Adhyaya 15
Paugaṇḍa Cowherding, Tālavana, the Slaying of Dhenukāsura, and Revival from Poisoned Yamunā Water
কৃষ্ণ আৰু বলৰাম পৌগণ্ড বয়সত প্ৰৱেশ কৰোঁতেই ব্ৰজৰ জ্যেষ্ঠসকলে তেওঁলোকক গোৱালনি (গোচৰণ)ৰ অনুমতি দিয়ে—ব্ৰজলীলা নতুন পৰ্যায়ত আগবাঢ়ে। বৃন্দাবনৰ পবিত্ৰ প্ৰকৃতি বৰ্ণিত: গছবোৰ যেন নত হৈ প্ৰণাম কৰে, ভ্ৰমৰ-পক্ষীয়ে স্তুতি কৰা দৰে মধুৰ ধ্বনি তোলে, আৰু কৃষ্ণৰ বেণুনাদৰ সৈতে গোপালন ঈশ-আৰাধনাৰ প্ৰকৃতি-লীলাত পৰিণত হয়। কৃষ্ণে পাখি-পশুৰ অনুকৰণে ক্ৰীড়া কৰে; গোপবালসকলে সখ্যৰসত দুয়োকে সেৱা কৰে, যোগমায়াই ভগৱানৰ ঐশ্বৰ্য আড়াল কৰে। সুগন্ধি তালফল বিচাৰি তেওঁলোকে তালবনত যায়; বলৰামে তালগছ কঁপাই দিলে ধেনুকাসুৰ আক্ৰমণ কৰে আৰু নিহত হয়; আন গাধা-দৈত্যসকলও বিনষ্ট হয়, বন পুনৰ সুৰক্ষিত আৰু ফলসমৃদ্ধ হৈ সকলোৰে বাবে সুলভ হয়—পোষণ মানে পৰিৱেশ আৰু সমাজৰ পুনৰুদ্ধাৰ। ব্ৰজলৈ উভতি আহি গোপীসকলৰ দৰ্শন আৰু যশোদা-ৰোহিণীৰ মাতৃস্নেহে দিনচক্ৰ সম্পূৰ্ণ কৰে। শেষত বলৰাম নাথাকিলেও কৃষ্ণে বিষাক্ত যমুনাজলত অচেতন হোৱা গাই আৰু গোপবালসকলক অমৃতদৃষ্টিৰে জীৱিত কৰি, কালীয পৰ্বৰ ভূমিকা সাজে।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच ततश्च पौगण्डवय:श्रीतौ व्रजे बभूवतुस्तौ पशुपालसम्मतौ । गाश्चारयन्तौ सखिभि: समं पदै- र्वृन्दावनं पुण्यमतीव चक्रतु: ॥ १ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে: তাৰ পাছত বৃজত বাস কৰি থাকোঁতে শ্ৰীৰাম আৰু শ্ৰীকৃষ্ণ পৌগণ্ড বয়স (ছয়ৰ পৰা দহ) লাভ কৰিলে; তেতিয়া গোপসকলে তেওঁলোকক গাই চৰোৱাৰ দায়িত্ব দিলে। সখাসকলৰ সৈতে গাই চৰাই তেওঁলোকে নিজৰ পদ্মচৰণৰ চিহ্নে বৃন্দাৱনক অতি পুণ্যময় কৰি তুলিলে।
Verse 2
तन्माधवो वेणुमुदीरयन् वृतो गोपैर्गृणद्भि: स्वयशो बलान्वित: । पशून् पुरस्कृत्य पशव्यमाविशद् विहर्तुकाम: कुसुमाकरं वनम् ॥ २ ॥
তেতিয়া লীলা-বিহাৰৰ ইচ্ছাৰে ভগৱান মাধৱ বেণু বজাই, নিজৰ যশ গোৱা গোপবালসকলৰ মাজত বেষ্টিত হৈ আৰু বলৰামৰ সৈতে, গাইবোৰ আগত ৰাখি, ফুলে ভৰা আৰু পশুখাদ্যে সমৃদ্ধ বৃন্দাৱনৰ বনলৈ প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 3
तन्मञ्जुघोषालिमृगद्विजाकुलं महन्मन:प्रख्यपय:सरस्वता । वातेन जुष्टं शतपत्रगन्धिना निरीक्ष्य रन्तुं भगवान् मनो दधे ॥ ३ ॥
সেই বনখন দেখি—যি মৌমাখি, মৃগ আৰু পক্ষীৰ মধুৰ ধ্বনিত মুখৰ; য’ত মহাত্মাৰ মনৰ দৰে স্বচ্ছ জলেৰে ভৰা সৰোবৰ আছিল; আৰু য’ত শতপত্ৰ কমলৰ সুবাস কঢ়িয়াই অনা বতাহ বয়—ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণে তাত ৰমণ কৰিবলৈ মন স্থিৰ কৰিলে।
Verse 4
स तत्र तत्रारुणपल्लवश्रिया फलप्रसूनोरुभरेण पादयो: । स्पृशच्छिखान् वीक्ष्य वनस्पतीन् मुदा स्मयन्निवाहाग्रजमादिपूरुष: ॥ ४ ॥
আদিপুৰুষ ভগৱানে দেখিলে—ৰঙা কুঁহিপাতৰ শোভা আৰু ফল-ফুলৰ ভাৰে নত গছবোৰে ডালৰ আগভাগেৰে তেওঁৰ চৰণ স্পৰ্শ কৰিবলৈ নমি আহিছে। সেয়া দেখি তেওঁ মৃদু হাঁহি মাৰি অগ্ৰজক সম্বোধন কৰিলে।
Verse 5
श्रीभगवानुवाच अहो अमी देववरामरार्चितं पादाम्बुजं ते सुमन:फलार्हणम् । नमन्त्युपादाय शिखाभिरात्मन- स्तमोऽपहत्यै तरुजन्म यत्कृतम् ॥ ५ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে দেৱশ্ৰেষ্ঠ! চোৱা, অমৰ দেৱতাসকলেও যি পদ্মচৰণ পূজে, সেই তোমাৰ চৰণত এই গছবোৰে ফুল আৰু ফল অৰ্ঘ্য দিছে। শিৰ নত কৰি, গছ-জন্মৰ কাৰণ হোৱা অন্ধ অজ্ঞান দূৰ কৰিব বিচাৰে।
Verse 6
एतेऽलिनस्तव यशोऽखिललोकतीर्थं गायन्त आदिपुरुषानुपथं भजन्ते । प्रायो अमी मुनिगणा भवदीयमुख्या गूढं वनेऽपि न जहत्यनघात्मदैवम् ॥ ६ ॥
হে আদিপুৰুষ! এই মৌমাখিবোৰে তোমাৰ যশ গাইছে—যি সকলো লোকৰ বাবে তীৰ্থস্বৰূপ—আৰু তোমাৰ পথ অনুসৰণ কৰি ভজন কৰিছে। নিশ্চয়েই ইহঁত তোমাৰ মুখ্য ভক্ত মুনিগণ; হে নিষ্পাপ, বনত গোপনে থাকিলেও সিহঁতে নিজৰ আৰাধ্য দেৱক নাছাৰে।
Verse 7
नृत्यन्त्यमी शिखिन ईड्य मुदा हरिण्य: कुर्वन्ति गोप्य इव ते प्रियमीक्षणेन । सूक्तैश्च कोकिलगणा गृहमागताय धन्या वनौकस इयान् हि सतां निसर्ग: ॥ ७ ॥
হে পূজ্য! এই ময়ূৰবোৰ আনন্দে নাচিছে, এই হৰিণীবোৰ গোপীৰ দৰে স্নেহভৰা দৃষ্টিৰে তোমাক সন্তুষ্ট কৰিছে, আৰু এই কোকিলবোৰ বৈদিক সূক্ত সদৃশ স্তুতিয়ে তোমাক আদৰ দিছে। বনবাসীসকল ধন্য; মহাত্মাৰ ঘৰত মহাত্মা অতিথি আহিলে এনে আচৰণেই সৎলোকৰ স্বভাৱ।
Verse 8
धन्येयमद्य धरणी तृणवीरुधस्त्वत्- पादस्पृशो द्रुमलता: करजाभिमृष्टा: । नद्योऽद्रय: खगमृगा: सदयावलोकै- र्गोप्योऽन्तरेण भुजयोरपि यत्स्पृहा श्री: ॥ ८ ॥
আজি এই ধৰণী ধন্য হৈছে; কিয়নো তুমি তোমাৰ চৰণেৰে তাৰ ঘাঁহ-লতা স্পৰ্শ কৰিছা আৰু আঙুলিৰ নখেৰে তাৰ গছ-লতাবোৰ ছুইছা। দয়াময় দৃষ্টিৰে তুমি তাৰ নদী, পৰ্বত, পাখি আৰু মৃগক অনুগ্ৰহ কৰিছা। কিন্তু সৰ্বোপরি, তুমি গোপীসকলক তোমাৰ দুটা বাহুৰ মাজত আলিঙ্গন কৰিছা—যাৰ আকাঙ্ক্ষা স্বয়ং শ্ৰীলক্ষ্মীয়েও কৰে।
Verse 9
श्रीशुक उवाच एवं वृन्दावनं श्रीमत् कृष्ण: प्रीतमना: पशून् । रेमे सञ्चारयन्नद्रे: सरिद्रोध:सु सानुग: ॥ ९ ॥
শ্ৰীশুকদেৱে ক’লে—এইদৰে শ্ৰীমৎ বৃন্দাৱনৰ সৌন্দৰ্য আৰু তাত থকা বাসিন্দাসকলৰ প্ৰতি সন্তুষ্টি প্ৰকাশ কৰি ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণ সখাসকলৰ সৈতে গোবৰ্ধনৰ তলত যমুনাৰ তীৰত গাই আদি পশু চৰাই আনন্দেৰে ক্ৰীড়া কৰিলে।
Verse 10
क्वचिद् गायति गायत्सु मदान्धालिष्वनुव्रतै: । उपगीयमानचरित: पथि सङ्कर्षणान्वित: ॥ १० ॥ अनुजल्पति जल्पन्तं कलवाक्यै: शुकं क्वचित् । क्वचित्सवल्गु कूजन्तमनुकूजति कोकिलम् । क्वचिच्च कालहंसानामनुकूजति कूजितम् । अभिनृत्यति नृत्यन्तं बर्हिणं हासयन् क्वचित् ॥ ११ ॥ मेघगम्भीरया वाचा नामभिर्दूरगान् पशून् । क्वचिदाह्वयति प्रीत्या गोगोपालमनोज्ञया ॥ १२ ॥
কেতিয়াবা বৃন্দাৱনত মৌমাখিবোৰ ভক্তিৰসোন্মাদত চকু মুদি গান গাই; তেতিয়া বলৰামসহ পথে চলি থাকোঁতে, সখাসকলে তেওঁৰ লীলা গাই থাকিলে, ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণেও সিহঁতৰ গান অনুকৰণ কৰি গাইছিল।
Verse 11
क्वचिद् गायति गायत्सु मदान्धालिष्वनुव्रतै: । उपगीयमानचरित: पथि सङ्कर्षणान्वित: ॥ १० ॥ अनुजल्पति जल्पन्तं कलवाक्यै: शुकं क्वचित् । क्वचित्सवल्गु कूजन्तमनुकूजति कोकिलम् । क्वचिच्च कालहंसानामनुकूजति कूजितम् । अभिनृत्यति नृत्यन्तं बर्हिणं हासयन् क्वचित् ॥ ११ ॥ मेघगम्भीरया वाचा नामभिर्दूरगान् पशून् । क्वचिदाह्वयति प्रीत्या गोगोपालमनोज्ञया ॥ १२ ॥
কেতিয়াবা সি মিঠা কথাৰ তিয়াৰ জল্পনা অনুকৰণ কৰে; কেতিয়াবা কোকিলৰ সুমধুৰ কূজন, কেতিয়াবা হাঁহৰ কূজন; আৰু কেতিয়াবা নাচি থকা ময়ূৰৰ দৰে নিজেও নাচি সখাসকলক হাঁহুৱাই তোলে।
Verse 12
क्वचिद् गायति गायत्सु मदान्धालिष्वनुव्रतै: । उपगीयमानचरित: पथि सङ्कर्षणान्वित: ॥ १० ॥ अनुजल्पति जल्पन्तं कलवाक्यै: शुकं क्वचित् । क्वचित्सवल्गु कूजन्तमनुकूजति कोकिलम् । क्वचिच्च कालहंसानामनुकूजति कूजितम् । अभिनृत्यति नृत्यन्तं बर्हिणं हासयन् क्वचित् ॥ ११ ॥ मेघगम्भीरया वाचा नामभिर्दूरगान् पशून् । क्वचिदाह्वयति प्रीत्या गोगोपालमनोज्ञया ॥ १२ ॥
কেতিয়াবা মেঘগর্জনৰ দৰে গম্ভীৰ কণ্ঠে দূৰলৈ যোৱা পশুবোৰক নাম ধৰি স্নেহেৰে আহ্বান কৰিছিল; সেই মনোমোহা আহ্বানে গাই আৰু গোপাল বালকসকল মুগ্ধ হৈছিল।
Verse 13
चकोरक्रौञ्चचक्राह्वभारद्वाजांश्च बर्हिण: । अनुरौति स्म सत्त्वानां भीतवद् व्याघ्रसिंहयो: ॥ १३ ॥
কেতিয়াবা সি চকোৰ, ক্ৰৌঞ্চ, চক্ৰাহ্ব, ভাৰদ্বাজ আৰু ময়ূৰ আদি পখীৰ মাত অনুকৰণ কৰি চিঞৰি উঠে; আৰু কেতিয়াবা বাঘ-সিংহৰ ভয় দেখুওৱাৰ ভান কৰি সৰু প্ৰাণীবোৰৰ সৈতে দৌৰি পলাই যায়।
Verse 14
क्वचित् क्रीडापरिश्रान्तं गोपोत्सङ्गोपबर्हणम् । स्वयं विश्रमयत्यार्यं पादसंवाहनादिभि: ॥ १४ ॥
কেতিয়াবা খেলাত ক্লান্ত জ্যেষ্ঠ ভ্ৰাতা বলৰাম গোপবালকৰ কোলত মূৰ থৈ শুই পৰিলে, তেতিয়া ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণে নিজ হাতে তেওঁৰ পদসেবা কৰি আৰু আন শুশ্ৰূষাৰে তেওঁক বিশ্ৰাম দিছিল।
Verse 15
नृत्यतो गायत: क्वापि वल्गतो युध्यतो मिथ: । गृहीतहस्तौ गोपालान् हसन्तौ प्रशशंसतु: ॥ १५ ॥
কেতিয়াবা গোপবালকসকলে নাচে, গায়, দৌৰি-ফুৰে আৰু পৰস্পৰে খেলাচ্ছলে কুস্তি কৰে; তেতিয়া শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু বলৰামে হাত ধৰি কাষতে থিয় হৈ তেওঁলোকৰ ক্ৰীড়া প্ৰশংসা কৰি হাঁহে।
Verse 16
क्वचित् पल्लवतल्पेषु नियुद्धश्रमकर्शित: । वृक्षमूलाश्रय: शेते गोपोत्सङ्गोपबर्हण: ॥ १६ ॥
কেতিয়াবা কুস্তিৰ শ্ৰমে ক্লান্ত শ্ৰীকৃষ্ণ গছৰ গুৰিত আশ্ৰয় লৈ কোমল ডাল-পল্লৱ আৰু কুঁড়িৰ বিছনাত শুই, গোপ-মিত্ৰৰ কোলক তকিয়া কৰি বিশ্ৰাম লয়।
Verse 17
पादसंवाहनं चक्रु: केचित्तस्य महात्मन: । अपरे हतपाप्मानो व्यजनै: समवीजयन् ॥ १७ ॥
তেতিয়া সেই মহাত্মা গোপবালকসকলৰ কিছুমানে তেওঁৰ পদযুগল সেবা কৰি মলিশ কৰিছিল; আন কিছুমানে পাপমুক্ত হোৱাৰ যোগ্যতাৰে পাখাৰে নিপুণভাৱে পৰমেশ্বৰক বতাহ দিছিল।
Verse 18
अन्ये तदनुरूपाणि मनोज्ञानि महात्मन: । गायन्ति स्म महाराज स्नेहक्लिन्नधिय: शनै: ॥ १८ ॥
হে মহাৰাজ, আন কিছুমান ল’ৰাই সেই অৱসৰৰ উপযোগী মনোমোহা গীত ধীৰে ধীৰে গাইছিল; ভগৱানৰ প্ৰতি স্নেহে তেওঁলোকৰ হৃদয় গলি পৰিছিল।
Verse 19
एवं निगूढात्मगति: स्वमायया गोपात्मजत्वं चरितैर्विडम्बयन् । रेमे रमालालितपादपल्लवो ग्राम्यै: समं ग्राम्यवदीशचेष्टित: ॥ १९ ॥
এইদৰে লক্ষ্মীদেৱীৰে সেৱিত কোমল পদ্মচৰণধাৰী পৰমেশ্বৰে নিজৰ অন্তৰঙ্গ মায়াৰে নিজৰ দিব্য ঐশ্বৰ্য গোপন কৰি গোপপুত্ৰৰ দৰে লীলা কৰিলে। গাঁৱৰ ল’ৰাবোৰৰ সৈতে গাঁৱলীয়া আনন্দ ল’লেও, কেতিয়াবা কেৱল ঈশ্বৰসুলভ আশ্চৰ্য কৰ্ম প্ৰকাশ কৰিছিল।
Verse 20
श्रीदामा नाम गोपालो रामकेशवयो: सखा । सुबलस्तोककृष्णाद्या गोपा: प्रेम्णेदमब्रुवन् ॥ २० ॥
তেতিয়া ৰাম-কেৱৱৰ সখা শ্ৰীদামা নামৰ গোপাল, লগতে সুবল, স্তোককৃষ্ণ আদি গোপবালকসকলে প্ৰেমেৰে এইদৰে ক’লে।
Verse 21
राम राम महाबाहो कृष्ण दुष्टनिबर्हण । इतोऽविदूरे सुमहद् वनं तालालिसङ्कुलम् ॥ २१ ॥
[গোপবালকে ক’লে:] হে ৰাম, হে ৰাম, মহাবাহো! হে কৃষ্ণ, দুষ্টনিবৰ্হণ! ইয়াৰ পৰা বেছি দূৰ নহয়—তালগছৰ শাৰীৰে ভৰা এক বিশাল বন আছে।
Verse 22
फलानि तत्र भूरीणि पतन्ति पतितानि च । सन्ति किन्त्ववरुद्धानि धेनुकेन दुरात्मना ॥ २२ ॥
সেই বনতে বহু ফল গছৰ পৰা সৰি পৰে, আৰু বহু ফল মাটিতো পৰি আছে; কিন্তু দুষ্টচিত্ত ধেনুকে সিহঁত সকলোকে বাধা দি পাহৰা দিছে।
Verse 23
सोऽतिवीर्योऽसुरो राम हे कृष्ण खररूपधृक् । आत्मतुल्यबलैरन्यैर्ज्ञातिभिर्बहुभिर्वृत: ॥ २३ ॥
হে ৰাম, হে কৃষ্ণ! সেই ধেনুক নামৰ অসুৰ অতি বীৰ্যবান আৰু গাধাৰ ৰূপ ধাৰণ কৰিছে। সি নিজৰ সমান বলবান বহু আত্মীয়-সঙ্গীৰে ঘেৰাও হৈ আছে।
Verse 24
तस्मात् कृतनराहाराद् भीतैर्नृभिरमित्रहन् । न सेव्यते पशुगणै: पक्षिसङ्घैर्विवर्जितम् ॥ २४ ॥
ধেনুকাসুৰে মানুহ খাই পেলোৱাৰ বাবে লোক আৰু পশুবোৰ তালবনলৈ যাবলৈ ভয় কৰে। হে শত্রুহন্তা, পাখিৰ জাকেও সেই বন এৰি চলে।
Verse 25
विद्यन्तेऽभुक्तपूर्वाणि फलानि सुरभीणि च । एष वै सुरभिर्गन्धो विषूचीनोऽवगृह्यते ॥ २५ ॥
তাত আগতে কোনেও নচাখা সুগন্ধি ফল আছে। চাওক, তালফলৰ মধুৰ সুবাস চাৰিওফালে বিয়পি আছে।
Verse 26
प्रयच्छ तानि न: कृष्ण गन्धलोभितचेतसाम् । वाञ्छास्ति महती राम गम्यतां यदि रोचते ॥ २६ ॥
হে কৃষ্ণ, সেই ফলবোৰ আমাক দিয়া; সিহঁতৰ সুবাসে আমাৰ মন লোভিত হৈছে। প্ৰিয় ৰাম, আমাৰ ইচ্ছা অতি ডাঙৰ; তোমাৰ ভাল লাগিলে তালবনলৈ যাওঁ।
Verse 27
एवं सुहृद्वच: श्रुत्वा सुहृत्प्रियचिकीर्षया । प्रहस्य जग्मतुर्गोपैर्वृतौ तालवनं प्रभू ॥ २७ ॥
প্ৰিয় সখাসকলৰ কথা শুনি কৃষ্ণ আৰু বলৰামে হাঁহিলে আৰু তেওঁলোকক আনন্দ দিবলৈ ইচ্ছা কৰি, গোপবালসকলৰ মাজত ঘেৰাও হৈ তালবনলৈ গ’ল।
Verse 28
बल: प्रविश्य बाहुभ्यां तालान् सम्परिकम्पयन् । फलानि पातयामास मतङ्गज इवौजसा ॥ २८ ॥
প্ৰভু বলৰামে প্ৰথমে তালবনত প্ৰৱেশ কৰিলে। তাৰ পিছত মত্ত হাতীৰ দৰে বলৰে দুটা বাহুৰে তালগছবোৰ কঁপাই ফলবোৰ মাটিত পেলাই দিলে।
Verse 29
फलानां पततां शब्दं निशम्यासुररासभ: । अभ्यधावत् क्षितितलं सनगं परिकम्पयन् ॥ २९ ॥
পৰা ফলৰ শব্দ শুনি গাধা-অসুৰ ধেনুক দৌৰি আহিল, আৰু পৃথিৱী আৰু গছবোৰ কঁপাই আক্রমণ কৰিবলৈ আগবাঢ়িল।
Verse 30
समेत्य तरसा प्रत्यग् द्वाभ्यां पद्भ्यां बलं बली । निहत्योरसि काशब्दं मुञ्चन् पर्यसरत् खल: ॥ ३० ॥
বলৱান ধেনুক তীব্ৰ বেগে বলদেৱৰ ওচৰলৈ আহি, পিছৰ দুটা খুৰেৰে প্ৰভুৰ বক্ষস্থলত জোৰে আঘাত কৰিলে; তাৰপিছত ডিঙি মাৰি চিঞৰি চাৰিওফালে দৌৰিলে।
Verse 31
पुनरासाद्य संरब्ध उपक्रोष्टा पराक् स्थित: । चरणावपरौ राजन् बलाय प्राक्षिपद् रुषा ॥ ३१ ॥
হে ৰাজন! পুনৰ ক্ৰোধে উন্মত্ত ধেনুক বলৰামৰ ওচৰলৈ আহি পিঠ দি থিয় হ’ল; তাৰপিছত ৰোষে চিঞৰি নিজৰ দুটা পিছৰ পা প্ৰভুৰ ফালে নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 32
स तं गृहीत्वा प्रपदोर्भ्रामयित्वैकपाणिना । चिक्षेप तृणराजाग्रे भ्रामणत्यक्तजीवितम् ॥ ३२ ॥
তেতিয়া বলৰামে তাৰ খুৰ ধৰি এটা হাতেৰে ঘূৰাই তালগছৰ শীৰ্ষত নিক্ষেপ কৰিলে; সেই ভয়ংকৰ ঘূৰণিত ধেনুকৰ প্ৰাণ ত্যাগ হ’ল।
Verse 33
तेनाहतो महातालो वेपमानो बृहच्छिरा: । पार्श्वस्थं कम्पयन् भग्न: स चान्यं सोऽपि चापरम् ॥ ३३ ॥
তাৰ আঘাতে বনখনৰ মহাতাল গছ কঁপি উঠিল আৰু ভাৰী শীৰ্ষসহ ভাঙি পৰিল; তাৰ কম্পনত কাষৰ গছো কঁপি ভাঙি আন এটা গছত লাগিল—এইদৰে বহু গছ কঁপি ভাঙি পৰিল।
Verse 34
बलस्य लीलयोत्सृष्टखरदेहहताहता: । तालाश्चकम्पिरे सर्वे महावातेरिता इव ॥ ३४ ॥
প্ৰভু বলৰামৰ লীলাত গাধা-দৈত্যৰ দেহ আটাইতকৈ ওখ তালগছৰ শীৰ্ষত নিক্ষিপ্ত হোৱাত, সকলো তালগছ মহাবতাহত দুলিত যেন কঁপি কঁপি পৰস্পৰে আঘাত কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 35
नैतच्चित्रं भगवति ह्यनन्ते जगदीश्वरे । ओतप्रोतमिदं यस्मिंस्तन्तुष्वङ्ग यथा पट: ॥ ३५ ॥
হে পৰীক্ষিত, অনন্ত জগদীশ্বৰ ভগৱান বলৰামৰ বাবে ধেনুকাসুৰ বধ কোনো আশ্চৰ্য নহয়; কিয়নো সমগ্ৰ জগত তন্তুৰ তানা-বানাত বস্ত্ৰ যেন ওতপ্ৰোত, তেনেদৰে তেওঁৰ ভিতৰত ওতপ্ৰোত।
Verse 36
तत: कृष्णं च रामं च ज्ञातयो धेनुकस्य ये । क्रोष्टारोऽभ्यद्रवन् सर्वे संरब्धा हतबान्धवा: ॥ ३६ ॥
তাৰ পাছত ধেনুকাসুৰৰ আত্মীয় অন্য গাধা-দৈত্যসকল, বন্ধুৰ মৃত্যু দেখি ক্ৰুদ্ধ হৈ, সকলোৱে একেলগে কৃষ্ণ আৰু ৰামক আক্রমণ কৰিবলৈ দৌৰি আহিল।
Verse 37
तांस्तानापतत: कृष्णो रामश्च नृप लीलया । गृहीतपश्चाच्चरणान् प्राहिणोत्तृणराजसु ॥ ३७ ॥
হে ৰজা, তেওঁলোকে আক্রমণ কৰি আহোঁতেই কৃষ্ণ আৰু ৰামে লীলাভাৱে একে একে তেওঁলোকৰ পাছফালৰ ভৰি ধৰি সকলোকে তালগছৰ শীৰ্ষলৈ নিক্ষেপ কৰিলে।
Verse 38
फलप्रकरसङ्कीर्णं दैत्यदेहैर्गतासुभि: । रराज भू: सतालाग्रैर्घनैरिव नभस्तलम् ॥ ३८ ॥
তাৰ পাছত ফলৰ ঢিপ আৰু ভাঙি যোৱা তালশীৰ্ষত জড়াই থকা প্ৰাণহীন দৈত্যদেহেৰে ভূমি সুন্দৰকৈ আচ্ছাদিত হ’ল; মেঘে অলংকৃত আকাশমণ্ডল যেন দীপ্তিমান, তেনেদৰে ভূমি উজ্জ্বল হ’ল।
Verse 39
तयोस्तत् सुमहत् कर्म निशम्य विबुधादय: । मुमुचु: पुष्पवर्षाणि चक्रुर्वाद्यानि तुष्टुवु: ॥ ३९ ॥
সেই দুয়ো ভ্ৰাতাৰ এই মহৎ কৰ্ম শুনি দেবতাসকল আদি উচ্চজীৱে পুষ্পবৃষ্টি কৰিলে, বাদ্য বজালে আৰু স্তৱ-প্ৰাৰ্থনাৰে গুণগান কৰিলে।
Verse 40
अथ तालफलान्यादन्मनुष्या गतसाध्वसा: । तृणं च पशवश्चेरुर्हतधेनुककानने ॥ ४० ॥
এতিয়া মানুহৰ ভয় গুচিল; ধেনুক নিহত সেই বনলৈ উভতি গৈ তেওঁলোকে তালফল খালে। গৰুবোৰেও তাত নিৰ্ভয়ে ঘাঁহ চৰি ফুৰিলে।
Verse 41
कृष्ण: कमलपत्राक्ष: पुण्यश्रवणकीर्तन: । स्तूयमानोऽनुगैर्गोपै: साग्रजो व्रजमाव्रजत् ॥ ४१ ॥
তাৰ পিছত কমলপত্ৰনয়ন শ্ৰীকৃষ্ণ—যাঁৰ মহিমা শ্ৰৱণ আৰু কীৰ্তন পৰম পুণ্য—অগ্ৰজ বলৰামৰ সৈতে ব্ৰজলৈ উভতি আহিল। পথত অনুগামী গোপবালকে তেওঁৰ কীৰ্তি গাই থাকিল।
Verse 42
तं गोरजश्छुरितकुन्तलबद्धबर्ह- वन्यप्रसूनरुचिरेक्षणचारुहासम् । वेणुम्क्वणन्तमनुगैरुपगीतकीर्तिं गोप्यो दिदृक्षितदृशोऽभ्यगमन् समेता: ॥ ४२ ॥
গোৰজে ধূসর কেশত ময়ূৰপুচ্ছ বান্ধি বনফুলে সজাই, মনোহৰ দৃষ্টি আৰু সুমধুৰ হাঁহি লৈ, বেণু বাজাই আৰু সখাসকলে গোৱা কীৰ্তিত মহিমান্বিত শ্ৰীকৃষ্ণক চাবলৈ ব্যাকুল নয়নে গোপীসকল একেলগে আগবাঢ়ি আহিল।
Verse 43
पीत्वा मुकुन्दमुखसारघमक्षिभृङ्गै- स्तापं जहुर्विरहजं व्रजयोषितोऽह्नि । तत्सत्कृतिं समधिगम्य विवेश गोष्ठं सव्रीडहासविनयं यदपाङ्गमोक्षम् ॥ ४३ ॥
ভ্ৰমৰৰ দৰে চকুৰে ব্ৰজযুৱতীসকলে মুকুন্দৰ মুখ-মধু পান কৰি দিনৰ বিৰহজনিত তাপ ত্যাগ কৰিলে। লাজ, হাঁহি আৰু বিনয়ে ভৰা তেওঁলোকৰ পাৰ্শ্বদৃষ্টিক সন্মান-অৰ্পণ বুলি গ্ৰহণ কৰি শ্ৰীকৃষ্ণ গোষ্ঠত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 44
तयोर्यशोदारोहिण्यौ पुत्रयो: पुत्रवत्सले । यथाकामं यथाकालं व्यधत्तां परमाशिष: ॥ ४४ ॥
মাতা যশোদা আৰু মাতা ৰোহিণী, দুয়ো পুত্ৰৰ প্ৰতি পৰম স্নেহে, তেওঁলোকৰ ইচ্ছা আৰু উপযুক্ত সময় অনুসৰি সৰ্বোত্তম আশীৰ্বাদ আৰু উপহাৰ আগবঢ়ালে।
Verse 45
गताध्वानश्रमौ तत्र मज्जनोन्मर्दनादिभि: । नीवीं वसित्वा रुचिरां दिव्यस्रग्गन्धमण्डितौ ॥ ४५ ॥
গাঁওৰ পথত খোজ কাঢ়ি হোৱা ক্লান্তি তাত স্নান, উবটন আৰু মালিশ আদি দ্বাৰা সেই দুজন কিশোৰ প্ৰভুৰ দূৰ হ’ল। তাৰ পিছত তেওঁলোকক মনোহৰ বস্ত্ৰ পিন্ধাই দিৱ্য মালা আৰু সুগন্ধিৰে অলংকৃত কৰা হ’ল।
Verse 46
जनन्युपहृतं प्राश्य स्वाद्वन्नमुपलालितौ । संविश्य वरशय्यायां सुखं सुषुपतुर्व्रजे ॥ ४६ ॥
মাতৃসকলে আগবঢ়োৱা সুস্বাদু আহাৰ তৃপ্তিৰে গ্ৰহণ কৰি আৰু নানা ধৰণে লালিত-পালিত হৈ, সেই দুয়ো ভ্ৰাতাই উত্তম শয্যাত শুই বৃজত সুখে নিদ্ৰালু হ’ল।
Verse 47
एवं स भगवान् कृष्णो वृन्दावनचर: क्वचित् । ययौ राममृते राजन् कालिन्दीं सखिभिर्वृत: ॥ ४७ ॥
হে ৰাজন! এইদৰে ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণে বৃন্দাৱনত বিচৰণ কৰি লীলা কৰিছিল। এবাৰ বলৰাম নথকা অৱস্থাত, সখাসকলৰ মাজত ঘেৰাই, তেওঁ কালিন্দী (যমুনা) নদীৰ কাষলৈ গ’ল।
Verse 48
अथ गावश्च गोपाश्च निदाघातपपीडिता: । दुष्टं जलं पपुस्तस्यास्तृष्णार्ता विषदूषितम् ॥ ४८ ॥
সেই সময় তীব্ৰ গ্ৰীষ্মৰ ৰ’দত পীড়িত গাই আৰু গোপবালসকল তৃষ্ণাতুৰ হৈ যমুনাৰ পানী খালে; কিন্তু সেই পানী বিষে দুষিত হৈ অশুভ হৈছিল।
Verse 49
विषाम्भस्तदुपस्पृश्य दैवोपहतचेतस: । निपेतुर्व्यसव: सर्वे सलिलान्ते कुरूद्वह ॥ ४९ ॥ वीक्ष्य तान् वै तथाभूतान् कृष्णो योगेश्वरेश्वर: । ईक्षयामृतवर्षिण्या स्वनाथान् समजीवयत् ॥ ५० ॥
বিষমিশ্ৰিত পানী স্পৰ্শ কৰামাত্ৰেই প্ৰভুৰ দৈৱশক্তিত চিত্ত হৰণ হৈ সকলো গাই আৰু গোপবাল পানীৰ কাষত নিস্তেজ হৈ পৰিল, হে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ।
Verse 50
विषाम्भस्तदुपस्पृश्य दैवोपहतचेतस: । निपेतुर्व्यसव: सर्वे सलिलान्ते कुरूद्वह ॥ ४९ ॥ वीक्ष्य तान् वै तथाभूतान् कृष्णो योगेश्वरेश्वर: । ईक्षयामृतवर्षिण्या स्वनाथान् समजीवयत् ॥ ५० ॥
তেওঁলোকক তেনে অৱস্থাত দেখি, যোগেশ্বৰসকলৰো ঈশ্বৰ শ্ৰীকৃষ্ণে—তেওঁক বাদ দি আন নাথ নথকা নিজৰ ভক্তসকলৰ ওপৰত—কৰুণাৰে অমৃতবৰ্ষী দৃষ্টিৰে তৎক্ষণাৎ জীৱন দান কৰিলে।
Verse 51
ते सम्प्रतीतस्मृतय: समुत्थाय जलान्तिकात् । आसन् सुविस्मिता: सर्वे वीक्षमाणा: परस्परम् ॥ ५१ ॥
পূৰ্ণ স্মৃতি আৰু চেতনা ঘূৰি আহিলত সকলো গাই আৰু গোপবাল পানীৰ কাষৰ পৰা উঠি থিয় হ’ল আৰু মহা বিস্ময়ে পৰস্পৰক চাবলৈ ধৰিলে।
Verse 52
अन्वमंसत तद् राजन् गोविन्दानुग्रहेक्षितम् । पीत्वा विषं परेतस्य पुनरुत्थानमात्मन: ॥ ५२ ॥
হে ৰাজন, তেতিয়া গোপবালসকলে ভাবিলে—আমি বিষ পান কৰি সঁচাকৈয়ে মৰিছিলোঁ; কিন্তু গোবিন্দৰ কৃপাদৃষ্টিত আমি নিজ শক্তিতে পুনৰ উঠি থিয় হ’লোঁ।
Frequently Asked Questions
Dhenukāsura’s rule makes Tālavana inaccessible, blocking both human movement and the natural bounty (tāla fruits). Balarāma’s slaying of the ass-demon is poṣaṇa: the Lord removes a violent obstruction so Vraja’s community and animals can live and graze without fear. It also signals that divine play includes real protection—bhakti is nurtured in a world made safe by Bhagavān’s intervention.
The chapter highlights Balarāma as the Lord’s elder brother and the embodiment of strength and support (balam). His leading role displays complementary līlā: Kṛṣṇa and Balarāma jointly protect Vraja, while distinct pastimes showcase different facets of divine agency—Balarāma as the powerful remover of obstacles and Kṛṣṇa as the intimate attractor and merciful protector.
The text states He restored them by His nectarean glance (kṛpā-dṛṣṭi). The theological point is that life is sustained by Bhagavān’s will: even when devotees are overwhelmed by a lethal condition, the Lord—“master of all mystic potency”—can reverse deathlike collapse, demonstrating absolute sovereignty coupled with compassion.
Trees, bees, peacocks, deer, cuckoos, and the Yamunā-Govardhana landscape are depicted as responsive worshipers. They symbolize the dhāma principle: Vṛndāvana is not neutral nature but a sacred realm where all beings participate in īśānukathā through sound (buzzing/singing), gesture (bowing/dancing), and offering (fruits/flowers), mirroring how bhakti permeates creation.