Adhyaya 29
Veṇu-gīta-āhvāna and the Gopīs’ Appeal: The Opening of Rāsa-līlā
শৰৎপূৰ্ণিমাৰ চন্দ্ৰ উঠাৰ লগে লগে বৃন্দাৱনত শ্ৰীকৃষ্ণ, আত্মাৰাম আৰু পূৰ্ণ ঐশ্বৰ্যবান হৈও মধুৰ-ৰসলৈ মুখ কৰি যোগমায়াৰ বলত বেণু নাদ কৰি গোপীসকলক আহ্বান কৰে। গোপীসকলে লোকলাজ আৰু গৃহকৰ্ম ত্যাগ কৰি ধাৱমান হয়; যিসকলে যাব নোৱাৰে সিহঁতে বিৰহ-ধ্যানত লীন হৈ পাপ দহে আৰু তীব্ৰ একাগ্ৰতাৰে পুণ্যও ক্ষয় কৰে। পৰীক্ষিত সোধে—প্ৰিয়তমৰূপে কৃষ্ণক দেখা গোপীসকলে কেনেকৈ সিদ্ধি পায়? শুকদেৱ কয়—হৰিত প্ৰবল আসক্তি কাম, ভয়, ক্ৰোধ বা প্ৰেম যি ৰূপেই হওক, শেষত তেওঁলৈকে লৈ যায়; ভক্তসকলে পৰম গতি লাভ কৰে। কৃষ্ণ গোপীসকলক পৰীক্ষা কৰি ধৰ্ম—কুলধৰ্ম আৰু পতিব্ৰতা—পালন কৰি ঘূৰি যাবলৈ উপদেশ দিয়ে আৰু কয় যে ভক্তি শ্ৰৱণ, কীৰ্তন, দৰ্শন আৰু স্মৰণৰ দ্বাৰাই জন্মে; কেৱল শাৰীৰিক সান্নিধ্যৰে নহয়। গোপীসকলে একান্ত শৰণাগতিৰ সিদ্ধান্ত প্ৰকাশ কৰে—কৃষ্ণেই সকলো জীৱৰ সত্য স্বামী, আত্মা আৰু আত্মীয়; তেওঁলোক তেওঁৰ চৰণসেৱা বিচাৰে। সন্তুষ্ট হৈ কৃষ্ণ যমুনাতীৰত প্ৰেমলীলা আৰম্ভ কৰে, কিন্তু অহংকাৰ উঠিলে অন্তৰ্ধান হয়—পৰৱৰ্তী অধ্যায়ত অনুসন্ধান আৰু বিৰহভক্তিৰ গভীৰতা বাঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच भगवानपि ता रात्री: शारदोत्फुल्लमल्लिका: । वीक्ष्य रन्तुं मनश्चक्रे योगमायामुपाश्रित: ॥ १ ॥
শ্ৰীবাদৰায়ণিয়ে ক’লে—শৰৎকালৰ মল্লিকা ফুলে ফুটি সুগন্ধিত সেই ৰাতিবোৰ দেখি, যোগমায়াৰ আশ্ৰয় লৈ ভগৱানে প্ৰেমলীলা কৰিবলৈ মন কৰিলে।
Verse 2
तदोडुराज: ककुभ: करैर्मुखंप्राच्या विलिम्पन्नरुणेन शन्तमै: । स चर्षणीनामुदगाच्छुचो मृजन्प्रिय: प्रियाया इव दीर्घदर्शन: ॥ २ ॥
তাৰ পিছত চন্দ্ৰ উদয় হ’ল; নিজৰ শান্ত কিৰণৰ অৰুণ আভাৰে পূব দিগন্তৰ মুখ ৰঙাই তুলিলে আৰু তাক চোৱা সকলৰ দুখ মচি দিলে। সেই চন্দ্ৰ যেন দীঘলীয়া বিৰহৰ পাছত উভতি অহা প্ৰিয় স্বামী, প্ৰিয়াৰ মুখত কুঙ্কুম সজাই দিছে।
Verse 3
दृष्ट्वा कुमुद्वन्तमखण्डमण्डलंरमाननाभं नवकुङ्कुमारुणम् । वनं च तत्कोमलगोभी रञ्जितंजगौ कलं वामदृशां मनोहरम् ॥ ३ ॥
অখণ্ড পূৰ্ণচন্দ্ৰ নব কুঙ্কুমৰ অৰুণ আভাৰে দীপ্ত, যেন লক্ষ্মীদেৱীৰ মুখ। কুমুদফুল ফুটি উঠিল আৰু বন কোমল চন্দ্ৰালোকত ৰঞ্জিত হ’ল। সেয়া দেখি ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণে সুন্দৰনয়না গোপীসকলৰ মন হৰণ কৰা মধুৰ বাঁহীৰ সুৰ তুলিলে।
Verse 4
निशम्य गीतं तदनङ्गवर्धनंव्रजस्त्रिय: कृष्णगृहीतमानसा: । आजग्मुरन्योन्यमलक्षितोद्यमा:स यत्र कान्तो जवलोलकुण्डला: ॥ ४ ॥
কৃষ্ণৰ বাঁহীৰ সেই অনঙ্গবর্ধক গীত শুনি ব্রজৰ নাৰীসকলৰ মন শ্ৰীকৃষ্ণত আবদ্ধ হ’ল। তেওঁলোকে একে অন্যৰ অগোচৰে তৎপৰতাৰে দৌৰি গ’ল; দৌৰোঁতে কাণৰ কুণ্ডল দুলিছিল। য’ত তেওঁলোকৰ প্ৰিয়তম আছিল, তাতেই তেওঁলোকে উপস্থিত হ’ল।
Verse 5
दुहन्त्योऽभिययु: काश्चिद् दोहं हित्वा समुत्सुका: । पयोऽधिश्रित्य संयावमनुद्वास्यापरा ययु: ॥ ५ ॥
কিছুমান গোপী গাই দোহন কৰি আছিল; কৃষ্ণৰ বাঁহীৰ ধ্বনি শুনি উৎসুক হৈ দোহন এৰি দৌৰি গ’ল। কিছুমানে চুলাত দুধ জমিবলৈ থৈছিল, আন কিছুমানে পিঠা-পকোৱান আগুনত থৈ—সেয়া এৰি কৃষ্ণক দেখা কৰিবলৈ গ’ল।
Verse 6
परिवेषयन्त्यस्तद्धित्वा पाययन्त्य: शिशून् पय: । शुश्रूषन्त्य: पतीन् काश्चिदश्नन्त्योऽपास्य भोजनम् ॥ ६ ॥ लिम्पन्त्य: प्रमृजन्त्योऽन्या अञ्जन्त्य: काश्च लोचने । व्यत्यस्तवस्त्राभरणा: काश्चित् कृष्णान्तिकं ययु: ॥ ७ ॥
কিছুমান গোপী পৰিবেশন কৰি আছিল, কিছুমান শিশুক দুধ খুৱাই আছিল, কিছুমান পতিৰ সেৱা কৰি আছিল, আৰু কিছুমান আহাৰ কৰি আছিল—তথাপি সকলোয়ে সেই কৰ্তব্য এৰি কৃষ্ণক দেখা কৰিবলৈ গ’ল। আন গোপীসকলে দেহত লেপন লগাই, পুঁছি, চকুত কাজল দি আছিল; বস্ত্ৰ-অলংকাৰ এলোমেলো হ’লেও তেওঁলোকে দৌৰি কৃষ্ণৰ সান্নিধ্যলৈ গ’ল।
Verse 7
परिवेषयन्त्यस्तद्धित्वा पाययन्त्य: शिशून् पय: । शुश्रूषन्त्य: पतीन् काश्चिदश्नन्त्योऽपास्य भोजनम् ॥ ६ ॥ लिम्पन्त्य: प्रमृजन्त्योऽन्या अञ्जन्त्य: काश्च लोचने । व्यत्यस्तवस्त्राभरणा: काश्चित् कृष्णान्तिकं ययु: ॥ ७ ॥
কিছুমান গোপী সাজ-পোছাক পিন্ধি আছিল, কিছুমান শিশুক দুধ খুৱাই আছিল, কিছুমান স্বামীৰ সেৱা কৰি আছিল, আৰু কিছুমান আহাৰ কৰি আছিল; তথাপি সকলোয়ে সেই কাম ত্যাগ কৰি শ্ৰীকৃষ্ণক দেখা কৰিবলৈ গ’ল। আন কিছুমান গোপী স্নান, দেহত লেপন-প্ৰমাৰ্জন, শৃংগাৰ আৰু চকুত কাজল দিছিল; কিন্তু সকলো কাম একেলগে থমাই, এলোমেলো বসন-অলংকাৰ লৈ কৃষ্ণৰ ওচৰলৈ দৌৰি গ’ল।
Verse 8
ता वार्यमाणा: पतिभि: पितृभिर्भ्रातृबन्धुभि: । गोविन्दापहृतात्मानो न न्यवर्तन्त मोहिता: ॥ ८ ॥
স্বামী, পিতা, ভায়েক আৰু আন আত্মীয়সকলে তেওঁলোকক বাধা দিবলৈ চেষ্টা কৰিলে; কিন্তু গোবিন্দে ইতিমধ্যে তেওঁলোকৰ হৃদয় হৰণ কৰিছিল, সেয়ে মোহিত হৈ তেওঁলোক উভতি নাহিল। তেওঁৰ বাঁহীৰ সুৰত মুগ্ধ হৈ তেওঁলোক পিছলৈ ঘূৰিল নাছিল।
Verse 9
अन्तर्गृहगता: काश्चिद् गोप्योऽलब्धविनिर्गमा: । कृष्णं तद्भावनायुक्ता दध्युर्मीलितलोचना: ॥ ९ ॥
কিছুমান গোপী ঘৰৰ ভিতৰতে থাকি গ’ল; তেওঁলোক বাহিৰলৈ ওলাব নোৱাৰিলে। তেওঁলোক চকু মুদী, শুদ্ধ প্ৰেমভাৱত একাগ্ৰ হৈ, শ্ৰীকৃষ্ণক ধ্যান কৰিলে।
Verse 10
दु:सहप्रेष्ठविरहतीव्रतापधुताशुभा: । ध्यानप्राप्ताच्युताश्लेषनिर्वृत्या क्षीणमङ्गला: ॥ १० ॥ तमेव परमात्मानं जारबुद्ध्यापि सङ्गता: । जहुर्गुणमयं देहं सद्य: प्रक्षीणबन्धना: ॥ ११ ॥
শ্ৰীকৃষ্ণক দেখা কৰিবলৈ যাব নোৱাৰা গোপীসকলৰ বাবে প্ৰিয়তম-বিৰহৰ অসহ্য তীব্ৰ তাপে সকলো অশুভ কৰ্ম দগ্ধ হৈ গ’ল। ধ্যানত তেওঁলোকে অচ্যুতৰ আলিঙ্গনৰ অনুভৱ লাভ কৰিলে; সেই পৰমানন্দে তেওঁলোকৰ লৌকিক পুণ্যও ক্ষীণ হ’ল। তেওঁ পৰমাত্মা হ’লেও, তেওঁলোকেএ তেওঁক প্ৰিয় পুৰুষ বুলি ভাবি সেই অন্তৰঙ্গ ভাৱতে সঙ্গ কৰিলে; এইদৰে বন্ধন নাশ হৈ তেওঁলোকে তৎক্ষণাৎ গুণময় স্থূল দেহ ত্যাগ কৰিলে।
Verse 11
दु:सहप्रेष्ठविरहतीव्रतापधुताशुभा: । ध्यानप्राप्ताच्युताश्लेषनिर्वृत्या क्षीणमङ्गला: ॥ १० ॥ तमेव परमात्मानं जारबुद्ध्यापि सङ्गता: । जहुर्गुणमयं देहं सद्य: प्रक्षीणबन्धना: ॥ ११ ॥
শ্ৰীকৃষ্ণক দেখা কৰিবলৈ যাব নোৱাৰা গোপীসকলৰ বাবে প্ৰিয়তম-বিৰহৰ অসহ্য তীব্ৰ তাপে সকলো অশুভ কৰ্ম দগ্ধ হৈ গ’ল। ধ্যানত তেওঁলোকে অচ্যুতৰ আলিঙ্গনৰ অনুভৱ লাভ কৰিলে; সেই পৰমানন্দে তেওঁলোকৰ লৌকিক পুণ্যও ক্ষীণ হ’ল। তেওঁ পৰমাত্মা হ’লেও, তেওঁলোকেএ তেওঁক প্ৰিয় পুৰুষ বুলি ভাবি সেই অন্তৰঙ্গ ভাৱতে সঙ্গ কৰিলে; এইদৰে বন্ধন নাশ হৈ তেওঁলোকে তৎক্ষণাৎ গুণময় স্থূল দেহ ত্যাগ কৰিলে।
Verse 12
श्रीपरीक्षिदुवाच कृष्णं विदु: परं कान्तं न तु ब्रह्मतया मुने । गुणप्रवाहोपरमस्तासां गुणधियां कथम् ॥ १२ ॥
শ্ৰী পৰীক্ষিতে ক’লে—হে মুনি, গোপীসকলে কৃষ্ণক কেৱল পৰম প্ৰিয় কান্ত হিচাপে জানিছিল, ব্ৰহ্মৰূপ পৰম সত্য হিচাপে নহয়। তেন্তে গুণপ্ৰবাহত আৱদ্ধ তেওঁলোকৰ গুণময় বুদ্ধি জড়াসক্তিৰ পৰা কেনেকৈ মুক্ত হ’ল?
Verse 13
श्रीशुक उवाच उक्तं पुरस्तादेतत्ते चैद्य: सिद्धिं यथा गत: । द्विषन्नपि हृषीकेशं किमुताधोक्षजप्रिया: ॥ १३ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—এই কথা মই আগতেই তোমাক কৈছোঁ, চৈদ্য শিশুপাল কেনেকৈ সিদ্ধি লাভ কৰিছিল। হৃষীকেশক দ্বেষ কৰিও যি পৰিপূৰ্ণতা পালে, তেন্তে অধোক্ষজৰ প্ৰিয় ভক্তসকলৰ কথা কিমান অধিক!
Verse 14
नृणां नि:श्रेयसार्थाय व्यक्तिर्भगवतो नृप । अव्ययस्याप्रमेयस्य निर्गुणस्य गुणात्मन: ॥ १४ ॥
হে ৰাজা, মানুহৰ পৰম মঙ্গলৰ বাবে ভগৱানৰ অৱতাৰ হয়। তেওঁ অব্যয় আৰু অপ্ৰমেয়; গুণাতীত হৈও গুণসমূহৰ অধিপতি।
Verse 15
कामं क्रोधं भयं स्नेहमैक्यं सौहृदमेव च । नित्यं हरौ विदधतो यान्ति तन्मयतां हि ते ॥ १५ ॥
যিসকলে কাম, ক্ৰোধ, ভয়, স্নেহ, একাত্মতাৰ ভাব বা সৌহৃদ্য—এই সকলো নিত্য হৰিত স্থাপন কৰে, তেওঁলোক নিশ্চয়েই তেওঁৰেই ভাবত তন্ময় হয়।
Verse 16
न चैवं विस्मय: कार्यो भवता भगवत्यजे । योगेश्वरेश्वरे कृष्णे यत एतद् विमुच्यते ॥ १६ ॥
হে অজ ভগৱান, যোগেশ্বৰসকলৰো ঈশ্বৰ কৃষ্ণক লৈ তুমি ইমান বিস্মিত হ’ব নালাগে; কিয়নো এই জগতক মুক্ত কৰে সেই প্ৰভুৱেই।
Verse 17
ता दृष्ट्वान्तिकमायाता भगवान् व्रजयोषित: । अवदद् वदतां श्रेष्ठो वाच: पेशैर्विमोहयन् ॥ १७ ॥
ব্ৰজৰ গোপীসকল ওচৰলৈ আহিল বুলি দেখি, বাক্যত শ্ৰেষ্ঠ ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণে মধুৰ কথাৰে তেওঁলোকৰ মন মোহিত কৰি ক’লে।
Verse 18
श्रीभगवानुवाच स्वागतं वो महाभागा: प्रियं किं करवाणि व: । व्रजस्यानामयं कच्चिद् ब्रूतागमनकारणम् ॥ १८ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে: হে মহাভাগ্যৱতীসকল, তোমালোকক স্বাগতম। তোমালোকৰ প্ৰিয় হ’বলৈ মই কি কৰোঁ? ব্ৰজত সকলো কুশল নে? অহাৰ কাৰণ কোৱা।
Verse 19
रजन्येषा घोररूपा घोरसत्त्वनिषेविता । प्रतियात व्रजं नेह स्थेयं स्त्रीभि: सुमध्यमा: ॥ १९ ॥
এই ৰাতি অতি ভয়ংকৰ, আৰু ভয়ংকৰ জীৱ-জন্তু ইয়াত ঘূৰি ফুৰে। হে সুমধ্যমাসকল, ব্ৰজলৈ উভতি যাওক; স্ত্ৰীৰ বাবে ইয়াত থকাটো উচিত নহয়।
Verse 20
मातर: पितर: पुत्रा भ्रातर: पतयश्च व: । विचिन्वन्ति ह्यपश्यन्तो मा कृढ्वं बन्धुसाध्वसम् ॥ २० ॥
ঘৰত তোমালোকক নেদেখি তোমালোকৰ মাতৃ, পিতৃ, পুত্ৰ, ভ্ৰাতৃ আৰু পতি নিশ্চয়েই বিচাৰি আছে। আত্মীয়স্বজনক উদ্বিগ্ন নকৰিবা।
Verse 21
दृष्टं वनं कुसुमितं राकेशकररञ्जितम् । यमुनानिललीलैजत्तरुपल्लवशोभितम् ॥ २१ ॥ तद् यात मा चिरं गोष्ठं शुश्रूषध्वं पतीन् सती: । क्रन्दन्ति वत्सा बालाश्च तान् पाययत दुह्यत ॥ २२ ॥
তোমালোকে এই ফুলেৰে ভৰা বনখন দেখিলা, যি পূৰ্ণিমাৰ চন্দ্ৰকিৰণে উজ্জ্বল, আৰু যমুনাৰ মৃদু বতাহে দুলা পল্লৱেৰে শোভিত গছগছনিয়ে মনোমোহা। এতিয়া আৰু দেৰি নকৰিবা; গোষ্ঠলৈ উভতি যাওক। হে সতীসকল, পতিৰ সেৱা কৰা; কান্দি থকা বাছুৰ আৰু শিশুসকলক দুধ খুৱাই, দোহন কৰি তেওঁলোকক তৃপ্ত কৰা।
Verse 22
दृष्टं वनं कुसुमितं राकेशकररञ्जितम् । यमुनानिललीलैजत्तरुपल्लवशोभितम् ॥ २१ ॥ तद् यात मा चिरं गोष्ठं शुश्रूषध्वं पतीन् सती: । क्रन्दन्ति वत्सा बालाश्च तान् पाययत दुह्यत ॥ २२ ॥
তোমালোকে এই বৃন্দাৱনৰ বন দেখিলা—ফুলেৰে ভৰা আৰু পূৰ্ণিমাৰ চন্দ্ৰালোকত উজ্জ্বল। যমুনাৰ মৃদু বতাহত কঁপা পল্লৱেৰে শোভিত গছৰ সৌন্দৰ্যও দেখিলা। এতিয়া দেৰি নকৰিবা; গোপগাঁৱলৈ উভতি যোৱা। হে সতী নাৰীসকল, স্বামীসকলক সেৱা কৰা আৰু কান্দি থকা শিশু আৰু বাছুৰক দুধ খুৱাই, গাই দোহন কৰা।
Verse 23
अथ वा मदभिस्नेहाद् भवत्यो यन्त्रिताशया: । आगता ह्युपपन्नं व: प्रीयन्ते मयि जन्तव: ॥ २३ ॥
অথবা মোৰ প্ৰতি গভীৰ স্নেহে তোমালোকৰ হৃদয় বশ হৈ তোমালোক ইয়ালৈ আহিছা। ই তোমালোকৰ বাবে যথাযথ, কিয়নো সকলো জীৱৰ মাজতে মোৰ প্ৰতি স্বাভাৱিক অনুৰাগ থাকে।
Verse 24
भर्तु: शुश्रूषणं स्त्रीणां परो धर्मो ह्यमायया । तद्बन्धूनां च कल्याण: प्रजानां चानुपोषणम् ॥ २४ ॥
নাৰীৰ পৰম ধৰ্ম হ’ল—কপটবিহীনভাৱে স্বামীৰ সেৱা কৰা, স্বামীৰ আত্মীয়-স্বজনৰ প্ৰতি সদ্ব্যৱহাৰ আৰু মঙ্গল ৰক্ষা কৰা, আৰু সন্তানক যথাযথভাৱে লালন-পালন কৰা।
Verse 25
दु:शीलो दुर्भगो वृद्धो जडो रोग्यधनोऽपि वा । पति: स्त्रीभिर्न हातव्यो लोकेप्सुभिरपातकी ॥ २५ ॥
যিসকল নাৰী পৰলোকে শুভ গতি কামনা কৰে, তেওঁলোকে ধৰ্মচ্যুত নহোৱা স্বামীক কেতিয়াও ত্যাগ নকৰিব—স্বামী দুৰ্ব্যৱহাৰী, দুৰ্ভাগ্যৱান, বৃদ্ধ, মন্দবুদ্ধি, ৰোগী বা দৰিদ্ৰ হলেও।
Verse 26
अस्वर्ग्यमयशस्यं च फल्गु कृच्छ्रं भयावहम् । जुगुप्सितं च सर्वत्र ह्यौपपत्यं कुलस्त्रिय: ॥ २६ ॥
সম্মানীয় কুলৰ নাৰীৰ বাবে তুচ্ছ পৰপুৰুষ-সম্পৰ্ক সৰ্বত্ৰ নিন্দিত। ই স্বৰ্গৰ পৰা বঞ্চিত কৰে, যশ নষ্ট কৰে, আৰু কষ্ট-ভয় আনে।
Verse 27
श्रवणाद् दर्शनाद्ध्यानान्मयि भावोऽनुकीर्तनात् । न तथा सन्निकर्षेण प्रतियात ततो गृहान् ॥ २७ ॥
মোৰ প্ৰতি প্ৰেম মোৰ কথা শ্ৰৱণ, মোৰ ৰূপ দৰ্শন, মোৰ ধ্যান আৰু মোৰ মহিমা কীৰ্তনে জন্মে; কেৱল শাৰীৰিক সান্নিধ্যত তেনে ফল নহয়। সেয়ে তোমালোকে ঘৰলৈ উভতি যোৱা।
Verse 28
श्रीशुक उवाच इति विप्रियमाकर्ण्य गोप्यो गोविन्दभाषितम् । विषण्णा भग्नसङ्कल्पाश्चिन्तामापुर्दुरत्ययाम् ॥ २८ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—গোবিন্দৰ অপ্রিয় বাক্য শুনি গোপীসকল বিষণ্ণ হ’ল। তেওঁলোকৰ ডাঙৰ আশা ভাঙিল আৰু তেওঁলোকে অতিক্ৰম-অসাধ্য চিন্তাত পৰিল।
Verse 29
कृत्वा मुखान्यव शुच: श्वसनेन शुष्यद्- बिम्बाधराणि चरणेन भुव: लिखन्त्य: । अस्रैरुपात्तमसिभि: कुचकुङ्कुमानि तस्थुर्मृजन्त्य उरुदु:खभरा: स्म तूष्णीम् ॥ २९ ॥
তেওঁলোকে মূৰ নত কৰি মুখ তললৈ কৰি থিয় হৈ ৰ’ল। গধুৰ শোকভৰা নিশ্বাসে তেওঁলোকৰ ৰঙা ওঁঠ শুকাই গ’ল। ভৰিৰ আঙুলিৰে মাটি আঁচোৰি থাকিল। চকুৰ অশ্ৰুৱে কাজল বোৱাই নিলে আৰু বুকুত লগা কুঙ্কুম ধুই পেলালে। এইদৰে তেওঁলোকে নীৰৱে গভীৰ দুখৰ ভাৰ বহি থিয় হৈ ৰ’ল।
Verse 30
प्रेष्ठं प्रियेतरमिव प्रतिभाषमाणं कृष्णं तदर्थविनिवर्तितसर्वकामा: । नेत्रे विमृज्य रुदितोपहते स्म किञ्चित्- संरम्भगद्गदगिरोऽब्रुवतानुरक्ता: ॥ ३० ॥
কৃষ্ণ তেওঁলোকৰ অতি প্ৰিয়; তেওঁৰ বাবেই তেওঁলোকে আন সকলো কামনা ত্যাগ কৰিছিল। তথাপি তেওঁ যেন অপ্রিয়ৰ দৰে কথা কৈছিল। তেন্তোও তেওঁৰ প্ৰতি তেওঁলোকৰ অনুৰাগ নঢলিল। তেওঁলোকে কান্দোন থামাই চকু মচি, অলপ উত্তেজনাৰে গদগদ কণ্ঠে কথা ক’বলৈ ধৰিলে।
Verse 31
गोप्य ऊचु: मैवं विभोऽर्हति भवान् गदितुं नृशंसं सन्त्यज्य सर्वविषयांस्तव पादमूलम् । भक्ता भजस्व दुरवग्रह मा त्यजास्मान् देवो यथादिपुरुषो भजते मुमुक्षून् ॥ ३१ ॥
গোপীসকলে ক’লে—হে বিভো! এনেদৰে নিষ্ঠুৰ কথা ক’ব নালাগে। আমি সকলো বিষয়ভোগ ত্যাগ কৰি তোমাৰ পদপদ্মৰ আশ্ৰয়লৈ আহিছোঁ। হে হঠী! আমাক ত্যাগ নকৰিবা; আমি তোমাৰ ভক্ত। আদিপুৰুষ শ্ৰীনারায়ণ যিদৰে মুমুক্ষু ভক্তসকলক অনুগ্ৰহ কৰে, তেনেদৰে তুমিও আমাক গ্ৰহণ কৰা।
Verse 32
यत्पत्यपत्यसुहृदामनुवृत्तिरङ्ग स्त्रीणां स्वधर्म इति धर्मविदा त्वयोक्तम् । अस्त्वेवमेतदुपदेशपदे त्वयीशे प्रेष्ठो भवांस्तनुभृतां किल बन्धुरात्मा ॥ ३२ ॥
প্ৰিয় কৃষ্ণ, ধৰ্মবিদ হিচাপে আপুনি কৈছে যে স্ত্ৰীসকলৰ স্বধৰ্ম হৈছে স্বামী, সন্তান আৰু আত্মীয়-স্বজনৰ অনুগমন আৰু সেৱা। ই সত্য; কিন্তু সেই সেৱা প্ৰকৃততে আপোনাকেই অৰ্পণীয়, কিয়নো আপুনি সকলো দেহধাৰীৰ পৰম প্ৰিয় বন্ধু, অন্তৰঙ্গ আত্মীয় আৰু স্বয়ং আত্মা।
Verse 33
कुर्वन्ति हि त्वयि रतिं कुशला: स्व आत्मन् नित्यप्रिये पतिसुतादिभिरार्तिदै: किम् । तन्न: प्रसीद परमेश्वर मा स्म छिन्द्या आशां धृतां त्वयि चिरादरविन्दनेत्र ॥ ३३ ॥
হে স্বআত্মন, নিত্যপ্ৰিয়! কুশল সাধকসকলে আপোনাকেই সত্য আত্মা আৰু চিৰন্তন প্ৰিয় বুলি জানি আপোনাতেই প্ৰেম স্থাপন কৰে। আমাৰ পতি-পুত্ৰ আদি তো কেৱল ক্লেশদায়ক; তেওঁলোকৰ দ্বাৰা আমাৰ কি লাভ? সেয়ে হে পৰমেশ্বৰ, কৃপা কৰক; হে পদ্মনয়ন, আপোনাৰ সান্নিধ্যৰ বহুদিনৰ আশা ভাঙি নিদিব।
Verse 34
चित्तं सुखेन भवतापहृतं गृहेषु यन्निर्विशत्युत करावपि गृह्यकृत्ये । पादौ पदं न चलतस्तव पादमूलाद् याम: कथं व्रजमथो करवाम किं वा ॥ ३४ ॥
আজিলৈকে আমাৰ চিত্ত গৃহকাৰ্যত নিমগ্ন আছিল; কিন্তু আপুনি সহজে আমাৰ মন আৰু গৃহকৰ্মত ব্যস্ত হাত দুয়োটাকো হৰণ কৰিলে। এতিয়া আপোনাৰ পদপদ্মমূলৰ পৰা আমাৰ ভৰি এক পদো নচলে। আমি ব্ৰজলৈ কেনেকৈ উভতি যাম? তাত গৈ কি কৰিম?
Verse 35
सिञ्चाङ्ग नस्त्वदधरामृतपूरकेण हासावलोककलगीतजहृच्छयाग्निम् । नो चेद्वयं विरहजाग्न्युपयुक्तदेहा ध्यानेन याम पदयो: पदवीं सखे ते ॥ ३५ ॥
হে সখা কৃষ্ণ, আপোনাৰ অধৰামৃতৰ ধাৰাৰে আমাৰ হৃদয়ত জ্বলি উঠা সেই কামাগ্নি শমাই দিয়ক—যি আপোনাৰ হাঁহি, দৃষ্টি আৰু মধুৰ বংশীগীতে প্ৰজ্বালিত হৈছে। নচেৎ আমি আপোনাৰ বিৰহাগ্নিত দেহ সমৰ্পণ কৰিম আৰু যোগীৰ দৰে ধ্যানৰ দ্বাৰা আপোনাৰ পদপদ্মৰ পদৱী লাভ কৰিম।
Verse 36
यर्ह्यम्बुजाक्ष तव पादतलं रमाया दत्तक्षणं क्वचिदरण्यजनप्रियस्य । अस्प्राक्ष्म तत्प्रभृति नान्यसमक्षमञ्ज: स्थातुं स्त्वयाभिरमिता बत पारयाम: ॥ ३६ ॥
হে অম্বুজাক্ষ, লক্ষ্মীদেৱীয়ে আপোনাৰ পদতল স্পৰ্শ কৰাৰ ক্ষণক উৎসৱৰ দৰে গণ্য কৰে। আপুনি অৰণ্যবাসীসকলৰো অতি প্ৰিয়; সেয়ে আমিও আপোনাৰ পদপদ্ম স্পৰ্শ কৰিম। তাৰপিছত, আপোনাৰ দ্বাৰা সম্পূৰ্ণ তৃপ্ত হৈ আমি আন কোনো পুৰুষৰ সন্মুখত থিয় হ’বও নোৱাৰিম।
Verse 37
श्रीर्यत्पदाम्बुजरजश्चकमे तुलस्या लब्ध्वापि वक्षसि पदं किल भृत्यजुष्टम् । यस्या: स्ववीक्षण उतान्यसुरप्रयास- स्तद्वद् वयं च तव पादरज: प्रपन्ना: ॥ ३७ ॥
যাৰ কৃপাদৃষ্টি দেবতাসকলে মহাপ্ৰয়াসে কামনা কৰে, সেই শ্ৰীলক্ষ্মীদেৱী নাৰায়ণৰ বক্ষস্থলত নিত্য স্থান লাভ কৰিও, তুলসীদেৱী আৰু অন্য ভৃত্যসকলৰ সৈতে ভাগ কৰিব লাগিলেও, তেওঁৰ পদপদ্মৰ ৰজঃ কামনা কৰে। তেনেদৰে আমিও আপোনাৰ পাদৰজৰ শৰণ লৈছোঁ।
Verse 38
तन्न: प्रसीद वृजिनार्दन तेऽङ्घ्रिमूलं प्राप्ता विसृज्य वसतीस्त्वदुपासनाशा: । त्वत्सुन्दरस्मितनिरीक्षणतीव्रकाम- तप्तात्मनां पुरुषभूषण देहि दास्यम् ॥ ३८ ॥
সেয়ে, হে দুঃখনাশক, আমাৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক। আপোনাৰ পদপদ্মৰ আশ্ৰয় ল’বলৈ আমি ঘৰ-সংসাৰ ত্যাগ কৰিছোঁ; আপোনাৰ সেৱাই আমাৰ একমাত্ৰ আশা। আপোনাৰ সুন্দৰ হাঁহিমুখীয়া দৃষ্টিৰ পৰা জাগি উঠা তীব্ৰ কামনাই আমাৰ অন্তৰ দহাইছে; হে পুৰুষভূষণ, আমাক দাস্য দান কৰক।
Verse 39
वीक्ष्यालकावृतमुखं तव कुण्डलश्री- गण्डस्थलाधरसुधं हसितावलोकम् । दत्ताभयं च भुजदण्डयुगं विलोक्य वक्ष: श्रियैकरमणं च भवाम दास्य: ॥ ३९ ॥
আপোনাৰ কুঁচি চুলেৰে আৱৃত মুখ, কুণ্ডলৰ শোভাৰে উজ্জ্বল গণ্ডস্থল, অমৃতময় অধৰ আৰু হাঁহিমুখীয়া দৃষ্টি দেখি; লগতে ভয় দূৰ কৰা আপোনাৰ দুটা বাহু আৰু লক্ষ্মীদেৱীৰ একমাত্ৰ আনন্দস্থান আপোনাৰ বক্ষ দেখি—আমি নিশ্চয় আপোনাৰ দাসী হ’ম।
Verse 40
का स्त्र्यङ्ग ते कलपदायतवेणुगीत- सम्मोहितार्यचरितान्न चलेत्त्रिलोक्याम् । त्रैलोक्यसौभगमिदं च निरीक्ष्य रूपं यद् गोद्विजद्रुममृगा: पुलकान्यबिभ्रन् ॥ ४० ॥
প্ৰিয় কৃষ্ণ, তিনিও লোকত কোন নাৰী আপোনাৰ মধুৰ, দীঘলকৈ টানা বেণুগীতত মোহিত হৈ আৰ্যধৰ্মচৰিতৰ পৰা নচলে? আপোনাৰ এই ৰূপ ত্ৰিলোকৰ সৌভাগ্য। সঁচাকৈ, আপোনাৰ সৌন্দৰ্য দেখি গাই, পখী, গছ আৰু হৰিণো ৰোমাঞ্চিত হয়।
Verse 41
व्यक्तं भवान् व्रजभयार्तिहरोऽभिजातो देवो यथादिपुरुष: सुरलोकगोप्ता । तन्नो निधेहि करपङ्कजमार्तबन्धो तप्तस्तनेषु च शिर:सु च किङ्करीणाम् ॥ ४१ ॥
স্পষ্ট যে আপুনি ব্ৰজবাসীৰ ভয় আৰু দুঃখ হৰণ কৰিবলৈ অৱতীৰ্ণ হৈছে, যেনেকৈ আদিপুৰুষ ভগৱানে দেৱলোক ৰক্ষা কৰে। সেয়ে, হে আৰ্তবন্ধু, কৃপা কৰি আপোনাৰ পদ্মহস্ত আমাৰ কিঙ্কৰীসকলৰ মূৰত আৰু দহি থকা স্তনত স্থাপন কৰক।
Verse 42
श्रीशुक उवाच इति विक्लवितं तासां श्रुत्वा योगेश्वरेश्वर: । प्रहस्य सदयं गोपीरात्मारामोऽप्यरीरमत् ॥ ४२ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—গোপীসকলৰ এই ব্যাকুল বাক্য শুনি যোগেশ্বৰসকলৰো অধীশ্বৰ শ্ৰীকৃষ্ণ মৃদু হাঁহিলে আৰু দয়াবশে, আত্মাৰাম হৈয়ো, তেওঁলোকৰ সৈতে ৰমিল।
Verse 43
ताभि: समेताभिरुदारचेष्टित: प्रियेक्षणोत्फुल्लमुखीभिरच्युत: । उदारहासद्विजकुन्ददीधति- र्व्यरोचतैणाङ्क इवोडुभिर्वृत: ॥ ४३ ॥
সমবেত, প্ৰিয় দৃষ্টিত মুখ প্ৰস্ফুটিত গোপীসকলৰ মাজত উদাৰ লীলাময় অচ্যুত শ্ৰীকৃষ্ণ নক্ষত্ৰবেষ্টিত চন্দ্ৰৰ দৰে দীপ্ত হ’ল; তেওঁৰ বিস্তৃত হাঁহিত কুন্দকুঁড়িৰ দৰে দন্তকান্তি ঝলমলালে।
Verse 44
उपगीयमान उद्गायन् वनिताशतयूथप: । मालां बिभ्रद्वैजयन्तीं व्यचरन्मण्डयन् वनम् ॥ ४४ ॥
গোপীসকলে তেওঁৰ গুণগান গাই থাকোঁতে, শত শত নাৰীৰ নেতা শ্ৰীকৃষ্ণেও উচ্চস্বৰে প্ৰতিগান গালে। বৈজয়ন্তী মালা ধৰি তেওঁলোকৰ মাজত বিচৰণ কৰি বৃন্দাবনৰ বন শোভিত কৰিলে।
Verse 45
नद्या: पुलिनमाविश्य गोपीभिर्हिमवालुकम् । जुष्टं तत्तरलानन्दिकुमुदामोदवायुना ॥ ४५ ॥ बाहुप्रसारपरिरम्भकरालकोरु- नीवीस्तनालभननर्मनखाग्रपातै: । क्ष्वेल्यावलोकहसितैर्व्रजसुन्दरीणा- मुत्तम्भयन् रतिपतिं रमयां चकार ॥ ४६ ॥
শ্ৰীকৃষ্ণ গোপীসকলৰ সৈতে যমুনাৰ তীৰলৈ গ’ল; তাত বালু শীতল আছিল আৰু ঢৌৱে উল্লাসিত কৰা বতাহত কুমুদৰ সুবাস ভাসিছিল। তাত তেওঁ বাহু মেলি গোপীসকলক আলিঙ্গন কৰিলে; হাত, চুলি, উৰু, নীবি, স্তন স্পৰ্শ, নখেৰে খেলুৱাভাৱে সৰু আঁচড়, ঠাট্টা-খেলা, দৃষ্টি আৰু হাঁহিৰে ব্ৰজসুন্দৰীসকলৰ ভিতৰত কামদেৱক জাগাই প্ৰভুৱে লীলাৰস উপভোগ কৰিলে।
Verse 46
नद्या: पुलिनमाविश्य गोपीभिर्हिमवालुकम् । जुष्टं तत्तरलानन्दिकुमुदामोदवायुना ॥ ४५ ॥ बाहुप्रसारपरिरम्भकरालकोरु- नीवीस्तनालभननर्मनखाग्रपातै: । क्ष्वेल्यावलोकहसितैर्व्रजसुन्दरीणा- मुत्तम्भयन् रतिपतिं रमयां चकार ॥ ४६ ॥
শ্ৰীকৃষ্ণ গোপীসকলৰ সৈতে যমুনাৰ তীৰলৈ গ’ল; তাত বালু শীতল আছিল আৰু ঢৌৱে উল্লাসিত কৰা বতাহত কুমুদৰ সুবাস ভাসিছিল। তাত তেওঁ বাহু মেলি গোপীসকলক আলিঙ্গন কৰিলে; হাত, চুলি, উৰু, নীবি, স্তন স্পৰ্শ, নখেৰে খেলুৱাভাৱে সৰু আঁচড়, ঠাট্টা-খেলা, দৃষ্টি আৰু হাঁহিৰে ব্ৰজসুন্দৰীসকলৰ ভিতৰত কামদেৱক জাগাই প্ৰভুৱে লীলাৰস উপভোগ কৰিলে।
Verse 47
एवं भगवत: कृष्णाल्लब्धमाना महात्मन: । आत्मानं मेनिरे स्त्रीणां मानिन्यो ह्यधिकं भुवि ॥ ४७ ॥
ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণৰ বিশেষ অনুগ্ৰহ লাভ কৰি গোপীসকল নিজৰ সৌভাগ্যত গৰ্বিত হ’ল। প্ৰতিজনী ভাবিলে, ‘পৃথিৱীত মইয়ে শ্ৰেষ্ঠ নাৰী’।
Verse 48
तासां तत् सौभगमदं वीक्ष्य मानं च केशव: । प्रशमाय प्रसादाय तत्रैवान्तरधीयत ॥ ४८ ॥
গোপীসকলৰ সৌভাগ্যজনিত গৰ্ব আৰু মান দেখি কেশৱে সেই অহংকাৰ শমাবলৈ আৰু অধিক কৃপা দেখুৱাবলৈ তাতেই তৎক্ষণাৎ অন্তৰ্ধান হ’ল।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa’s “send them back” speech functions as a līlā of testing and instruction: it exposes the gopīs’ exclusive śaraṇāgati (single-point refuge) and removes any trace of mixed motivation. It also clarifies siddhānta that bhakti is not reducible to physical proximity; true union is absorption in the Lord through devotion. In traditional commentarial reading, this is anugraha—mercy in the form of intensifying prema.
Śukadeva explains that Kṛṣṇa is nirguṇa and the controller of the guṇas; absorption in Him transforms the heart. Even hostile absorption (as with Śiśupāla) grants liberation; therefore, the gopīs’ loving absorption—though expressed in madhura-bhāva—purifies more completely. Their intense viraha burns pāpa and even exhausts attachment to puṇya, nullifying karmic bondage through single-minded fixation on Hari.
They are Vraja’s cowherd women prevented by external obstacles (family restraint, circumstance). The text presents their inward meeting through smaraṇa: meditation so intense that separation itself becomes a direct spiritual experience, demonstrating that bhakti’s efficacy is rooted in consciousness and surrender, not merely location.
Kṛṣṇa disappears to remove the gopīs’ emerging māna/pride from receiving His attention and to deepen their dependence on Him alone. This pivot inaugurates the next narrative movement—searching for Kṛṣṇa and the intensification of viraha—which is portrayed as a higher refinement of prema.