Adhyaya 19
Kṛṣṇa Swallows the Forest Fire (Dāvāgni-līlā) and Restores the Herd
ব্ৰজৰ লীলা-প্ৰবাহত গোপবালকসকল খেলাত মগ্ন হৈ অসাৱধানতাবশত গাইৰ পালক মুঞ্জা অৰণ্যৰ গভীৰলৈ ভ্ৰমণ কৰিবলৈ দিয়ে। তৃষ্ণাত কাতৰ পশুবোৰে আৰু বতাহত দ্ৰুত বাঢ়ি অহা দাবানলত ভয় পাই আৰ্তনাদ কৰে; তেতিয়া বালকসকলে অনুতাপ কৰি খুৰৰ চিহ্ন আৰু ভাঙি যোৱা ঘাঁহৰ দাগ অনুসৰি পালটো বিচাৰে। গাইবোৰ পোৱাৰ লগে লগে আগুনে চাৰিওফালে ঘেৰি ধৰে আৰু সকলোৱে অসহায় বোধ কৰে। গোপসকলে শৰণাগতি লৈ কৃষ্ণ-বলৰামক একমাত্ৰ আশ্ৰয় মানি, নিজৰ জনক ৰক্ষা কৰাটো কৃষ্ণৰ ধৰ্ম বুলি প্ৰাৰ্থনা কৰে। কৃষ্ণে কয়—চকু বন্ধ কৰা, ভয় নকৰিবা—আৰু যোগমায়া তথা পৰম যোগশক্তিৰে মুখ মেলি দাবানল গিলি পেলায়। তেওঁলোকে ভাণ্ডীৰ গছৰ ওচৰত নিৰাপদে জাগি উঠে; কিছুমানে কৃষ্ণক দেৱতা বুলি ভাবিবলৈ আৰম্ভ কৰে—সখ্যভাৱ আৰু দিৱ্যবোধৰ টানাপোড়েন প্ৰকাশ পায়। সন্ধিয়াত কৃষ্ণে বাঁহী বজাই গাঁৱলৈ উভতি আহে, আৰু গোপীসকলৰ বিৰহ-আকুলতা পৰৱৰ্তী ব্ৰজভক্তিৰসক আগুৱাই নিয়ে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच क्रीडासक्तेषु गोपेषु तद्गावो दूरचारिणी: । स्वैरं चरन्त्यो विविशुस्तृणलोभेन गह्वरम् ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—গোপ বালকসকল খেলাত মগ্ন থাকোঁতে তেওঁলোকৰ গাইবোৰ দূৰ দূৰলৈ ঘূৰি গ’ল। তৃণৰ লোভত, স্বেচ্ছাই চৰি চৰি ঘন অৰণ্যৰ গহ্বৰত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 2
अजा गावो महिष्यश्च निर्विशन्त्यो वनाद् वनम् । ईषीकाटवीं निर्विविशु: क्रन्दन्त्यो दावतर्षिता: ॥ २ ॥
ছাগলী, গাই আৰু মহিষ বনেদি বনলৈ গৈ শেষত তীক্ষ্ণ কাঁইটীয়া কাঁহেৰে ভৰা ঠাইত সোমাল। ওচৰৰ দাবানলৰ তাপে তৃষ্ণাত কাতৰ হৈ সিহঁতে দুখেৰে কেঁকাই উঠিল।
Verse 3
तेऽपश्यन्त: पशून् गोपा: कृष्णरामादयस्तदा । जातानुतापा न विदुर्विचिन्वन्तो गवां गतिम् ॥ ३ ॥
গৰুবোৰ আগত নেদেখি কৃষ্ণ, বলৰাম আৰু গোপবালকসকলে নিজৰ অৱহেলাৰ বাবে হঠাৎ অনুতপ্ত হ’ল। তেওঁলোকে চাৰিওফালে বিচাৰিলেও গৰুবোৰ ক’লৈ গ’ল বুজি নাপালে।
Verse 4
तृणैस्तत्खुरदच्छिन्नैर्गोष्पदैरङ्कितैर्गवाम् । मार्गमन्वगमन् सर्वे नष्टाजीव्या विचेतस: ॥ ४ ॥
তাৰ পাছত গৰুৰ খুৰৰ চিন আৰু খুৰ-দাঁতে ভাঙি পেলোৱা ঘাঁহ দেখি তেওঁলোকে পথ অনুসৰণ কৰিলে। জীৱিকাৰ আধাৰ হেৰাই যোৱাৰ ভয়ত গোপবালকসকল অতি উদ্বিগ্ন আছিল।
Verse 5
मुञ्जाटव्यां भ्रष्टमार्गं क्रन्दमानं स्वगोधनम् । सम्प्राप्य तृषिता: श्रान्तास्ततस्ते सन्न्यवर्तयन् ॥ ५ ॥
মুঞ্জা অৰণ্যত তেওঁলোকে পথভ্ৰষ্ট হৈ কান্দি থকা নিজৰ মূল্যবান গোধনক পালে। তাৰ পাছত তৃষ্ণাতুৰ আৰু ক্লান্ত হৈ তেওঁলোকে গৰুবোৰক পুনৰ ঘৰমুখী পথলৈ ঘুৰাই আনিলে।
Verse 6
ता आहूता भगवता मेघगम्भीरया गिरा । स्वनाम्नां निनदं श्रुत्वा प्रतिनेदु: प्रहर्षिता: ॥ ६ ॥
ভগৱানে মেঘগর্জনৰ দৰে গম্ভীৰ কণ্ঠে তেওঁলোকক মাতিলে। নিজৰ নিজৰ নামৰ ধ্বনি শুনি গৰুবোৰ আনন্দে উল্লসিত হৈ প্ৰভুক উত্তৰ দিলে।
Verse 7
तत: समन्ताद्देवधूमकेतु- र्यदृच्छयाभूत् क्षयकृद् वनौकसाम् । समीरित: सारथिनोल्बणोल्मुकै- र्विलेलिहान: स्थिरजङ्गमान् महान् ॥ ७ ॥
তাৰ পাছত হঠাৎ চাৰিওফালে দেৱধূমকেতুৰ দৰে এক মহান বনাগ্নি দেখা দিলে, যি বনবাসী জীৱসমূহক বিনাশ কৰিবলৈ উদ্যত আছিল। সাৰথিৰ দৰে বতাহে আগুনক আগলৈ ঠেলি নিলে, ভয়ংকৰ স্ফুলিঙ্গ চাৰিওফালে উৰি পৰিল; সেই মহাগ্নিয়ে স্থাবৰ-জঙ্গম সকলোকে জ্বালাৰ জিহ্বাৰে লেহন কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 8
तमापतन्तं परितो दवाग्निं गोपाश्च गाव: प्रसमीक्ष्य भीता: । ऊचुश्च कृष्णं सबलं प्रपन्ना यथा हरिं मृत्युभयार्दिता जना: ॥ ८ ॥
চাৰিওফালৰ পৰা ধাৱি অহা দাৱাগ্নি দেখি গোপবালক আৰু গাইবোৰ ভয়ত কঁপিল। তেওঁলোকে বলৰামসহ শ্ৰীকৃষ্ণৰ শৰণ ল’লে; যেনে মৃত্যুভয়ে কাতৰ লোকসকলে ভগৱান হৰিৰ শৰণ লয়, তেনেকৈ তেওঁলোকে ক’লে।
Verse 9
कृष्ण कृष्ण महावीर हे रामामोघविक्रम । दावाग्निना दह्यमानान् प्रपन्नांस्त्रातुमर्हथ: ॥ ९ ॥
কৃষ্ণ! কৃষ্ণ! মহাবীৰ! হে ৰাম, যাৰ বিক্ৰম কেতিয়াও ব্যৰ্থ নহয়—দাৱাগ্নিত দহি যোৱা আমি শৰণাগত ভক্তসকলক ৰক্ষা কৰক!
Verse 10
नूनं त्वद्बान्धवा: कृष्ण न चार्हन्त्यवसादितुम् । वयं हि सर्वधर्मज्ञ त्वन्नाथास्त्वत्परायणा: ॥ १० ॥
কৃষ্ণ! নিশ্চয় তোমাৰ নিজৰ বন্ধু-বান্ধৱ ধ্বংস হ’বলৈ যোগ্য নহয়। হে সৰ্বধৰ্মজ্ঞ, আমি তোমাকেই নাথ বুলি গ্ৰহণ কৰিছোঁ; আমি সম্পূৰ্ণৰূপে তোমাৰেই পৰায়ণ।
Verse 11
श्रीशुक उवाच वचो निशम्य कृपणं बन्धूनां भगवान् हरि: । निमीलयत मा भैष्ट लोचनानीत्यभाषत ॥ ११ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ গোস্বামী ক’লে: বন্ধু-বান্ধৱৰ কৰুণ বাক্য শুনি ভগৱান হৰিয়ে ক’লে, “চকু মুদা, ভয় নকৰিবা।”
Verse 12
तथेति मीलिताक्षेषु भगवानग्निमुल्बणम् । पीत्वा मुखेन तान्कृच्छ्राद् योगाधीशो व्यमोचयत् ॥ १२ ॥
“তথাস্তু,” বুলি কৈ তেওঁলোকে চকু মুদিলে। তেতিয়া যোগাধীশ ভগৱানে মুখ মেলি সেই ভয়ংকৰ আগুন গিলি পেলালে আৰু তেওঁলোকক মহাসংকটৰ পৰা মুক্ত কৰিলে।
Verse 13
ततश्च तेऽक्षीण्युन्मील्य पुनर्भाण्डीरमापिता: । निशम्य विस्मिता आसन्नात्मानं गाश्च मोचिता: ॥ १३ ॥
তাৰ পিছত তেওঁলোকে চকু মেলি বিস্মিত হ’ল—ভয়ংকৰ দাৱাগ্নিৰ পৰা তেওঁলোক আৰু গাইবোৰ ৰক্ষা পালে, আৰু সকলোকে পুনৰ ভাণ্ডীৰ গছৰ ওচৰলৈ আনিয়া দিয়া হৈছিল।
Verse 14
कृष्णस्य योगवीर्यं तद् योगमायानुभावितम् । दावाग्नेरात्मन: क्षेमं वीक्ष्य ते मेनिरेऽमरम् ॥ १४ ॥
যোগমায়াৰ প্ৰভাৱত প্ৰকাশ পোৱা কৃষ্ণৰ যোগবীৰ্য দেখি, দাৱাগ্নিৰ পৰা নিজৰ ক্ষেম হোৱা দেখিয়ে, গোপবালকসকলে ভাবিলে—কৃষ্ণ নিশ্চয়েই কোনো দেৱতা।
Verse 15
गा: सन्निवर्त्य सायाह्ने सहरामो जनार्दन: । वेणुं विरणयन् गोष्ठमगाद् गोपैरभिष्टुत: ॥ १५ ॥
বিয়লি পৰি আহোঁতে জনাৰ্দন কৃষ্ণ বলৰামৰ সৈতে গাইবোৰ ঘূৰাই ঘৰমুৱা হ’ল। বিশেষ সুৰত বেণু বজাই, গোপসখাসকলৰ স্তুতি-গানৰ মাজেৰে তেওঁ গোষ্ঠলৈ উভতি গ’ল।
Verse 16
गोपीनां परमानन्द आसीद् गोविन्ददर्शने । क्षणं युगशतमिव यासां येन विनाभवत् ॥ १६ ॥
গোবিন্দৰ দৰ্শনত গোপীসকলৰ পৰমানন্দ হ’ল; কিয়নো তেওঁৰ সঙ্গ নথাকিলে এক ক্ষণো তেওঁলোকৰ বাবে শতযুগৰ দৰে লাগিছিল।
Frequently Asked Questions
In shāstric reading, the instruction protects the intimacy of Vraja-bhāva: the boys are spared an overwhelming vision of aiśvarya that could disrupt their friendly mood (sakhya-rasa). It also functions pedagogically—surrender precedes deliverance. By obeying without argument, they embody śaraṇāgati (trust in the protector), after which the Lord removes the danger by His internal potency.
The dāvāgni is both literal līlā and symbolic condition: uncontrolled material danger arising “on all sides,” intensified by wind (impelling forces of guṇa and karma). The episode teaches poṣaṇa—Bhagavān personally preserves those who take refuge. The boys’ prayer frames the normative Bhāgavata stance: existential fear is resolved not by self-reliance but by turning to the āśraya, Kṛṣṇa.
Bhāṇḍīra is associated with a sacred landmark in Vraja known as the Bhāṇḍīra-vṛkṣa, a central pastoral setting for Kṛṣṇa’s cowherding līlās. In this chapter, the return to the Bhāṇḍīra tree underscores Kṛṣṇa’s sovereign control over space and circumstance: after the crisis, He restores the devotees to a familiar refuge, reinforcing the theme that the Lord governs nature while preserving the normalcy of loving village life.
Their sakhya intimacy is periodically punctuated by glimpses of aiśvarya. Seeing an act beyond ordinary human capacity, they infer ‘devahood’ as the closest category available within their social imagination. Yet the Bhāgavata’s intent is deeper: Kṛṣṇa is not a deva among many but Svayaṁ Bhagavān, whose yogamāyā allows devotees to relate to Him in friendship even while He displays cosmic mastery when protection is required.