Adhyaya 9
Dhruva’s Darśana, Transformative Prayers, and the Boon of the Dhruva-loka (Pole Star)
দেৱতাসকলক আশ্বাস দিয়াৰ পিছত ভগৱান বিষ্ণু গৰুড়াৰূঢ় হৈ মধুবনত ধ্ৰুৱক সাক্ষাৎ কৰিবলৈ আহে। ধ্ৰুৱৰ ধ্যান তেতিয়াই পৰিণতি পায় যেতিয়া অন্তৰ্দৰ্শন হঠাৎ থমকি যায় আৰু প্ৰভু সাক্ষাৎ প্ৰকট হয়। ধ্ৰুৱ প্ৰথমে আনন্দ-বিস্ময়ত বাকৰুদ্ধ; পাছত প্ৰভুৱে শঙ্খেৰে তেওঁৰ ললাট স্পৰ্শ কৰাত নিশ্চিত বৈদিক বোধ জাগি উঠে আৰু তেওঁ স্তৱ-প্ৰাৰ্থনা কৰিব পৰা হয়। তেওঁৰ প্ৰাৰ্থনাসমূহ ভগৱানৰ শক্তি, অন্তৰ্যামী-প্ৰৱেশ আৰু বিশ্বকাৰ্যৰ মহিমাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি নিজৰ ভৌতিক কামনাৰ নিন্দালৈকে আগবাঢ়ে; তেওঁ ভক্তিক ব্ৰহ্মানন্দ আৰু স্বৰ্গসুখতকৈও শ্ৰেষ্ঠ বুলি স্থাপন কৰে। তেওঁ মুখ্যকৈ সাধু-সঙ্গ বিচাৰে আৰু বুজে যে ভক্তিয়েই সংসাৰ পাৰ কৰায়। ভগৱানে তেওঁক অক্ষয় ধ্ৰুৱলোক (ধ্ৰুৱতৰা) দান কৰি ভৱিষ্যৎ—ৰাজ্যশাসন, যজ্ঞ, পৰিয়ালিক শোক আৰু অন্তত ভগৱদ্ধাম প্ৰাপ্তি—বিষয়ে জনায়। প্ৰভু অন্তৰ্ধান হোৱাৰ পাছত ধ্ৰুৱ আগৰ উচ্চাকাঙ্ক্ষাত লজ্জিত হৈ ঘৰলৈ ঘূৰে। বিদুৰৰ প্ৰশ্নত মৈত্ৰেয় ধ্ৰুৱৰ অনুতাপক ভক্তৰ শুদ্ধিৰ দৃষ্টান্ত হিচাপে ব্যাখ্যা কৰে। তাৰ পাছত ধ্ৰুৱৰ ৰাজকীয় সম্বৰ্ধনা আৰু উত্তানপাদে ধ্ৰুৱক সিংহাসনত অধিষ্ঠিত কৰাৰ বৰ্ণনাই আগলৈ ধাৰ্মিক শাসন আৰু বৃদ্ধ ৰজাৰ বৈৰাগ্যৰ কাহিনী আৰম্ভ কৰে।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच त एवमुत्सन्नभया उरुक्रमे कृतावनामा: प्रययुस्त्रिविष्टपम् । सहस्रशीर्षापि ततो गरुत्मता मधोर्वनं भृत्यदिदृक्षया गत: ॥ १ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে: উৰুক্ৰম ভগৱানে আশ্বাস দিয়াত দেৱতাসকল ভয়মুক্ত হ’ল; প্ৰণাম কৰি তেওঁলোকে ত্ৰিবিষ্টপলৈ উভতি গ’ল। তাৰ পিছত সহস্ৰশীৰ্ষ অৱতাৰৰ সৈতে অভিন্ন ভগৱান গৰুড়ৰ পিঠিত আৰোহণ কৰি নিজৰ ভক্ত-সেৱক ধ্ৰুৱক চাবলৈ মধুবনলৈ গ’ল।
Verse 2
स वै धिया योगविपाकतीव्रया हृत्पद्मकोशे स्फुरितं तडित्प्रभम् । तिरोहितं सहसैवोपलक्ष्य बहि:स्थितं तदवस्थं ददर्श ॥ २ ॥
তীব্ৰ যোগসাধনাৰ পৰিপাকে ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ হৃদয়-পদ্মকোষত বিদ্যুৎসম দীপ্ত প্ৰভুৰ ৰূপ স্ফুৰিত হৈছিল; হঠাতে সি অন্তৰ্ধান হ’ল। ধ্ৰুৱ ব্যাকুল হৈ ধ্যান ভংগ পালে; কিন্তু চকু মেলাৰ লগে লগে হৃদয়ত দেখা সেই পৰম পুৰুষোত্তমক বাহিৰে সাক্ষাতে দেখিলে।
Verse 3
तद्दर्शनेनागतसाध्वस: क्षिता- ववन्दताङ्गं विनमय्य दण्डवत् । दृग्भ्यां प्रपश्यन् प्रपिबन्निवार्भक- श्चुम्बन्निवास्येन भुजैरिवाश्लिषन् ॥ ३ ॥
প্ৰভুক সন্মুখতে দেখি ধ্ৰুৱ মহাৰাজ ভক্তিভাৱে কঁপিবলৈ ধৰিলে। তেওঁ ভূমিত দণ্ডৱৎ হৈ সাষ্টাঙ্গ প্ৰণাম কৰিলে। প্রেমোন্মাদে তেওঁ চকুৰে যেন প্ৰভুক পান কৰিছিল, মুখে যেন পদ্মচৰণ চুম্বন কৰিছিল, আৰু বাহুৰে যেন আলিঙ্গন কৰিছিল।
Verse 4
स तं विवक्षन्तमतद्विदं हरि- र्ज्ञात्वास्य सर्वस्य च हृद्यवस्थित: । कृताञ्जलिं ब्रह्ममयेन कम्बुना पस्पर्श बालं कृपया कपोले ॥ ४ ॥
ধ্ৰুৱ আছিল সৰু বালক; তেওঁ প্ৰভুক স্তৱ কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰিছিল, কিন্তু অনভিজ্ঞতাত উপযুক্ত বাক্য নাপালে। সকলোৰে হৃদয়ত অৱস্থিত হৰিয়ে তেওঁৰ অৱস্থা বুজিলে। কৰযোৰে থিয় হৈ থকা বালকৰ কপাল/গালত কৃপাৰে নিজৰ ব্ৰহ্মময় শঙ্খ স্পৰ্শ কৰালে।
Verse 5
स वै तदैव प्रतिपादितां गिरं दैवीं परिज्ञातपरात्मनिर्णय: । तं भक्तिभावोऽभ्यगृणादसत्वरं परिश्रुतोरुश्रवसं ध्रुवक्षिति: ॥ ५ ॥
সেই মুহূর্ততে ধ্ৰুৱ মহাৰাজে দিৱ্য বাক্শক্তি লাভ কৰি বৈদিক সিদ্ধান্ত আৰু পৰমাত্ম-তত্ত্বৰ নিশ্চিত জ্ঞান পালে। সৰ্বত্ৰ প্ৰসিদ্ধ শ্ৰীহৰিৰ ভক্তিমাৰ্গ অনুসাৰে, ভৱিষ্যতে প্ৰলয়তো ননাশ হোৱা ধ্ৰুৱলোক লাভ কৰিবলগীয়া ধ্ৰুৱে আতুৰতা নকৰাকৈ স্থিৰচিত্তে সিদ্ধান্তমূলক প্ৰাৰ্থনা নিবেদন কৰিলে।
Verse 6
ध्रुव उवाच योऽन्त: प्रविश्य मम वाचमिमां प्रसुप्तां सञ्जीवयत्यखिलशक्तिधर: स्वधाम्ना । अन्यांश्च हस्तचरणश्रवणत्वगादीन् प्राणान्नमो भगवते पुरुषाय तुभ्यम् ॥ ६ ॥
ধ্ৰুৱ ক’লে: হে প্ৰভু, আপুনি সৰ্বশক্তিমান। আপুনি মোৰ ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰি মোৰ সুপ্ত বাক্শক্তিক সঞ্জীৱিত কৰে; লগতে হাত-পা, শ্ৰৱণ, স্পৰ্শ আদি সকলো ইন্দ্ৰিয় আৰু প্ৰাণশক্তিক আপোনাৰ স্বধাম-তেজে জাগ্ৰত কৰে। হে ভগৱান পৰম পুৰুষ, আপোনাক প্ৰণাম।
Verse 7
एकस्त्वमेव भगवन्निदमात्मशक्त्या मायाख्ययोरुगुणया महदाद्यशेषम् । सृष्ट्वानुविश्य पुरुषस्तदसद्गुणेषु नानेव दारुषु विभावसुवद्विभासि ॥ ७ ॥
হে ভগৱান, তুমি একেই পৰম; তোমাৰ আত্মশক্তি—মায়া নামৰ বিস্তৃত গুণময় শক্তিৰে—মহত্তত্ত্ব আদি সমগ্ৰ জগত সৃষ্টি কৰা। সৃষ্টি কৰি পুৰুষৰূপে তাত অন্তৰ্যামী হৈ প্ৰৱেশ কৰি, প্ৰকৃতিৰ অসৎ গুণ অনুসাৰে নানাভাৱে প্ৰকাশ পোৱা; যেনে অগ্নি বিভিন্ন আকাৰৰ কাঠত প্ৰৱেশ কৰি বিভিন্নভাৱে দীপ্ত হয়।
Verse 8
त्वद्दत्तया वयुनयेदमचष्ट विश्वं सुप्तप्रबुद्ध इव नाथ भवत्प्रपन्न: । तस्यापवर्ग्यशरणं तव पादमूलं विस्मर्यते कृतविदा कथमार्तबन्धो ॥ ८ ॥
হে নাথ, তুমি দিয়া জ্ঞানে তোমাৰ শৰণাগত ব্রহ্মাই এই সমগ্ৰ বিশ্বক এনেদৰে দেখে, যেনে নিদ্ৰাৰ পৰা জাগি উঠা মানুহে নিজৰ কৰ্তব্য স্পষ্ট দেখে। মুক্তি ইচ্ছুকসকলৰ একমাত্ৰ আশ্ৰয় তোমাৰ পদমূল, আৰু তুমি আৰতৰ বন্ধু; তেন্তে পূৰ্ণ জ্ঞানসম্পন্ন বিদ্বানে তোমাক কেনেকৈ পাহৰিব?
Verse 9
नूनं विमुष्टमतयस्तव मायया ते ये त्वां भवाप्ययविमोक्षणमन्यहेतो: । अर्चन्ति कल्पकतरुं कुणपोपभोग्य- मिच्छन्ति यत्स्पर्शजं निरयेऽपि नृणाम् ॥ ९ ॥
এই চামৰাৰ থলিৰ দৰে দেহভোগৰ বাবে যিসকলে তোমাক পূজা কৰে, তেওঁলোকৰ বুদ্ধি নিশ্চয় তোমাৰ মায়াই লুটি লৈছে। জন্ম-মৃত্যুৰ পৰা মুক্তিদাতা আৰু কল্পতৰু সদৃশ তোমাক পাইও তেওঁলোকে (মোৰ দৰে মূঢ়) ইন্দ্ৰিয়ভোগৰ বৰ বিচাৰে—যি নৰকবাসীকো পোৱা যায়।
Verse 10
या निर्वृतिस्तनुभृतां तव पादपद्म ध्यानाद्भवज्जनकथाश्रवणेन वा स्यात् । सा ब्रह्मणि स्वमहिमन्यपि नाथ मा भूत् किं त्वन्तकासिलुलितात्पततां विमानात् ॥ १० ॥
হে নাথ, তোমাৰ পদ্মপদৰ ধ্যান বা তোমাৰ শুদ্ধ ভক্তসকলৰ মুখে তোমাৰ মহিমা-কথা শ্ৰৱণৰ দ্বাৰা দেহধাৰীৰ যি অসীম আনন্দ হয়, সেয়া নিৰাকাৰ ব্ৰহ্মত লীন হোৱা বুলি ভাবা ব্ৰহ্মানন্দকো অতিক্ৰম কৰে। ভক্তিসেৱাৰ আনন্দৰ আগত ব্ৰহ্মানন্দো পৰাজিত হলে, তেন্তে কালেৰ তৰোৱালে কাটি, যেন বিমানৰ পৰা পতন, শেষত নাশ হোৱা স্বৰ্গসুখৰ কথা কি ক’ব?
Verse 11
भक्तिं मुहु: प्रवहतां त्वयि मे प्रसङ्गो भूयादनन्त महताममलाशयानाम् । येनाञ्जसोल्बणमुरुव्यसनं भवाब्धिं नेष्ये भवद्गुणकथामृतपानमत्त: ॥ ११ ॥
ধ্ৰুৱ মহাৰাজে ক’লে: হে অনন্ত প্ৰভু, মোক এনে মহাত্মা নিৰ্মল-হৃদয় ভক্তসকলৰ সৎসঙ্গ দিয়া, যিসকলৰ প্ৰেমভক্তি নদীৰ ঢৌৰ দৰে সদায় তোমালৈ প্ৰৱাহিত। সেই ভক্তিসাধনাৰ দ্বাৰা অগ্নিসদৃশ বিপদৰ ঢৌৰে ভৰা এই ভবসাগৰ মই নিশ্চয় পাৰ হ’ম, কিয়নো মই তোমাৰ গুণ-লীলা-অমৃতকথা পান কৰি মত্ত হৈ উঠিছোঁ।
Verse 12
ते न स्मरन्त्यतितरां प्रियमीश मर्त्यं ये चान्वद: सुतसुहृद्गृहवित्तदारा: । ये त्वब्जनाभ भवदीयपदारविन्द सौगन्ध्यलुब्धहृदयेषु कृतप्रसङ्गा: ॥ १२ ॥
হে পদ্মনাভ প্ৰভু! যিজনে আপোনাৰ পদপদ্মৰ সৌৰভলৈ লুব্ধ হৃদয়ভক্তৰ সঙ্গ লাভ কৰে, সি দেহক বা দেহ-সম্পৰ্কীয় পুত্ৰ, বন্ধু, গৃহ, ধন আৰু পত্নী—ভোগীৰ অতি প্ৰিয়—এইবোৰক গুৰুত্ব নিদিয়ে।
Verse 13
तिर्यङ्नगद्विजसरीसृपदेवदैत्य मर्त्यादिभि: परिचितं सदसद्विशेषम् । रूपं स्थविष्ठमज ते महदाद्यनेकं नात: परं परम वेद्मि न यत्र वाद: ॥ १३ ॥
হে অজ, পৰম প্ৰভু! পশু, গছ, পাখি, সৰীসৃপ, দেৱতা, দৈত্য আৰু মানুহ আদি নানা জীৱ মহত্তত্ত্বাদি কাৰণৰ পৰা উদ্ভৱ হৈ বিশ্বত বিস্তৃত, কেতিয়াবা প্ৰকাশিত কেতিয়াবা অপ্রকাশিত—এই কথা মই জানো। কিন্তু এতিয়া আপোনাত যি পৰম, স্থূল দিৱ্য ৰূপ দেখিছোঁ, সেয়া মই আগতে কেতিয়াও অনুভৱ কৰা নাছিলোঁ; এতিয়া সকলো তৰ্কৰ অন্ত।
Verse 14
कल्पान्त एतदखिलं जठरेण गृह्णन् शेते पुमान्स्वदृगनन्तसखस्तदङ्के । यन्नाभिसिन्धुरुहकाञ्चनलोकपद्म- गर्भे द्युमान्भगवते प्रणतोऽस्मि तस्मै ॥ १४ ॥
হে প্ৰভু! কল্পান্তত গৰ্ভোদকশায়ী ভগৱান প্ৰকাশিত সমগ্ৰ বিশ্বক নিজৰ উদৰত লীন কৰি অনন্ত শেষৰ অংকত শয়ন কৰে। তেওঁৰ নাভিৰ পৰা সোণালী দণ্ডত এক স্বৰ্ণ পদ্ম ফুটি উঠে, সেই পদ্মত ব্ৰহ্মা জন্ম লয়। মই বুজোঁ যে আপুনি সেই পৰম ভগৱান; সেয়ে মই আপোনাক প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 15
त्वं नित्यमुक्तपरिशुद्धविबुद्ध आत्मा कूटस्थ आदिपुरुषो भगवांस्त्र्यधीश: । यद्बुद्ध्यवस्थितिमखण्डितया स्वदृष्टया द्रष्टा स्थितावधिमखो व्यतिरिक्त आस्से ॥ १५ ॥
হে প্ৰভু! আপুনি নিত্যমুক্ত, পৰিশুদ্ধ আৰু সম্পূৰ্ণ প্ৰবুদ্ধ আত্মা; কূটস্থ পৰমাত্মা, আদিপুৰুষ, ষড়ৈশ্বৰ্যসম্পন্ন ভগৱান আৰু ত্ৰিগুণৰ নিত্য অধীশ। আপোনাৰ অখণ্ড দিব্য দৃষ্টিত আপুনি বুদ্ধিৰ সকলো অৱস্থাৰ সাক্ষী। যজ্ঞফলৰ ভোক্তা হৈও আপুনি জীৱসকলৰ পৰা সম্পূৰ্ণ ভিন্ন আৰু নিৰ্লিপ্ত; বিষ্ণুৰূপে বিশ্বকাৰ্য ধাৰণ কৰিও অলোপ।
Verse 16
यस्मिन्विरुद्धगतयो ह्यनिशं पतन्ति विद्यादयो विविधशक्तय आनुपूर्व्यात् । तद्ब्रह्म विश्वभवमेकमनन्तमाद्य- मानन्दमात्रमविकारमहं प्रपद्ये ॥ १६ ॥
হে প্ৰভু! আপোনাৰ নিৰাকার ব্ৰহ্ম-প্ৰকাশত জ্ঞান আৰু অজ্ঞান—এই দুটা বিপৰীত ধাৰা সদায় থাকে, আৰু আপোনাৰ বহুবিধ শক্তি ক্ৰমে প্ৰকাশিত হয়। অখণ্ড, আদ্য, অনন্ত, অবিকার, কেৱল আনন্দময় সেই এক ব্ৰহ্মই বিশ্বৰ কাৰণ। আপুনি সেই ব্ৰহ্ম; সেয়ে মই আপোনাৰ শৰণ লৈ প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 17
सत्याशिषो हि भगवंस्तव पादपद्म- माशीस्तथानुभजत: पुरुषार्थमूर्ते: । अप्येवमर्य भगवान्परिपाति दीनान् वाश्रेव वत्सकमनुग्रहकातरोऽस्मान् ॥ १७ ॥
হে ভগৱান! আপুনি সত্য আশীৰ্বাদৰ পৰম উৎস আৰু পুৰুষাৰ্থ-মূৰ্তি। যি অনন্য ভক্তিভাৱে আপোনাৰ পদপদ্মৰ সেৱা কৰে, তাৰ বাবে ৰাজ্যভোগতকৈও সেই সেৱাই শ্ৰেয়। মোৰ দৰে অজ্ঞ ভক্তসকলক আপুনি নিৰ্হেতুক কৃপাৰে তেনেকৈ পালন কৰে, যেন গাই নবজাত বাছুৰক দুধ দি আৰু ৰক্ষা কৰি লালন কৰে।
Verse 18
मैत्रेय उवाच अथाभिष्टुत एवं वै सत्सङ्कल्पेन धीमता । भृत्यानुरक्तो भगवान् प्रतिनन्द्येदमब्रवीत् ॥ १८ ॥
মৈত্রেয় ঋষিয়ে ক’লে—হে বিদুৰ! সৎ সংকল্প আৰু বুদ্ধিমত্তাৰে যুক্ত ধ্ৰুৱ মহাৰাজে নিজৰ স্তৱ সমাপ্ত কৰোঁতেই, ভক্ত-সেৱকৰ প্ৰতি স্নেহশীল ভগৱানে তেওঁক অভিনন্দন জনাই এইদৰে ক’লে।
Verse 19
श्रीभगवानुवाच वेदाहं ते व्यवसितं हृदि राजन्यबालक । तत्प्रयच्छामि भद्रं ते दुरापमपि सुव्रत ॥ १९ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে—হে ৰাজপুত্ৰ ধ্ৰুৱ! তোমাৰ হৃদয়ত যি সংকল্প আৰু ইচ্ছা আছে, সেয়া মই জানো। হে সুৱ্ৰত, তোমাৰ মঙ্গল হওক। যি লাভ কৰা দুষ্কৰ, তাকো মই তোমাক প্ৰদান কৰিম।
Verse 20
नान्यैरधिष्ठितं भद्र यद्भ्राजिष्णु ध्रुवक्षिति । यत्र ग्रहर्क्षताराणां ज्योतिषां चक्रमाहितम् ॥ २० ॥ मेढ्यां गोचक्रवत्स्थास्नु परस्तात्कल्पवासिनाम् । धर्मोऽग्नि: कश्यप: शुक्रो मुनयो ये वनौकस: । चरन्ति दक्षिणीकृत्य भ्रमन्तो यत्सतारका: ॥ २१ ॥
ভগৱানে ক’লে—হে ধ্ৰুৱ! মই তোমাক দীপ্তিমান ধ্ৰুৱলোক (ধ্ৰুৱক্ষিতি) প্ৰদান কৰিম, যি কল্পান্ত প্ৰলয়ৰ পাছতো স্থিৰ থাকিব। তাৰ চাৰিওফালে গ্ৰহ-নক্ষত্ৰ-তাৰাৰ চক্ৰ স্থাপিত; আকাশৰ সকলো জ্যোতিষ্কমণ্ডলে ধান কুটিবলৈ বলদে মধ্য খুঁটাৰ চাৰিওফালে ঘূৰে যেন, তেনেকৈ তাক প্ৰদক্ষিণ কৰে। ধৰ্ম, অগ্নি, কশ্যপ, শুক্ৰ আদি মুনিসকল বাস কৰা তাৰাসকলেও তাক সোঁফালে ৰাখি পৰিক্ৰমা কৰে।
Verse 21
नान्यैरधिष्ठितं भद्र यद्भ्राजिष्णु ध्रुवक्षिति । यत्र ग्रहर्क्षताराणां ज्योतिषां चक्रमाहितम् ॥ २० ॥ मेढ्यां गोचक्रवत्स्थास्नु परस्तात्कल्पवासिनाम् । धर्मोऽग्नि: कश्यप: शुक्रो मुनयो ये वनौकस: । चरन्ति दक्षिणीकृत्य भ्रमन्तो यत्सतारका: ॥ २१ ॥
ভগৱানে ক’লে—হে ধ্ৰুৱ! মই তোমাক দীপ্তিমান ধ্ৰুৱলোক (ধ্ৰুৱক্ষিতি) প্ৰদান কৰিম, যি কল্পান্ত প্ৰলয়ৰ পাছতো স্থিৰ থাকিব। তাৰ চাৰিওফালে গ্ৰহ-নক্ষত্ৰ-তাৰাৰ চক্ৰ স্থাপিত; আকাশৰ সকলো জ্যোতিষ্কমণ্ডলে ধান কুটিবলৈ বলদে মধ্য খুঁটাৰ চাৰিওফালে ঘূৰে যেন, তেনেকৈ তাক প্ৰদক্ষিণ কৰে। ধৰ্ম, অগ্নি, কশ্যপ, শুক্ৰ আদি মুনিসকল বাস কৰা তাৰাসকলেও তাক সোঁফালে ৰাখি পৰিক্ৰমা কৰে।
Verse 22
प्रस्थिते तु वनं पित्रा दत्त्वा गां धर्मसंश्रय: । षट्-त्रिंशद्वर्षसाहस्रं रक्षिताव्याहतेन्द्रिय: ॥ २२ ॥
যেতিয়া তোমাৰ পিতা বনলৈ প্ৰস্থান কৰি তোমাক ৰাজ্য দান কৰিব, তেতিয়া তুমি ধৰ্মৰ আশ্ৰয় লৈ ছত্ৰিশ হাজাৰ বছৰ সমগ্ৰ পৃথিৱী অবিৰতভাৱে শাসন কৰিবা। তোমাৰ ইন্দ্ৰিয়সমূহ আজিৰ দৰে অক্ষয় থাকিব, বয়সৰ জৰা তোমাক স্পৰ্শ নকৰিব।
Verse 23
त्वद्भ्रातर्युत्तमे नष्टे मृगयायां तु तन्मना: । अन्वेषन्ती वनं माता दावाग्निं सा प्रवेक्ष्यति ॥ २३ ॥
ভৱিষ্যতে তোমাৰ ভ্ৰাতা উত্তম বনলৈ মৃগয়া কৰিবলৈ যাব; মৃগয়াত তন্ময় হৈ থাকোঁতে সি নিহত হ’ব। পুত্ৰমৃত্যুত উন্মত্ত হোৱা তোমাৰ সৎমাতা সুৰুচি তাক বিচাৰি বনলৈ যাব, কিন্তু দাৱাগ্নিয়ে তাক গ্ৰাস কৰিব।
Verse 24
इष्ट्वा मां यज्ञहृदयं यज्ञै: पुष्कलदक्षिणै: । भुक्त्वा चेहाशिष: सत्या अन्ते मां संस्मरिष्यसि ॥ २४ ॥
মই সকলো যজ্ঞৰ হৃদয়। তুমি প্ৰচুৰ দক্ষিণাসহ বহু মহাযজ্ঞ কৰি মোৰ আৰাধনা কৰিবা। এইদৰে এই জীৱনত সত্য আশীৰ্বাদৰ সুখ ভোগ কৰি, অন্তিম সময়ত মোক স্মৰণ কৰিবা।
Verse 25
ततो गन्तासि मत्स्थानं सर्वलोकनमस्कृतम् । उपरिष्टादृषिभ्यस्त्वं यतो नावर्तते गत: ॥ २५ ॥
তাৰ পিছত এই দেহ ত্যাগ কৰি তুমি মোৰ ধামলৈ যাবা, যাক সকলো লোকৰ বাসিন্দাই প্ৰণাম কৰে। সেয়া সপ্তঋষিৰ লোকতকৈও ওপৰত অৱস্থিত; তাত গ’লে পুনৰ এই ভৌতিক জগতলৈ ঘূৰি আহিব নালাগে।
Verse 26
मैत्रेय उवाच इत्यर्चित: स भगवानतिदिश्यात्मन: पदम् । बालस्य पश्यतो धाम स्वमगाद्गरुडध्वज: ॥ २६ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে: এইদৰে বালক ধ্ৰুৱে পূজা কৰি সন্মান জনোৱাৰ পিছত, তাক নিজৰ ধাম দান কৰি, গৰুড়ধ্বজ ভগৱান বিষ্ণু ধ্ৰুৱে চাই থকা অৱস্থাতেই নিজৰ স্বধামলৈ উভতি গ’ল।
Verse 27
सोऽपि सङ्कल्पजं विष्णो: पादसेवोपसादितम् । प्राप्य सङ्कल्पनिर्वाणं नातिप्रीतोऽभ्यगात्पुरम् ॥ २७ ॥
বিষ্ণুৰ পদপদ্ম-সেৱাৰে নিজৰ সংকল্পজাত ফল লাভ কৰিও ধ্ৰুৱ মহাৰাজ বিশেষ সন্তুষ্ট নহ’ল; সেয়ে তেওঁ নিজৰ নগৰলৈ উভতি গ’ল।
Verse 28
विदुर उवाच सुदुर्लभं यत्परमं पदं हरे- र्मायाविनस्तच्चरणार्चनार्जितम् । लब्ध्वाप्यसिद्धार्थमिवैकजन्मना कथं स्वमात्मानममन्यतार्थवित् ॥ २८ ॥
বিদুৰে ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণ! হৰিৰ পৰম পদ অতি দুৰ্লভ; সেয়া কেৱল শুদ্ধ ভক্তিৰে, তেওঁৰ চৰণাৰ্চনাৰ দ্বাৰাই লাভ হয়। ধ্ৰুৱে একে জন্মতে সেয়া পাইও জ্ঞানী হৈ কিয় সন্তুষ্ট নহ’ল?
Verse 29
मैत्रेय उवाच मातु: सपत्न्या वाग्बाणैर्हृदि विद्धस्तु तान् स्मरन् । नैच्छन्मुक्तिपतेर्मुक्तिं तस्मात्तापमुपेयिवान् ॥ २९ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে—সৎমাতৃৰ কঠোৰ বাক্যবাণে ধ্ৰুৱৰ হৃদয় বিদ্ধ হৈছিল; সেয়া স্মৰণ কৰি তেওঁ মুক্তিপতিৰ ওচৰতেও মুক্তি নাখুজিলে। শেষত ভগৱান প্ৰকট হ’লে, মনৰ ভৌতিক প্ৰাৰ্থনাবোৰৰ বাবে তেওঁ লজ্জিত হ’ল।
Verse 30
ध्रुव उवाच समाधिना नैकभवेन यत्पदं विदु: सनन्दादय ऊर्ध्वरेतस: । मासैरहं षड्भिरमुष्य पादयो- श्छायामुपेत्यापगत: पृथङ्मति: ॥ ३० ॥
ধ্ৰুৱে মনতে ক’লে—সমাধিস্থ সনন্দন আদি ঊৰ্ধ্বৰেতা ব্ৰহ্মচাৰীসকলে বহু জন্মৰ পাছত যাঁৰ পদাশ্ৰয় পায়, মই ছয় মাহতে সেই পদপদ্মৰ ছাঁত উপনীত হৈছিলোঁ; তথাপি প্ৰভুৰ পৰা পৃথক মতি ধাৰণ কৰাত মই মোৰ স্থানৰ পৰা পতিত হ’লোঁ।
Verse 31
अहो बत ममानात्म्यं मन्दभाग्यस्य पश्यत । भवच्छिद: पादमूलं गत्वायाचे यदन्तवत् ॥ ३१ ॥
আহা! মোৰ দৰে মন্দভাগ্যৰ এই অনাত্ম্য চাওক। যিজনে জন্ম-মৃত্যুৰ শৃংখল কাটি পেলায়, সেই ভগৱানৰ পদমূলৈ গৈও মই মূৰ্খতাৰে নশ্বৰ বস্তু বিচাৰিলোঁ।
Verse 32
मतिर्विदूषिता देवै: पतद्भिरसहिष्णुभि: । यो नारदवचस्तथ्यं नाग्राहिषमसत्तम: ॥ ३२ ॥
উচ্চ লোকত থকা দেৱতাসকলেও পুনৰ তললৈ নামিব লাগিব; সেয়ে ভক্তিৰে মোৰ বৈকুণ্ঠ-প্ৰাপ্তিত তেওঁলোকে ঈৰ্ষা কৰে। সেই অসহিষ্ণু দেৱতাই মোৰ বুদ্ধি কলুষিত কৰিলে; এই কাৰণেই নাৰদ মুনিৰ সত্য উপদেশ-বৰ মই গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰিলোঁ।
Verse 33
दैवीं मायामुपाश्रित्य प्रसुप्त इव भिन्नदृक् । तप्ये द्वितीयेऽप्यसति भ्रातृभ्रातृव्यहृद्रुजा ॥ ३३ ॥
মই দেৱী মায়াৰ প্ৰভাৱত আছিলোঁ; প্ৰকৃত সত্য নাজানি যেন তাইৰ কোলাত শুই আছিলোঁ। দ্বৈত দৃষ্টিৰ মোহত মই ভায়েকেই শত্রু দেখিলোঁ আৰু ‘সিহঁত মোৰ বৈৰী’ বুলি মিছা ভাবি হৃদয়ত দুখে তপিলোঁ।
Verse 34
मयैतत्प्रार्थितं व्यर्थं चिकित्सेव गतायुषि । प्रसाद्य जगदात्मानं तपसा दुष्प्रसादनम् । भवच्छिदमयाचेऽहं भवं भाग्यविवर्जित: ॥ ३४ ॥
মই যি প্ৰাৰ্থনা কৰিলোঁ সেয়া ব্যৰ্থ—মৃত মানুহক চিকিৎসা কৰাৰ দৰে। তপস্যাৰে যাক প্ৰসন্ন কৰা দুৰ্লভ, সেই জগতৰ আত্মা পৰমেশ্বৰক প্ৰসন্ন কৰিও, জন্ম-মৃত্যুৰ বন্ধন ছিন্ন কৰিব পৰা প্ৰভুক লগ পাইও, দুৰ্ভাগ্যবশত মই পুনৰ সেই একে ভৱবন্ধনেই বিচাৰিলোঁ।
Verse 35
वाराज्यं यच्छतो मौढ्यान्मानो मे भिक्षितो बत । ईश्वरात्क्षीणपुण्येन फलीकारानिवाधन: ॥ ३५ ॥
মোৰ মূঢ়তা আৰু পুণ্যক্ষয়ৰ বাবে, প্ৰভুৱে নিজৰ দাস্য-সেৱা দিব খুজিলেও মই নাম, যশ আৰু সমৃদ্ধি হে বিচাৰিলোঁ। মোৰ অৱস্থা সেই দৰিদ্ৰজনৰ দৰে, যিয়ে মহান সম্ৰাটক সন্তুষ্ট কৰিও অজ্ঞতাবশত খোল ছাড়া ভাঙা চাউলৰ কেইটামান দানা মাত্ৰেই মাগে।
Verse 36
मैत्रेय उवाच न वै मुकुन्दस्य पदारविन्दयोरजोजुषस्तात भवादृशा जना: । वाञ्छन्ति तद्दास्यमृतेऽर्थमात्मनोयदृच्छया लब्धमन:समृद्धय: ॥ ३६ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—প্ৰিয় বিদুৰ! তোমাৰ দৰে মুকুন্দৰ পদপদ্মৰ শুদ্ধ ভক্তসকল, যিসকল তেওঁৰ চৰণ-মধুৰসত আসক্ত, তেওঁলোকে প্ৰভুৰ চৰণসেৱাতেই তৃপ্ত থাকে। জীৱনৰ যিকোনো অৱস্থাতো তেওঁলোকে সন্তুষ্ট; সেয়ে তেওঁলোকে ভৌতিক সমৃদ্ধি ভগৱানৰ পৰা নাখোজে।
Verse 37
आकर्ण्यात्मजमायान्तं सम्परेत्य यथागतम् । राजा न श्रद्दधे भद्रमभद्रस्य कुतो मम ॥ ३७ ॥
পুত্ৰ ধ্ৰুৱ ঘৰলৈ উভতি আহিছে বুলি শুনি, যেন মৃত্যুৰ পাছত পুনৰ জীৱন লাভ, ৰজা উত্তানপাদে সেই বাৰ্তাত বিশ্বাস কৰিব নোৱাৰিলে। নিজকে অতি অভাগা বুলি ভাবি ক’লে—মোৰ ভাগ্যত এনে মঙ্গল কেনেকৈ সম্ভৱ?
Verse 38
श्रद्धाय वाक्यं देवर्षेर्हर्षवेगेन धर्षित: । वार्ताहर्तुरतिप्रीतो हारं प्रादान्महाधनम् ॥ ३८ ॥
দূতৰ কথাত যদিও তেওঁ সম্পূৰ্ণ বিশ্বাস কৰিব নোৱাৰিলে, তথাপি দেবর্ষি নাৰদৰ বচনত তেওঁৰ পূৰ্ণ শ্ৰদ্ধা আছিল। সেই মঙ্গলবাৰ্তাই তেওঁক হর্ষৰ বেগে আচ্ছন্ন কৰিলে আৰু তেওঁ অতি সন্তোষে সংবাদবাহকক অমূল্য হাৰ দান কৰিলে।
Verse 39
सदश्वं रथमारुह्य कार्तस्वरपरिष्कृतम् । ब्राह्मणै: कुलवृद्धैश्च पर्यस्तोऽमात्यबन्धुभि: ॥ ३९ ॥ शङ्खदुन्दुभिनादेन ब्रह्मघोषेण वेणुभि: । निश्चक्राम पुरात्तूर्णमात्मजाभीक्षणोत्सुक: ॥ ४० ॥
তাৰ পিছত ৰজা উত্তানপাদ উৎকৃষ্ট অশ্বযুক্ত, সোণালী অলংকাৰে সুশোভিত ৰথত আৰোহণ কৰিলে। লগত পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণ, বংশৰ বৃদ্ধজন, কৰ্মচাৰী, মন্ত্রী আৰু ঘনিষ্ঠ বন্ধু সকল আছিল। শঙ্খ-দুন্দুভিৰ নাদ, বেণুৰ সুৰ আৰু বৈদিক মন্ত্রৰ মঙ্গলঘোষৰ সৈতে, পুত্ৰদৰ্শনৰ আকুলতাত তেওঁ তৎক্ষণাৎ নগৰৰ পৰা ওলাই গ’ল।
Verse 40
सदश्वं रथमारुह्य कार्तस्वरपरिष्कृतम् । ब्राह्मणै: कुलवृद्धैश्च पर्यस्तोऽमात्यबन्धुभि: ॥ ३९ ॥ शङ्खदुन्दुभिनादेन ब्रह्मघोषेण वेणुभि: । निश्चक्राम पुरात्तूर्णमात्मजाभीक्षणोत्सुक: ॥ ४० ॥
তাৰ পিছত ৰজা উত্তানপাদ উৎকৃষ্ট অশ্বযুক্ত, সোণালী অলংকাৰে সুশোভিত ৰথত আৰোহণ কৰিলে। লগত পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণ, বংশৰ বৃদ্ধজন, কৰ্মচাৰী, মন্ত্রী আৰু ঘনিষ্ঠ বন্ধু সকল আছিল। শঙ্খ-দুন্দুভিৰ নাদ, বেণুৰ সুৰ আৰু বৈদিক মন্ত্রৰ মঙ্গলঘোষৰ সৈতে, পুত্ৰদৰ্শনৰ আকুলতাত তেওঁ তৎক্ষণাৎ নগৰৰ পৰা ওলাই গ’ল।
Verse 41
सुनीति: सुरुचिश्चास्य महिष्यौ रुक्मभूषिते । आरुह्य शिबिकां सार्धमुत्तमेनाभिजग्मतु: ॥ ४१ ॥
ৰাজাৰ দুয়ো মহিষী—সুনীতি আৰু সুরুচি—সোণালী অলংকাৰে ভূষিত হৈ পালকিত আৰোহণ কৰি, অন্য পুত্ৰ উত্তমক লগত লৈ সেই শোভাযাত্ৰাত যোগ দিলে।
Verse 42
तं दृष्ट्वोपवनाभ्याश आयान्तं तरसा रथात् । अवरुह्य नृपस्तूर्णमासाद्य प्रेमविह्वल: ॥ ४२ ॥ परिरेभेऽङ्गजं दोर्भ्यां दीर्घोत्कण्ठमना: श्वसन् । विष्वक्सेनाङ्घ्रिसंस्पर्शहताशेषाघबन्धनम् ॥ ४३ ॥
ধ্ৰুৱ মহাৰাজক ওচৰৰ উপবনৰ ফালে দ্ৰুতগতিত আহি থকা দেখি ৰজা উত্তানপাদ তৎক্ষণাৎ ৰথৰ পৰা নামিল। বহুদিনৰ উৎকণ্ঠাত প্ৰেমবিহ্বল হৈ তেওঁ আগবাঢ়ি গৈ, গধুৰ নিশ্বাস ল’তে ল’তে দুয়ো বাহুৰে পুত্ৰক আঁকোৱালি ধৰিলে। কিন্তু ধ্ৰুৱ এতিয়া আগৰ দৰে নাছিল; ভগৱান বিষ্বক্ষেণৰ পদপদ্ম-স্পৰ্শে তেওঁৰ সকলো পাপবন্ধন নাশ হৈ তেওঁ সম্পূৰ্ণ পবিত্ৰ হৈছিল।
Verse 43
तं दृष्ट्वोपवनाभ्याश आयान्तं तरसा रथात् । अवरुह्य नृपस्तूर्णमासाद्य प्रेमविह्वल: ॥ ४२ ॥ परिरेभेऽङ्गजं दोर्भ्यां दीर्घोत्कण्ठमना: श्वसन् । विष्वक्सेनाङ्घ्रिसंस्पर्शहताशेषाघबन्धनम् ॥ ४३ ॥
ধ্ৰুৱক দেখি ৰজা উত্তানপাদ প্ৰেমবিহ্বল হৈ ৰথৰ পৰা নামি তৎক্ষণাৎ আগবাঢ়িল; দীৰ্ঘদিনৰ আকুলতাত গধুৰ নিশ্বাস ল’তে ল’তে দুয়ো বাহুৰে পুত্ৰক আঁকোৱালি ধৰিলে। কিন্তু ধ্ৰুৱ এতিয়া আগৰ দৰে নাছিল; ভগৱান বিষ্বক্ষেণৰ পদপদ্ম-স্পৰ্শে তেওঁৰ সকলো পাপবন্ধন নাশ হৈ, আধ্যাত্মিক উন্নতিত তেওঁ সম্পূৰ্ণ পবিত্ৰ হৈছিল।
Verse 44
अथाजिघ्रन्मुहुर्मूर्ध्नि शीतैर्नयनवारिभि: । स्नापयामास तनयं जातोद्दाममनोरथ: ॥ ४४ ॥
তাৰ পিছত ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ সৈতে পুনৰ মিলনত ৰজা উত্তানপাদৰ বহুদিনৰ বাসনা পূৰ্ণ হ’ল। সেয়ে তেওঁ ধ্ৰুৱৰ মূৰ্ধা বাৰে বাৰে শুঁকি চালে আৰু চকুৰ পৰা ওলোৱা অতি শীতল অশ্ৰুধাৰাৰে পুত্ৰক স্নান কৰালে।
Verse 45
अभिवन्द्य पितु: पादावाशीर्भिश्चाभिमन्त्रित: । ननाम मातरौ शीर्ष्णा सत्कृत: सज्जनाग्रणी: ॥ ४५ ॥
তাৰ পিছত সজ্জনসকলৰ অগ্ৰগণ্য ধ্ৰুৱ মহাৰাজে প্ৰথমে পিতৃৰ পদত প্ৰণাম কৰিলে আৰু পিতৃৰ আশীৰ্বাদে সন্মানিত হ’ল। তাৰ পাছত পিতৃয়ে সৎকাৰ কৰাৰ পিছত তেওঁ মূৰ নত কৰি নিজৰ দুয়ো মাতৃৰ পদতো নমস্কাৰ কৰিলে।
Verse 46
सुरुचिस्तं समुत्थाप्य पादावनतमर्भकम् । परिष्वज्याह जीवेति बाष्पगद्गदया गिरा ॥ ४६ ॥
সুৰুচিয়ে দেখিলে যে নিৰ্দোষ বালক ধ্ৰুৱ তেওঁৰ পদত নত হৈ পৰিছে। তৎক্ষণাৎ তেওঁ ধ্ৰুৱক উঠাই লৈ দুয়ো হাতে আঁকোৱালি ধৰিলে আৰু অনুভৱৰ অশ্ৰুত গদ্গদ কণ্ঠে আশীৰ্বাদ দিলে—“বৎস, দীৰ্ঘায়ু হৈ জীয়াই থাক!”
Verse 47
यस्य प्रसन्नो भगवान् गुणैर्मैत्र्यादिभिर्हरि: । तस्मै नमन्ति भूतानि निम्नमाप इव स्वयम् ॥ ४७ ॥
মৈত্ৰী আদি গুণে যাঁৰ ওপৰত ভগৱান হৰি প্ৰসন্ন হয়, সকলো জীৱ স্বভাৱতে তেঁওক নমস্কাৰ কৰে; যেন পানী নিজে নিজে নিম্নদিশলৈ বয়।
Verse 48
उत्तमश्च ध्रुवश्चोभावन्योन्यं प्रेमविह्वलौ । अङ्गसङ्गादुत्पुलकावस्रौघं मुहुरूहतु: ॥ ४८ ॥
উত্তম আৰু ধ্ৰুৱ—দুয়ো ভ্ৰাতা—পৰস্পৰ প্ৰেমে বিহ্বল হ’ল। আলিঙ্গনত দেহত ৰোমাঞ্চ উঠিল আৰু তেওঁলোকে বাৰে বাৰে অশ্ৰুধাৰা বোৱালে।
Verse 49
सुनीतिरस्य जननी प्राणेभ्योऽपि प्रियं सुतम् । उपगुह्य जहावाधिं तदङ्गस्पर्शनिर्वृता ॥ ४९ ॥
ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ প্ৰকৃত মাতৃ সুনীতিয়ে প্ৰাণতকৈও প্ৰিয় পুত্ৰক বুকুত জড়ালে। পুত্ৰৰ অঙ্গস্পৰ্শত তৃপ্ত হৈ তেওঁ সকলো জাগতিক শোক পাহৰি গ’ল।
Verse 50
पय: स्तनाभ्यां सुस्राव नेत्रजै: सलिलै: शिवै: । तदाभिषिच्यमानाभ्यां वीर वीरसुवो मुहु: ॥ ५० ॥
হে বিদুৰ, মহাবীৰৰ মাতৃ সুনীতিৰ স্তনৰ পৰা দুধ আৰু চকুৰ পৰা শুভ অশ্ৰু ব’ল। সেই দুয়ো ধাৰাই ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ সমগ্ৰ দেহ বাৰে বাৰে সিক্ত কৰিলে—ই আছিল মহামঙ্গল লক্ষণ।
Verse 51
तां शशंसुर्जना राज्ञीं दिष्टया ते पुत्र आर्तिहा । प्रतिलब्धश्चिरं नष्टो रक्षिता मण्डलं भुव: ॥ ५१ ॥
প্ৰাসাদৰ লোকসকলে ৰাণীক প্ৰশংসা কৰিলে: ‘ৰাণীমাতা, ধন্য আপুনি! আপোনাৰ পুত্ৰ দুখ-নাশক। বহুদিন হেৰাই গৈছিল, এতিয়া পুনৰ ঘূৰি আহিছে; যেন তেওঁ দীৰ্ঘকাল আপোনাক ৰক্ষা কৰিব আৰু আপোনাৰ কষ্টৰ অন্ত ঘটাব।’
Verse 52
अभ्यर्चितस्त्वया नूनं भगवान्प्रणतार्तिहा । यदनुध्यायिनो धीरा मृत्युं जिग्यु: सुदुर्जयम् ॥ ५२ ॥
দেৱী, নিশ্চয় তুমি শৰণাগতসকলৰ আৰ্তি হৰণ কৰা ভগৱানক আৰাধনা কৰিছা; যাঁক নিৰন্তৰ ধ্যান কৰা ধীৰজন দুৰ্জয় মৃত্যুকো জয় কৰি জন্ম-মৃত্যুৰ পথ অতিক্ৰম কৰে—এই সিদ্ধি অতি দুৰ্লভ।
Verse 53
लाल्यमानं जनैरेवं ध्रुवं सभ्रातरं नृप: । आरोप्य करिणीं हृष्ट: स्तूयमानोऽविशत्पुरम् ॥ ५३ ॥
এইদৰে জনসাধাৰণৰ স্নেহভৰা প্ৰশংসাৰ মাজত ধ্ৰুৱ নিজৰ ভ্ৰাতাৰ সৈতে আছিল। ৰজা আনন্দিত হৈ দুয়োকে এটা মাদী হাতীৰ পিঠিত উঠাই, সকলোৰে স্তৱগানৰ মাজেৰে ৰাজধানীত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 54
तत्र तत्रोपसंक्लृप्तैर्लसन्मकरतोरणै: । सवृन्दै: कदलीस्तम्भै: पूगपोतैश्च तद्विधै: ॥ ५४ ॥
নগৰৰ ঠায়ে ঠায়ে ঝলমলীয়া মকৰ-আকৃতি তোৰণ স্থাপন কৰা হৈছিল; গুচ্ছসহ কলাগছৰ স্তম্ভ আৰু পাতা-ডালসহ সুপাৰী গছো ইয়াত-তাত সজাই থোৱা দেখা গৈছিল।
Verse 55
चूतपल्लववास:स्रङ्मुक्तादामविलम्बिभि: । उपस्कृतं प्रतिद्वारमपां कुम्भै: सदीपकै: ॥ ५५ ॥
প্ৰতিটো দুৱাৰত পানীৰে ভৰা কুম্ভ আৰু জ্বলি থকা দীপ থোৱা হৈছিল; নানা ৰঙৰ বস্ত্ৰ, ফুলৰ মালা, মুক্তাৰ দামী আৰু ওলমি থকা আমপাতাৰে দুৱাৰসমূহ সুসজ্জিত আছিল।
Verse 56
प्राकारैर्गोपुरागारै: शातकुम्भपरिच्छदै: । सर्वतोऽलड़्क़ृतं श्रीमद्विमानशिखरद्युभि: ॥ ५६ ॥
ৰাজধানীৰ প্ৰাকাৰ, গোপুৰ আৰু অট্টালিকাসমূহ অতি সুন্দৰ আছিল; এই উপলক্ষে সিহঁতক সৰ্বত্র সোণালী অলংকাৰৰে সজোৱা হৈছিল। নগৰৰ অট্টালিকাৰ শিখৰ আৰু ওপৰত ভাসি থকা দিব্য বিমানৰ শিখৰো ঝলমল কৰিছিল।
Verse 57
मृष्टचत्वररथ्याट्टमार्गं चन्दनचर्चितम् । लाजाक्षतै: पुष्पफलैस्तण्डुलैर्बलिभिर्युतम् ॥ ५७ ॥
নগৰৰ চত্বর, গলি, পথ আৰু চৌমুখৰ উঁচু বহাৰ ঠাইবোৰ ভালদৰে পৰিষ্কাৰ কৰি চন্দনমিশ্ৰিত পানী ছটিয়াই দিয়া হ’ল; লাজা, অক্ষত, ফুল-ফল, চাউল আৰু নানা মঙ্গল-উপহাৰ সৰ্বত্ৰ ছটিয়াই দিয়া হ’ল।
Verse 58
ध्रुवाय पथि दृष्टाय तत्र तत्र पुरस्त्रिय: । सिद्धार्थाक्षतदध्यम्बुदूर्वापुष्पफलानि च ॥ ५८ ॥ उपजह्रु: प्रयुञ्जाना वात्सल्यादाशिष: सती: । शृण्वंस्तद्वल्गुगीतानि प्राविशद्भवनं पितु: ॥ ५९ ॥
পথত ধ্ৰুৱ মহাৰাজক দেখামাত্ৰ ওচৰ-চুবুৰীৰ গৃহিণীসকল ঠাই ঠাই মাতৃস্নেহে একত্ৰ হৈ আশীৰ্বাদ দিছিল আৰু সাদা সৰিষা, যৱ, দই, পানী, দূৰ্বা ঘাঁহ, ফল আৰু ফুল ছটিয়াই দিছিল। তেওঁলোকৰ মধুৰ গীত শুনি শুনি ধ্ৰুৱ পিতৃৰ ৰাজভৱনত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 59
ध्रुवाय पथि दृष्टाय तत्र तत्र पुरस्त्रिय: । सिद्धार्थाक्षतदध्यम्बुदूर्वापुष्पफलानि च ॥ ५८ ॥ उपजह्रु: प्रयुञ्जाना वात्सल्यादाशिष: सती: । शृण्वंस्तद्वल्गुगीतानि प्राविशद्भवनं पितु: ॥ ५९ ॥
পথত ধ্ৰুৱ মহাৰাজক দেখামাত্ৰ ওচৰ-চুবুৰীৰ গৃহিণীসকল ঠাই ঠাই মাতৃস্নেহে একত্ৰ হৈ আশীৰ্বাদ দিছিল আৰু সাদা সৰিষা, যৱ, দই, পানী, দূৰ্বা ঘাঁহ, ফল আৰু ফুল ছটিয়াই দিছিল। তেওঁলোকৰ মধুৰ গীত শুনি শুনি ধ্ৰুৱ পিতৃৰ ৰাজভৱনত প্ৰৱেশ কৰিলে।
Verse 60
महामणिव्रातमये स तस्मिन्भवनोत्तमे । लालितो नितरां पित्रा न्यवसद्दिवि देववत् ॥ ६० ॥
তাৰ পিছত ধ্ৰুৱ মহাৰাজ অতি মূল্যবান ৰত্নেৰে সজ্জিত সেই উত্তম ৰাজভৱনত বাস কৰিবলৈ ধৰিলে। স্নেহময় পিতাই তেওঁক বিশেষ যত্নে লালন-পালন কৰিলে, আৰু তেওঁ তাত দেৱলোকৰ দেৱতাসকলৰ দৰে প্ৰাসাদত বাস কৰিলে।
Verse 61
पय:फेननिभा: शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदा: । आसनानि महार्हाणि यत्र रौक्मा उपस्करा: ॥ ६१ ॥
সেই প্ৰাসাদত শয্যাবোৰ গাখীৰৰ ফেনৰ দৰে শুভ্ৰ আৰু অতি কোমল আছিল। খাটবোৰ হাতীদাঁতৰ আৰু সোণৰ অলংকাৰে সজ্জিত আছিল; লগতে আসন, বেঞ্চ আৰু অন্যান্য উপস্কৰ সকলো সোণৰ আৰু অতি মূল্যবান আছিল।
Verse 62
यत्र स्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च । मणिप्रदीपा आभान्ति ललनारत्नसंयुता: ॥ ६२ ॥
য’ত স্ফটিক আৰু মহামৰকতৰ দেৱালীত অমূল্য ৰত্নখচিত খোদাই আছিল, আৰু হাতে মণিদীপ ধৰা সুন্দৰী-প্ৰতিমাসমূহ দীপ্ত হৈ আছিল—সেই ৰাজপ্ৰাসাদ অপূৰ্ব শোভাৰে ভাসিছিল।
Verse 63
उद्यानानि च रम्याणि विचित्रैरमरद्रुमै: । कूजद्विहङ्गमिथुनैर्गायन्मत्तमधुव्रतै: ॥ ६३ ॥
ৰাজনিবাসৰ চাৰিওফালে মনোমোহা উদ্যান আছিল; তাত স্বৰ্গলোকৰ পৰা অনা বিচিত্ৰ অমৰবৃক্ষ শোভা পাইছিল। সেই বৃক্ষত কূজন কৰা পাখিৰ জোৰা আৰু মধুত মত্ত ভ্ৰমৰৰ মধুৰ গুঞ্জন-গান শুনা গৈছিল।
Verse 64
वाप्यो वैदूर्यसोपाना: पद्मोत्पलकुमुद्वती: । हंसकारण्डवकुलैर्जुष्टाश्चक्राह्वसारसै: ॥ ६४ ॥
তাত বৈদূৰ্যমণিৰ সোপান থকা পুখুৰী আছিল; সেয়া পদ্ম, উৎপল আৰু কুমুদে ভৰপূৰ আছিল। তাত হাঁস, কাৰণ্ডৱ, চক্ৰৱাক, সাৰস আদি শ্ৰেষ্ঠ পক্ষী বিচৰণ কৰা দেখা গৈছিল।
Verse 65
उत्तानपादो राजर्षि: प्रभावं तनयस्य तम् । श्रुत्वा दृष्ट्वाद्भुततमं प्रपेदे विस्मयं परम् ॥ ६५ ॥
ৰাজর্ষি উত্তানপাদে পুত্ৰ ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ গৌৰৱময় কীৰ্তি শুনি আৰু তেওঁৰ অতি অদ্ভুত প্ৰভাৱ নিজে দেখি পৰম বিস্ময়ত অভিভূত হৈ অন্তৰত গভীৰ সন্তোষ লাভ কৰিলে।
Verse 66
वीक्ष्योढवयसं तं च प्रकृतीनां च सम्मतम् । अनुरक्तप्रजं राजा ध्रुवं चक्रे भुव: पतिम् ॥ ६६ ॥
যেতিয়া ৰজা উত্তানপাদে দেখিলে যে ধ্ৰুৱ মহাৰাজ ৰাজ্যভাৰ ল’বলৈ উপযুক্তভাৱে পৰিণত হৈছে, মন্ত্রীসকলও সন্মত আৰু প্ৰজাসকলো তেওঁৰ প্ৰতি অনুৰক্ত, তেতিয়া তেওঁ ধ্ৰুৱক এই পৃথিৱীৰ অধিপতি কৰি অভিষিক্ত কৰিলে।
Verse 67
आत्मानं च प्रवयसमाकलय्य विशाम्पति: । वनं विरक्त: प्रातिष्ठद्विमृशन्नात्मनो गतिम् ॥ ६७ ॥
নিজৰ বৃদ্ধ বয়স বিবেচনা কৰি আৰু আত্মকল্যাণৰ কথা মনন কৰি, ৰজা উত্তানপাদ বৈৰাগ্য ধৰি সংসাৰ ত্যাগ কৰি বনলৈ গ’ল।
Frequently Asked Questions
The conchshell touch signifies divine empowerment (anugraha) whereby the Lord removes incapacity and grants siddhi of expression aligned with siddhānta. Dhruva, though a child, becomes able to offer conclusive prayers because the Lord, as antaryāmī (indwelling Supersoul), activates his speech and reveals Vedic conclusion—illustrating that bhakti is not dependent on age or scholarship but on mercy.
Dhruva’s dissatisfaction is the symptom of purification: upon seeing the Supreme Lord, he recognizes the smallness of his earlier motive (revenge and prestige) compared to the Lord’s gift—service and liberation from saṁsāra. His remorse reflects the bhakta’s dawning vairāgya: material boons, even extraordinary ones like Dhruva-loka, appear insignificant beside unalloyed devotion and the Lord’s personal service.
Dhruva explicitly ranks the bliss of hearing and meditating on the Lord’s lotus feet above brahmānanda (impersonal absorption) and far above svarga, which ends under kāla (time). The teaching is that devotional bliss is unlimited because it is relationship-based (sevā and prema) with Bhagavān, whereas impersonal and heavenly attainments remain finite or reversible.
The chapter states that luminaries and star systems, including those associated with great sages (e.g., Dharma, Agni, Kaśyapa, Śukra), circumambulate the polestar, keeping it to their right. This depicts Dhruva-loka as a stable cosmic pivot and also symbolizes the devotee’s fixedness: Dhruva becomes a cosmic reference point due to steadfast devotion.