृतचेतस एत्य । हरिमुपासत ते यतचित्ता हन्त मीलितदृशो धृतमौना: ॥ ११ ॥
তেতিয়া বনলতা আৰু গছবোৰ ফুল-ফলৰে ভৰি, যেন হৃদয়ত বিষ্ণুক প্ৰকাশ কৰিছে বুলি লাগে। ভাৰতে নত ডাল, প্ৰেমানন্দত পুলকিত দেহ, মধুৰ ৰসধাৰা ঝৰায়।
Verse 10
अनुचरै: समनुवर्णितवीर्य आदिपूरुष इवाचलभूति: । वनचरो गिरितटेषु चरन्ती- र्वेणुनाह्वयति गा: स यदा हि ॥ ८ ॥ वनलतास्तरव आत्मनि विष्णुं व्यञ्जयन्त्य इव पुष्पफलाढ्या: । प्रणतभारविटपा मधुधारा: प्रेमहृष्टतनवो ववृषु: स्म ॥ ९ ॥ दर्शनीयतिलको वनमाला- दिव्यगन्धतुलसीमधुमत्तै: । अलिकुलैरलघुगीतामभीष्ट- माद्रियन् यर्हि सन्धितवेणु: ॥ १० ॥ सरसि सारसहंसविहङ्गा- श्चारुगीताहृतचेतस एत्य । हरिमुपासत ते यतचित्ता हन्त मीलितदृशो धृतमौना: ॥ ११ ॥
যেতিয়া দৰ্শনীয় তিলকধাৰী, বনমালাৰে ভূষিত শ্ৰীকৃষ্ণ দিব্য সুগন্ধি তুলসী আৰু মধুৰে মত্ত ভ্ৰমৰদলে ঘেৰি ধৰে, তেতিয়া তেওঁ বেণু ওঁঠত তুলি প্ৰিয় মধুৰ সুৰ তোলে; ভ্ৰমৰবোৰে সেই গীতক যেন ভক্তিভাৱে আদৰ কৰে।
Verse 11
अनुचरै: समनुवर्णितवीर्य आदिपूरुष इवाचलभूति: । वनचरो गिरितटेषु चरन्ती- र्वेणुनाह्वयति गा: स यदा हि ॥ ८ ॥ वनलतास्तरव आत्मनि विष्णुं व्यञ्जयन्त्य इव पुष्पफलाढ्या: । प्रणतभारविटपा मधुधारा: प्रेमहृष्टतनवो ववृषु: स्म ॥ ९ ॥ दर्शनीयतिलको वनमाला- दिव्यगन्धतुलसीमधुमत्तै: । अलिकुलैरलघुगीतामभीष्ट- माद्रियन् यर्हि सन्धितवेणु: ॥ १० ॥ सरसि सारसहंसविहङ्गा- श्चारुगीताहृतचेतस एत्य । हरिमुपासत ते यतचित्ता हन्त मीलितदृशो धृतमौना: ॥ ११ ॥
সৰোবৰত থকা সাৰস, হাঁহ আৰু আন পখীবোৰ তেওঁৰ মধুৰ গীতত মন হৰি ওচৰলৈ আহে। সিহঁতে একাগ্ৰচিত্তে হৰিৰ উপাসনা কৰে; চকু মুদী, মৌন ধৰি ধ্যানত স্থিৰ হয়।
Verse 12
सहबल: स्रगवतंसविलास: सानुषु क्षितिभृतो व्रजदेव्य: । हर्षयन् यर्हि वेणुरवेण जातहर्ष उपरम्भति विश्वम् ॥ १२ ॥ महदतिक्रमणशङ्कितचेता मन्दमन्दमनुगर्जति मेघ: । सुहृदमभ्यवर्षत् सुमनोभि- श्छायया च विदधत् प्रतपत्रम् ॥ १३ ॥
হে ব্ৰজদেৱীসকল! বলৰামৰ সৈতে, শিৰত পুষ্পমালা খেলাচ্ছলে ধৰি, শ্ৰীকৃষ্ণ পৰ্বতৰ ঢালত বিহাৰ কৰে। যেতিয়া তেওঁ বেণুনাদেৰে সকলোকে হৰ্ষিত কৰে, তেতিয়া সমগ্ৰ জগত আনন্দে উচ্ছ্বসিত হয়।
Verse 13
सहबल: स्रगवतंसविलास: सानुषु क्षितिभृतो व्रजदेव्य: । हर्षयन् यर्हि वेणुरवेण जातहर्ष उपरम्भति विश्वम् ॥ १२ ॥ महदतिक्रमणशङ्कितचेता मन्दमन्दमनुगर्जति मेघ: । सुहृदमभ्यवर्षत् सुमनोभि- श्छायया च विदधत् प्रतपत्रम् ॥ १३ ॥
হে ব্ৰজদেৱীসকল! যেতিয়া শ্ৰীকৃষ্ণ বলৰামৰ সৈতে পৰ্বতৰ ঢালত শিৰত পুষ্পমালা অলংকাৰ কৰি লীলাৰে বিচৰণ কৰি মধুৰ বেণুনাদে সমগ্ৰ জগতক হৰ্ষিত কৰে, তেতিয়া মহাপুৰুষক অপৰাধ হ’ব বুলি আশংকা কৰি ওচৰৰ মেঘে অতি মৃদু গর্জনে সঙ্গত দিয়ে। সি প্ৰিয় সখা কৃষ্ণৰ ওপৰত ফুল বৰষাই আৰু ছাতাৰ দৰে ছায়া দি ৰ’দৰ পৰা আড়াল কৰে।
Verse 14
विविधगोपचरणेषु विदग्धो वेणुवाद्य उरुधा निजशिक्षा: । तव सुत: सति यदाधरबिम्बे दत्तवेणुरनयत् स्वरजाती: ॥ १४ ॥ सवनशस्तदुपधार्य सुरेशा: शक्रशर्वपरमेष्ठिपुरोगा: । कवय आनतकन्धरचित्ता: कश्मलं ययुरनिश्चिततत्त्वा: ॥ १५ ॥
হে সাধ্বী যশোদা! তোমাৰ পুত্ৰ গোপজীৱনৰ সকলো কলাত নিপুণ; নিজৰ শিক্ষাৰে সি বেণুবাদনৰ বহু নতুন শৈলী গঢ়িছে। যেতিয়া সি বিম্বফলৰ দৰে ৰঙা অধৰত বেণু থৈ স্বৰসমূহক নানা ৰাগৰূপে বোৱাই দিয়ে, তেতিয়া সেই নাদ বাৰে বাৰে শুনি ব্ৰহ্মা, শিৱ, ইন্দ্ৰ আদি দেৱেশ্বৰো মোহিত হৈ বিভ্ৰান্ত হয়। তেওঁলোক মহাবিদ্বান হ’লেও তাৰ তত্ত্ব নিৰ্ণয় কৰিব নোৱাৰে; সেয়ে মন আৰু মস্তক নত কৰি প্ৰণাম কৰে।
Verse 15
विविधगोपचरणेषु विदग्धो वेणुवाद्य उरुधा निजशिक्षा: । तव सुत: सति यदाधरबिम्बे दत्तवेणुरनयत् स्वरजाती: ॥ १४ ॥ सवनशस्तदुपधार्य सुरेशा: शक्रशर्वपरमेष्ठिपुरोगा: । कवय आनतकन्धरचित्ता: कश्मलं ययुरनिश्चिततत्त्वा: ॥ १५ ॥
হে সাধ্বী যশোদা! তোমাৰ পুত্ৰ গোপজীৱনৰ সকলো কলাত নিপুণ; নিজৰ শিক্ষাৰে সি বেণুবাদনৰ বহু নতুন শৈলী গঢ়িছে। যেতিয়া সি বিম্বফলৰ দৰে ৰঙা অধৰত বেণু থৈ স্বৰসমূহক নানা ৰাগৰূপে বোৱাই দিয়ে, তেতিয়া সেই নাদ বাৰে বাৰে শুনি ব্ৰহ্মা, শিৱ, ইন্দ্ৰ আদি দেৱেশ্বৰো মোহিত হৈ বিভ্ৰান্ত হয়। তেওঁলোক মহাবিদ্বান হ’লেও তাৰ তত্ত্ব নিৰ্ণয় কৰিব নোৱাৰে; সেয়ে মন আৰু মস্তক নত কৰি প্ৰণাম কৰে।
Verse 16
निजपदाब्जदलैर्ध्वजवज्र- नीरजाङ्कुशविचित्रललामै: । व्रजभुव: शमयन् खुरतोदं वर्ष्मधुर्यगतिरीडितवेणु: ॥ १६ ॥ व्रजति तेन वयं सविलास- वीक्षणार्पितमनोभववेगा: । कुजगतिं गमिता न विदाम: कश्मलेन कवरं वसनं वा ॥ १७ ॥
শ্ৰীকৃষ্ণ যেতিয়া পদ্মপত্ৰৰ দৰে কোমল পদযুগলে—ধ্বজা, বজ্ৰ, পদ্ম আৰু অঙ্কুশৰ বিচিত্ৰ চিহ্ন মুদ্ৰিত—ব্ৰজভূমিত চলি গৰুৰ খুৰৰ আঘাতে ভূমিৰ যন্ত্ৰণা শমাই দিয়ে, আৰু প্ৰশংসিত বেণু বজাই গজগমন সদৃশ মধুৰ গতিত বিচৰণ কৰে, তেতিয়া আমি গোপীসকল তেওঁৰ লীলাময় দৃষ্টিত মন্মথৰ বেগে ব্যাকুল হৈ গছৰ দৰে স্থবিৰ হৈ পৰোঁ। মোহত আমাৰ কেশবিন্যাস আৰু বসন ঢিলা হৈছে বুলিও নাজানো।
Verse 17
निजपदाब्जदलैर्ध्वजवज्र- नीरजाङ्कुशविचित्रललामै: । व्रजभुव: शमयन् खुरतोदं वर्ष्मधुर्यगतिरीडितवेणु: ॥ १६ ॥ व्रजति तेन वयं सविलास- वीक्षणार्पितमनोभववेगा: । कुजगतिं गमिता न विदाम: कश्मलेन कवरं वसनं वा ॥ १७ ॥
শ্ৰীকৃষ্ণ যেতিয়া পদ্মপত্ৰৰ দৰে কোমল পদযুগলে—ধ্বজা, বজ্ৰ, পদ্ম আৰু অঙ্কুশৰ বিচিত্ৰ চিহ্ন মুদ্ৰিত—ব্ৰজভূমিত চলি গৰুৰ খুৰৰ আঘাতে ভূমিৰ যন্ত্ৰণা শমাই দিয়ে, আৰু প্ৰশংসিত বেণু বজাই গজগমন সদৃশ মধুৰ গতিত বিচৰণ কৰে, তেতিয়া আমি গোপীসকল তেওঁৰ লীলাময় দৃষ্টিত মন্মথৰ বেগে ব্যাকুল হৈ গছৰ দৰে স্থবিৰ হৈ পৰোঁ। মোহত আমাৰ কেশবিন্যাস আৰু বসন ঢিলা হৈছে বুলিও নাজানো।
Verse 18
मणिधर: क्वचिदागणयन् गा मालया दयितगन्धतुलस्या: । प्रणयिनोऽनुचरस्य कदांसे प्रक्षिपन् भुजमगायत यत्र ॥ १८ ॥ क्वणितवेणुरववञ्चितचित्ता: कृष्णमन्वसत कृष्णगृहिण्य: । गुणगणार्णमनुगत्य हरिण्यो गोपिका इव विमुक्तगृहाशा: ॥ १९ ॥
এতিয়া মণিমালাত গাইবোৰ গণি শ্ৰীকৃষ্ণ ক’তবাত থিয় হৈ আছে। প্ৰিয়াৰ সুগন্ধে ভৰা তুলসীমালা পিন্ধি, স্নেহী গোপসখাৰ কান্ধত বাহু থৈ তেওঁ বেণু বজাই গাইছে। সেই মধুৰ ধ্বনিত মোহিত ক’লা হৰিণীৰ পত্নীসকল গুণসমুদ্ৰ কৃষ্ণৰ ওচৰলৈ আহি বহে; গোপীসকলৰ দৰে গৃহসুখৰ আশা ত্যাগ কৰে।
Verse 19
मणिधर: क्वचिदागणयन् गा मालया दयितगन्धतुलस्या: । प्रणयिनोऽनुचरस्य कदांसे प्रक्षिपन् भुजमगायत यत्र ॥ १८ ॥ क्वणितवेणुरववञ्चितचित्ता: कृष्णमन्वसत कृष्णगृहिण्य: । गुणगणार्णमनुगत्य हरिण्यो गोपिका इव विमुक्तगृहाशा: ॥ १९ ॥
বেণুৰ ক্বণিত ধ্বনিত যিসকলৰ চিত্ত মোহিত, সেই ক’লা হৰিণীৰ পত্নীসকল গুণসমুদ্ৰ কৃষ্ণক অনুসৰণ কৰি আহি কাষতে বহে; গোপীসকলৰ দৰে গৃহসুখৰ আশা ত্যাগ কৰে।
Verse 20
कुन्ददामकृतकौतुकवेषो गोपगोधनवृतो यमुनायाम् । नन्दसूनुरनघे तव वत्सो नर्मद: प्रणयिणां विजहार ॥ २० ॥ मन्दवायुरुपवात्यनुकूलं मानयन् मलयजस्पर्शेन । वन्दिनस्तमुपदेवगणा ये वाद्यगीतबलिभि: परिवव्रु: ॥ २१ ॥
হে নিৰ্দোষ যশোদা! নন্দসুত তোমাৰ আদৰৰ ল’ৰা কুন্দফুলৰ মালাৰে উৎসৱৰ সাজ লৈ, গোপ আৰু গোধনৰ সৈতে যমুনাৰ তীৰত ক্ৰীড়া কৰি প্ৰিয় সখাসকলক আনন্দ দিছে।
Verse 21
कुन्ददामकृतकौतुकवेषो गोपगोधनवृतो यमुनायाम् । नन्दसूनुरनघे तव वत्सो नर्मद: प्रणयिणां विजहार ॥ २० ॥ मन्दवायुरुपवात्यनुकूलं मानयन् मलयजस्पर्शेन । वन्दिनस्तमुपदेवगणा ये वाद्यगीतबलिभि: परिवव्रु: ॥ २१ ॥
মৃদু বতাহ অনুকূলভাৱে বয়, মলয়জ চন্দনৰ শীতল সুগন্ধ-স্পৰ্শে যেন তেওঁক সন্মান জনায়। আৰু উপদেৱগণ বন্দীৰ দৰে চাৰিওফালে ঘিৰি বাদ্য, গান আৰু নৈবেদ্য-উপহাৰেৰে তেওঁৰ স্তৱ কৰে।
Verse 22
वत्सलो व्रजगवां यदगध्रो वन्द्यमानचरण: पथि वृद्धै: । कृत्स्नगोधनमुपोह्य दिनान्ते गीतवेणुरनुगेडितकीर्ति: ॥ २२ ॥ उत्सवं श्रमरुचापि दृशीना- मुन्नयन् खुररजश्छुरितस्रक् । दित्सयैति सुहृदासिष एष देवकीजठरभूरुडुराज: ॥ २३ ॥
ব্ৰজৰ গাইবোৰৰ প্ৰতি অপাৰ वात্সল্যৰ বাবে তেওঁ গোবৰ্ধনধাৰী হ’ল। দিনৰ শেষত সমগ্ৰ গোধন একত্ৰ কৰি উভতি আহোঁতে তেওঁ বেণুত গীত তোলে; পথত বৃদ্ধসকলে তেওঁৰ চৰণ বন্দনা কৰে আৰু লগত থকা গোপবালকসকলে তেওঁৰ কীৰ্তি গায়। খুৰৰ ধূলিত মাখা মালা আৰু শ্ৰমে দীপ্ত হোৱা ৰূপ চকুৰ বাবে উৎসৱ; সখাসকলৰ ইচ্ছা পূৰণত উত্সুক এই কৃষ্ণ যশোদাৰ গৰ্ভৰ পৰা উদিত চন্দ্ৰসম।
Verse 23
वत्सलो व्रजगवां यदगध्रो वन्द्यमानचरण: पथि वृद्धै: । कृत्स्नगोधनमुपोह्य दिनान्ते गीतवेणुरनुगेडितकीर्ति: ॥ २२ ॥ उत्सवं श्रमरुचापि दृशीना- मुन्नयन् खुररजश्छुरितस्रक् । दित्सयैति सुहृदासिष एष देवकीजठरभूरुडुराज: ॥ २३ ॥
ব্ৰজৰ গাইবোৰৰ প্ৰতি গভীৰ वात্সল্যৰ বাবে শ্ৰীকৃষ্ণ গোবৰ্ধনধাৰী হ’ল। দিনৰ অন্তত নিজৰ সকলো গোধন একেলগ কৰি উভতি আহোঁতে তেওঁ বেণুত মধুৰ গীত বাজায়; পথত বৃদ্ধজন আৰু দেবগণে তেওঁৰ পদপদ্ম বন্দনা কৰে, আৰু লগত থকা গোপবালকে তেওঁৰ কীৰ্তি গায়। গাইৰ খুৰৰ ধূলিত তেওঁৰ মালা ধূসৰ হয়; শ্ৰমে উজ্জ্বল হোৱা তেওঁৰ সৌন্দৰ্য চকুৰ বাবে উৎসৱ। সখাসকলৰ ইচ্ছা পূৰণত আগ্ৰহী, তেওঁ যশোদাৰ গৰ্ভজাত চন্দ্ৰৰ দৰে দীপ্ত।
Verse 24
मदविघूर्णितलोचन ईषत्- मानद: स्वसुहृदां वनमाली । बदरपाण्डुवदनो मृदुगण्डं मण्डयन् कनककुण्डललक्ष्म्या ॥ २४ ॥ यदुपतिर्द्विरदराजविहारो यामिनीपतिरिवैष दिनान्ते । मुदितवक्त्र उपयाति दुरन्तं मोचयन् व्रजगवां दिनतापम् ॥ २५ ॥
মদৰ দৰে হালকা ঘূৰ্ণনত তেওঁৰ চকু অলপ ঘূৰে; তথাপি শ্ৰীকৃষ্ণে নিজৰ সুহৃদসকলক সন্মান জনায়, আৰু তেওঁ বনমালী। বদৰ ফলৰ আভাযুক্ত শুভ্ৰ মুখ আৰু সোণৰ কুণ্ডলৰ দীপ্তিয়ে তেওঁৰ কোমল গালক অধিক শোভিত কৰে। দিনৰ অন্তত যদুপতি ৰাজহস্তীৰ দৰে গম্ভীৰ গতিৰে, ৰাতিৰ নাথ চন্দ্ৰৰ দৰে প্ৰফুল্ল মুখে আহি, ব্ৰজৰ গাইবোৰক দিনৰ তাপৰ পৰা মুক্ত কৰে।
Verse 25
मदविघूर्णितलोचन ईषत्- मानद: स्वसुहृदां वनमाली । बदरपाण्डुवदनो मृदुगण्डं मण्डयन् कनककुण्डललक्ष्म्या ॥ २४ ॥ यदुपतिर्द्विरदराजविहारो यामिनीपतिरिवैष दिनान्ते । मुदितवक्त्र उपयाति दुरन्तं मोचयन् व्रजगवां दिनतापम् ॥ २५ ॥
মদৰ দৰে হালকা ঘূৰ্ণনত তেওঁৰ চকু অলপ ঘূৰে; তথাপি শ্ৰীকৃষ্ণে নিজৰ সুহৃদসকলক সন্মান জনায়, আৰু তেওঁ বনমালী। বদৰ ফলৰ আভাযুক্ত শুভ্ৰ মুখ আৰু সোণৰ কুণ্ডলৰ দীপ্তিয়ে তেওঁৰ কোমল গালক অধিক শোভিত কৰে। দিনৰ অন্তত যদুপতি ৰাজহস্তীৰ দৰে গম্ভীৰ গতিৰে, ৰাতিৰ নাথ চন্দ্ৰৰ দৰে প্ৰফুল্ল মুখে আহি, ব্ৰজৰ গাইবোৰক দিনৰ তাপৰ পৰা মুক্ত কৰে।
Verse 26
श्रीशुक उवाच एवं व्रजस्त्रियो राजन् कृष्णलीलानुगायती: । रेमिरेऽह:सु तच्चित्तास्तन्मनस्का महोदया: ॥ २६ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে—হে ৰাজন! এইদৰে বৃন্দাৱনৰ তিৰোতাসকলে দিনৰ বেলাত নিৰন্তৰ শ্ৰীকৃষ্ণৰ লীলা গাই আনন্দত ৰমিল; তেওঁলোকৰ মন-চিত্ত সম্পূৰ্ণভাবে তেওঁৰ মাজতে লীন হৈ মহোৎসৱৰ উল্লাসে ভৰি উঠিছিল।
Frequently Asked Questions
The passage magnifies Kṛṣṇa’s veṇu-nāda as transcendental attraction (ākarṣaṇa) that surpasses social and cosmic boundaries. The ‘disturbance’ is not endorsement of mundane lust but a poetic revelation of how Bhagavān’s beauty and sound subdue conditioned propriety and awaken involuntary absorption. Bhāgavata rhetoric uses this to assert Kṛṣṇa’s supremacy: if even celestial beings lose composure, the gopīs’ exclusive fixation is shown as spiritually inevitable and theologically meaningful.
These are Bhāgavata signs (lakṣaṇa) of bhakti’s contagion in Vraja: the environment mirrors the devotees’ inner state. Rivers halting suggests nature’s suspension before the Absolute, yearning for contact with His pāda-raja (foot-dust). Trees and creepers becoming luxuriant and ‘manifesting Viṣṇu’ indicates sattvika transformation—external fertility symbolizing internal revelation—teaching that devotion is not only psychological but cosmically participatory in Kṛṣṇa’s līlā.
Śukadeva Gosvāmī narrates to King Parīkṣit, framing the gopīs’ speech as daytime kīrtana born from separation during Kṛṣṇa’s forest pastimes. This frame is crucial: it presents the gopīs’ words as sādhana (continuous remembrance) and as pramāṇa (authoritative testimony) for the Bhāgavata’s theology of āśraya—Kṛṣṇa as the supreme object of love.
The evening return (go-cāraṇa completion) resolves the day’s vipralambha with a glimpse of reunion: Kṛṣṇa, dusted by cows’ hooves, worshiped along the path, and welcomed by friends. Literarily it provides narrative progression from daytime separation to the intensification of Vraja’s nocturnal affect; theologically it shows poṣaṇa—Kṛṣṇa as the one who protects, gathers, and ‘delivers’ Vraja (including the cows) from hardship while simultaneously nourishing devotees’ longing into deeper bhakti.