Adhyaya 8
Dhruva’s Humiliation, Sunīti’s Counsel, and Nārada’s Bhakti-Yoga Instruction
মৈত্ৰেয় প্ৰথমে অধৰ্মৰ নৈতিক বংশাৱলী বৰ্ণনা কৰে—অধৰ্ম আৰু অসত্যৰ পৰা দম্ভ, ছলনা, লোভ, ক্ৰোধ, ঈৰ্ষ্যা, কলি, কঠোৰ বাক্য, মৃত্যু, ভয়, দুখ আৰু নৰক জন্ম লৈ সমাজ ধ্বংস কেনেকৈ বাঢ়ে সেয়া দেখুৱায়। তাৰ পাছত স্বায়ম্ভুৱ মনুৰ বংশত ৰজা উত্তানপাদ, তেওঁৰ ৰাণী সুনীতি আৰু সুৰুচি, আৰু পুত্ৰ ধ্ৰুৱ আৰু উত্তমৰ কাহিনীলৈ যায়। ধ্ৰুৱে পিতাৰ কোলাত বহিবলৈ চেষ্টা কৰোঁতে বাধা পায়; সুৰুচিৰ তীক্ষ্ণ বাক্যই শিশুৰ ক্ষত্ৰিয় গৰ্ব জ্বলাই তোলে, আৰু ৰজাৰ নীৰৱতাই আঘাত অধিক গভীৰ কৰে। সুনীতিয়ে প্ৰতিশোধ নহয়, নাৰায়ণৰ শৰণ ল’বলৈ উপদেশ দিয়ে—ব্ৰহ্মা আৰু মনুৱেও প্ৰভুৰ পদ্মচৰণ পূজাৰে সিদ্ধি লাভ কৰিছিল বুলি কয়। নাৰদে সহিষ্ণুতা আৰু কৰ্মৰ উপদেশ দি ধ্ৰুৱক পৰীক্ষা কৰে; কিন্তু ধ্ৰুৱে নিজৰ উচ্চাকাঙ্ক্ষা স্বীকাৰ কৰি সকলোতকৈ ওপৰৰ পদ বিচাৰে। তেতিয়া নাৰদে সাধনা নিৰ্দেশ কৰে—যমুনা তীৰৰ মধুবনত গৈ নিয়মিত যোগ, বিষ্ণুৰ চতুৰ্ভুজ ৰূপ ধ্যান, আৰু দ্বাদশাক্ষৰী মন্ত্ৰ ‘ওঁ নমো ভগৱতে বাসুদেৱায়’ জপ। ধ্ৰুৱ তপস্যালৈ প্ৰস্থান কৰে; অনুতপ্ত ৰজাক নাৰদে সান্ত্বনা দিয়ে। ধ্ৰুৱৰ তীব্ৰ তপস্যাত লোক কঁপে, দেৱতাসকলে ভগৱানক শৰণ লয়, আৰু প্ৰভুৱে হস্তক্ষেপৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়ে—পৰৱৰ্তী অধ্যায়ৰ দিৱ্য উত্তৰৰ ভূমিকা গঢ়ে।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच सनकाद्या नारदश्च ऋभुर्हंसोऽरुणिर्यति: । नैते गृहान् ब्रह्मसुता ह्यावसन्नूर्ध्वरेतस: ॥ १ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে—সনকাদি চাৰ কুমাৰ, লগতে নাৰদ, ঋভু, হংস, অৰুণি আৰু যতি—এইসকলেই ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ; কিন্তু তেওঁলোকে গৃহত নাথাকি ঊৰ্ধ্বৰেতা নৈষ্ঠিক ব্ৰহ্মচাৰী হৈ নিৰ্মল ব্ৰহ্মচৰ্যত স্থিত হৈছিল।
Verse 2
मृषाधर्मस्य भार्यासीद्दम्भं मायां च शत्रुहन् । असूत मिथुनं तत्तु निऋर्तिर्जगृहेऽप्रज: ॥ २ ॥
ব্ৰহ্মাৰ আন এজন পুত্ৰ আছিল মৃষাধৰ্ম (অধৰ্ম); তেওঁৰ পত্নীৰ নাম মৃষা (অসত্য)। তেওঁলোকৰ মিলনত দম্ভ (ভণ্ডামি) আৰু মায়া (প্ৰতারণা) নামৰ দুজন অসুৰ জন্মিল। সন্তান নথকা নিৰৃতি নামৰ অসুৰে তেওঁলোকক গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 3
तयो: समभवल्लोभो निकृतिश्च महामते । ताभ्यां क्रोधश्च हिंसा च यद्दुरुक्ति: स्वसा कलि: ॥ ३ ॥
হে মহামতি! দম্ভ আৰু মায়াৰ পৰা লোভ আৰু নিকৃতি (কুটিলতা) জন্মিল। তেওঁলোকৰ পৰা ক্ৰোধ আৰু হিংসা উৎপন্ন হ’ল; আৰু ক্ৰোধ-হিংসাৰ পৰা কালি আৰু তাৰ ভনী দুৰ্বুক্তি (কটু বাক্য) জন্মিল।
Verse 4
दुरुक्तौ कलिराधत्त भयं मृत्युं च सत्तम । तयोश्च मिथुनं जज्ञे यातना निरयस्तथा ॥ ४ ॥
হে সত্তম! কলি আৰু দুৰুক্তিৰ সংযোগত ‘মৃত্যু’ আৰু ‘ভীতি’ জন্মিল। পুনৰ মৃত্যু-ভীতিৰ মিলনত ‘যাতনা’ আৰু ‘নিরয়’ (নৰক) উৎপন্ন হ’ল।
Verse 5
सङ्ग्रहेण मयाख्यात: प्रतिसर्गस्तवानघ । त्रि: श्रुत्वैतत्पुमान् पुण्यं विधुनोत्यात्मनो मलम् ॥ ५ ॥
হে অনঘ! মই প্ৰতিসৰ্গ (প্ৰলয়ৰ কাৰণ) সংক্ষেপে ক’লোঁ। যি মানুহে এই বৰ্ণনা তিনিবাৰ শ্ৰৱণ কৰে, সি পুণ্য লাভ কৰে আৰু আত্মাৰ পাপমল ধুই পেলায়।
Verse 6
अथात: कीर्तये वंशं पुण्यकीर्ते: कुरूद्वह । स्वायम्भुवस्यापि मनोर्हरेरंशांशजन्मन: ॥ ६ ॥
মৈত্রেয় ক’লে: হে কুৰুশ্ৰেষ্ঠ! এতিয়া মই স্বায়ম্ভুৱ মনুৰ বংশ কীৰ্তন কৰিম; তেওঁৰ কীৰ্তি পুণ্যময়, আৰু তেওঁ ভগৱান হৰিৰ অংসৰো অংসৰ পৰা জন্মিত।
Verse 7
प्रियव्रतोत्तानपादौ शतरूपापते: सुतौ । वासुदेवस्य कलया रक्षायां जगत: स्थितौ ॥ ७ ॥
শতৰূপাৰ পৰা স্বায়ম্ভুৱ মনুৰ দুজন পুত্ৰ জন্মিল—প্ৰিয়ব্ৰত আৰু উত্তানপাদ। বাসুদেৱ ভগৱানৰ কলাংশৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা বাবে তেওঁলোকে জগতৰ ৰক্ষা আৰু প্ৰজাপালনত সমৰ্থ আছিল।
Verse 8
जाये उत्तानपादस्य सुनीति: सुरुचिस्तयो: । सुरुचि: प्रेयसी पत्युर्नेतरा यत्सुतो ध्रुव: ॥ ८ ॥
উত্তানপাদ ৰজাৰ দুজনী ৰাণী আছিল—সুনীতি আৰু সুৰুচি। সুৰুচি ৰজাৰ অধিক প্ৰিয় আছিল; আনহাতে সুনীতিৰ পুত্ৰ ধ্ৰুৱ থাকিলেও সি ৰজাৰ প্ৰিয়পাত্ৰী নাছিল।
Verse 9
एकदा सुरुचे: पुत्रमङ्कमारोप्य लालयन् । उत्तमं नारुरुक्षन्तं ध्रुवं राजाभ्यनन्दत ॥ ९ ॥
এবাৰ ৰজা উত্তানপাদে সৰু ৰাণীৰ পুত্ৰ উত্তমক কোলাত লৈ মৰম কৰি আছিল। ধ্ৰুৱ মহাৰাজেও ৰজাৰ কোলাত উঠিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল, কিন্তু ৰজাই তেওঁক আদৰণি জনোৱা নাছিল।
Verse 10
तथा चिकीर्षमाणं तं सपत्न्यास्तनयं ध्रुवम् । सुरुचि: शृण्वतो राज्ञ: सेर्ष्यमाहातिगर्विता ॥ १० ॥
যেতিয়া শিশু ধ্ৰুৱই পিতৃৰ কোলাত উঠিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল, তেতিয়া তেওঁৰ মাহীআই সৰু ৰাণীয়ে ঈৰ্ষাত জ্বলি-পুৰি অহংকাৰেৰে ৰজাই শুনাকৈ ক’বলৈ ধৰিলে।
Verse 11
न वत्स नृपतेर्धिष्ण्यं भवानारोढुमर्हति । न गृहीतो मया यत्त्वं कुक्षावपि नृपात्मज: ॥ ११ ॥
ৰাণী সৰু ৰাণীয়ে ধ্ৰুৱক ক’লে: হে বাছা, তুমি ৰজাৰ সিংহাসন বা কোলাত বহিবলৈ যোগ্য নহয়। যদিও তুমি ৰজাৰ পুত্ৰ, কিন্তু মোৰ গৰ্ভত জন্ম নোলোৱাৰ বাবে তুমি পিতৃৰ কোলাত বহিবলৈ অযোগ্য।
Verse 12
बालोऽसि बत नात्मानमन्यस्त्रीगर्भसम्भृतम् । नूनं वेद भवान् यस्य दुर्लभेऽर्थे मनोरथ: ॥ १२ ॥
হে বাছা, তুমি নাজানা যে তুমি মোৰ গৰ্ভত নহয়, অন্য এগৰাকী নাৰীৰ গৰ্ভতহে জন্ম লৈছা। সেয়েহে তুমি জনা উচিত যে তোমাৰ এই প্ৰচেষ্টা বিফল হ’ব। তুমি এনে এটা আশা পূৰণ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছা যিটো অসম্ভৱ।
Verse 13
तपसाराध्य पुरुषं तस्यैवानुग्रहेण मे । गर्भे त्वं साधयात्मानं यदीच्छसि नृपासनम् ॥ १३ ॥
যদি তুমি ৰজাৰ সিংহাসনত বহিবলৈ ইচ্ছা কৰা, তেন্তে তুমি কঠোৰ তপস্যা কৰিব লাগিব। প্ৰথমে ভগৱান নাৰায়ণক সন্তুষ্ট কৰা আৰু তেওঁৰ কৃপাত পৰৱৰ্তী জন্মত মোৰ গৰ্ভত জন্ম লোৱা।
Verse 14
मैत्रेय उवाच मातु: सपत्न्या: स दुरुक्तिविद्ध: श्वसन् रुषा दण्डहतो यथाहि: । हित्वा मिषन्तं पितरं सन्नवाचं जगाम मातु: प्ररुदन् सकाशम् ॥ १४ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে—সত্মায়েৰ কঠোৰ বাক্যত বিদ্ধ ধ্ৰুৱ ক্ৰোধত দণ্ডে আঘাত পোৱা সাপৰ দৰে গম্ভীৰে নিশ্বাস ল’লে। পিতাক নীৰৱ আৰু প্রতিবাদহীন দেখি সি তৎক্ষণাৎ ৰাজভৱন ত্যাগ কৰি কান্দি কান্দি মাতৃৰ ওচৰলৈ গ’ল।
Verse 15
तं नि:श्वसन्तं स्फुरिताधरोष्ठं सुनीतिरुत्सङ्ग उदूह्य बालम् । निशम्य तत्पौरमुखान्नितान्तं सा विव्यथे यद्गदितं सपत्न्या ॥ १५ ॥
ধ্ৰুৱক গম্ভীৰে নিশ্বাস লোৱা, ক্ৰোধত ওঁঠ কঁপা আৰু অতি দুখে কান্দি থকা দেখি ৰাণী সুনীতিয়ে তাক কোলাত তুলি ল’লে। সুৰুচিৰ কঠোৰ বাক্য শুনা ৰাজভৱনৰ লোকসকলে সকলো বিস্তাৰে ক’লে; সেয়া শুনি সুনীতি গভীৰভাৱে ব্যথিত হ’ল।
Verse 16
सोत्सृज्य धैर्यं विललाप शोक दावाग्निना दावलतेव बाला । वाक्यं सपत्न्या: स्मरती सरोज श्रिया दृशा बाष्पकलामुवाह ॥ १६ ॥
ধৈৰ্য ত্যাগ কৰি সুনীতি শোকে বিলাপ কৰিবলৈ ধৰিলে; দুখৰ দাবানলত দগ্ধ পাতৰ দৰে সি জ্বলি উঠিল। সতিনীৰ বাক্য স্মৰণ হতেই তাৰ পদ্মসম মুখ অশ্ৰুৰে ভৰি উঠিল, আৰু সি এইদৰে ক’লে।
Verse 17
दीर्घं श्वसन्ती वृजिनस्य पार- मपश्यती बालकमाह बाला । मामङ्गलं तात परेषु मंस्था भुङ्क्ते जनो यत्परदु:खदस्तत् ॥ १७ ॥
সিও দীঘল নিশ্বাস ল’লে আৰু এই দুখৰ উপায় দেখা নাপালে। উপায় নাপাই সি শিশুটিক ক’লে—বৎস, আনৰ অমঙ্গল কামনা নকৰিবা; যিয়ে পৰক দুখ দিয়ে, সি শেষত সেই দুখৰ ফল ভোগ কৰে।
Verse 18
सत्यं सुरुच्याभिहितं भवान्मे यद्दुर्भगाया उदरे गृहीत: । स्तन्येन वृद्धश्च विलज्जते यां भार्येति वा वोढुमिडस्पतिर्माम् ॥ १८ ॥
সুনীতি ক’লে—বৎস, সুৰুচিয়ে যি কৈছে সেয়া সঁচাই। তোমাৰ পিতা ৰজাই মোক না পত্নী বুলি মানে, না দাসী; মোক গ্ৰহণ কৰিবলৈ তেওঁ লাজ বোধ কৰে। সেয়ে সঁচা যে তুমি এক দুর্ভাগিনী নাৰীৰ গৰ্ভত জন্ম লৈ তাৰ স্তন্য পান কৰি ডাঙৰ হ’লা।
Verse 19
आतिष्ठ तत्तात विमत्सरस्त्वम् उक्तं समात्रापि यदव्यलीकम् । आराधयाधोक्षजपादपद्मं यदीच्छसेऽध्यासनमुत्तमो यथा ॥ १९ ॥
বৎস, ঈৰ্ষা ত্যাগ কৰি স্থিৰ হোৱা। সৎমাতা সুৰুচীয়ে যি কঠোৰকৈ কৈছে, সেয়া সত্য। যদি উত্তমৰ দৰে সিংহাসন বিচাৰা, তেন্তে তৎক্ষণাৎ অধোক্ষজ ভগৱানৰ পদপদ্ম আৰাধনা কৰা।
Verse 20
यस्याङ्घ्रि पद्मं परिचर्य विश्व विभावनायात्तगुणाभिपत्ते: । अजोऽध्यतिष्ठत्खलु पारमेष्ठ्यं पदं जितात्मश्वसनाभिवन्द्यम् ॥ २० ॥
যাঁৰ পদপদ্মৰ সেৱাৰে বিশ্বসৃষ্টিৰ যোগ্যতা লাভ হয়, সেই পৰমেশ্বৰ ভগৱানৰ কৃপাৰে অজ ব্রহ্মাই পৰমেষ্ঠী পদ লাভ কৰিছিল। মন আৰু প্ৰাণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা মহাযোগীৰো তেওঁক বন্দনা কৰে।
Verse 21
तथा मनुर्वो भगवान् पितामहो यमेकमत्या पुरुदक्षिणैर्मखै: । इष्ट्वाभिपेदे दुरवापमन्यतो भौमं सुखं दिव्यमथापवर्ग्यम् ॥ २१ ॥
সেইদৰে তোমাৰ পিতামহ স্বায়ম্ভুৱ মনুৱে বহু যজ্ঞ কৰি প্ৰচুৰ দান বিতৰণ কৰি একনিষ্ঠ বিশ্বাসে ভগৱানক পূজিছিল। তেনে কৰাত তেওঁ ভৌতিক সুখৰ পৰম সিদ্ধি লাভ কৰি পাছত অপৱৰ্গ—মোক্ষ—প্ৰাপ্ত কৰিলে, যি দেৱপূজাত দুষ্প্ৰাপ্য।
Verse 22
तमेव वत्साश्रय भृत्यवत्सलं मुमुक्षुभिर्मृग्यपदाब्जपद्धतिम् । अनन्यभावे निजधर्मभाविते मनस्यवस्थाप्य भजस्व पूरुषम् ॥ २२ ॥
বৎস, ভক্তবৎসল সেই ভগৱানৰেই আশ্ৰয় লোৱা। জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰৰ পৰা মুক্তি বিচৰা লোকসকলে ভক্তিমাৰ্গত তেওঁৰ পদপদ্মৰ শৰণ খোজে। নিজৰ ধৰ্মকর্মে শুদ্ধ হৈ, অনন্যভাৱে তেওঁক হৃদয়ত স্থাপন কৰি সদায় ভজনা কৰা।
Verse 23
नान्यं तत: पद्मपलाशलोचनाद् दु:खच्छिदं ते मृगयामि कञ्चन । यो मृग्यते हस्तगृहीतपद्मया श्रियेतरैरङ्ग विमृग्यमाणया ॥ २३ ॥
ধ্ৰুৱ, তোমাৰ দুখ কাটি পেলাবলৈ পদ্মপলাশ-নয়ন ভগৱানৰ বাহিৰে আন কাকো মই নেদেখোঁ। ব্ৰহ্মা আদি দেৱতাসকলে লক্ষ্মীৰ কৃপা বিচাৰে; কিন্তু হাতে পদ্ম ধৰা লক্ষ্মী নিজেই সদায় প্ৰভুৰ সেৱাত ৰত।
Verse 24
मैत्रेय उवाच एवं सञ्जल्पितं मातुराकर्ण्यार्थागमं वच: । सन्नियम्यात्मनात्मानं निश्चक्राम पितु: पुरात् ॥ २४ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে—মাতৃ সুনীতিৰ লক্ষ্যসাধক উপদেশ শুনি ধ্ৰুৱে মন সংযত কৰি বুদ্ধি আৰু দৃঢ় সংকল্পে পিতৃগৃহ ত্যাগ কৰি ওলাই গ’ল।
Verse 25
नारदस्तदुपाकर्ण्य ज्ञात्वा तस्य चिकीर्षितम् । स्पृष्ट्वा मूर्धन्यघघ्नेन पाणिना प्राह विस्मित: ॥ २५ ॥
নাৰদে এই সংবাদ শুনি ধ্ৰুৱৰ উদ্দেশ্য বুজি বিস্মিত হ’ল। তেওঁ ওচৰলৈ আহি পাপনাশক হাতেৰে বালকৰ মূৰ স্পৰ্শ কৰি ক’লে।
Verse 26
अहो तेज: क्षत्रियाणां मानभङ्गममृष्यताम् । बालोऽप्ययं हृदा धत्ते यत्समातुरसद्वच: ॥ २६ ॥
আহা, ক্ষত্ৰিয়সকলৰ তেজ কিমান আশ্চৰ্য! তেওঁলোকে মানভংগ সহ্য নকৰে। চাওঁ, এই বালকেও সৎমাতৃৰ কঠোৰ বাক্য হৃদয়ত ধৰি অসহ্য বোধ কৰিছে।
Verse 27
नारद उवाच नाधुनाप्यवमानं ते सम्मानं वापि पुत्रक । लक्षयाम: कुमारस्य सक्तस्य क्रीडनादिषु ॥ २७ ॥
নাৰদ ক’লে—বৎস, এতিয়াও তোমাৰ অপমান বা সন্মান হোৱা বুলি মই নেদেখোঁ। তুমি তো খেল-ধেমালি আদিত আসক্ত কুমাৰ; তেন্তে অপমানৰ কথাত কিয় ইমান বিচলিত?
Verse 28
विकल्पे विद्यमानेऽपि न ह्यसन्तोषहेतव: । पुंसो मोहमृते भिन्ना यल्लोके निजकर्मभि: ॥ २८ ॥
ধ্ৰুৱ, বিকল্প থাকিলেও অসন্তোষৰ কাৰণ নাই। এই অসন্তোষ মায়াৰ লক্ষণ; জীৱ পূৰ্বকৰ্মৰ অধীন, সেয়ে ভোগ বা দুখৰ বাবে জগতত নানা অৱস্থা দেখা যায়।
Verse 29
परितुष्येत्ततस्तात तावन्मात्रेण पूरुष: । दैवोपसादितं यावद्वीक्ष्येश्वरगतिं बुध: ॥ २९ ॥
হে তাত! মানুহে তাতেই সন্তুষ্ট থাকিব লাগে। বুদ্ধিমান জনে ঈশ্বৰৰ আশ্চৰ্য গতি দেখি, তেওঁৰ পৰম ইচ্ছাৰে অনুকূল বা প্ৰতিকূল যি আহে তাক গ্ৰহণ কৰে।
Verse 30
अथ मात्रोपदिष्टेन योगेनावरुरुत्ससि । यत्प्रसादं स वै पुंसां दुराराध्यो मतो मम ॥ ३० ॥
এতিয়া তুমি মাতৃ-উপদেশ অনুসৰি যোগ-ধ্যানৰ পথ গ্ৰহণ কৰিবলৈ স্থিৰ কৰিছা, কেৱল প্ৰভুৰ কৃপা লাভৰ বাবে। কিন্তু মোৰ মতে ভগৱানক সন্তুষ্ট কৰা সাধাৰণ মানুহৰ বাবে অতি কঠিন।
Verse 31
मुनय: पदवीं यस्य नि:सङ्गेनोरुजन्मभि: । न विदुर्मृगयन्तोऽपि तीव्रयोगसमाधिना ॥ ३१ ॥
নাৰদ মুনিয়ে ক’লে: বহু বহু জন্ম ধৰি আসক্তিহীন হৈ, তীব্ৰ যোগ-সমাধিত স্থিত হৈ আৰু নানা তপস্যা কৰিও বহু যোগীয়ে ঈশ্বৰ-সাক্ষাৎকাৰৰ পথৰ অন্ত নাপালে।
Verse 32
अतो निवर्ततामेष निर्बन्धस्तव निष्फल: । यतिष्यति भवान् काले श्रेयसां समुपस्थिते ॥ ३२ ॥
সেইবাবে, প্ৰিয় বালক, এই জেদ এৰি দে; ই সফল নহ’ব। ঘৰলৈ উভতি যা। তুমি ডাঙৰ হ’লে প্ৰভুৰ কৃপাৰে এই যোগসাধনাৰ সুযোগ পাবা; তেতিয়া কৰিবা।
Verse 33
यस्य यद्दैवविहितं स तेन सुखदु:खयो: । आत्मानं तोषयन्देही तमस: पारमृच्छति ॥ ३३ ॥
যাৰ বাবে যি দেৱে বিধান কৰিছে, দেহধাৰীয়ে তাক সুখ বা দুখ হিচাপে গ্ৰহণ কৰি নিজকে সন্তুষ্ট ৰাখক। এইদৰে সহনশীল ব্যক্তি অজ্ঞতাৰ অন্ধকাৰ সহজে পাৰ হয়।
Verse 34
गुणाधिकान्मुदं लिप्सेदनुक्रोशं गुणाधमात् । मैत्रीं समानादन्विच्छेन्न तापैरभिभूयते ॥ ३४ ॥
নিজতকৈ অধিক গুণীজনক দেখি আনন্দিত হওক, কম গুণীজনৰ প্ৰতি কৰুণা ৰাখক, আৰু সমানজনৰ সৈতে মৈত্ৰী স্থাপন কৰক। এইদৰে ত্ৰিবিধ দুখে স্পৰ্শ নকৰে।
Verse 35
ध्रुव उवाच सोऽयं शमो भगवता सुखदु:खहतात्मनाम् । दर्शित: कृपया पुंसां दुर्दर्शोऽस्मद्विधैस्तु य: ॥ ३५ ॥
ধ্ৰুৱে ক’লে—হে নাৰদজি, সুখ-দুখৰ অৱস্থাই যিসকলৰ হৃদয় অশান্ত কৰে, তেওঁলোকৰ শান্তিৰ বাবে আপুনি কৃপাৰে যি উপদেশ দিলে সেয়া নিশ্চয় উত্তম। কিন্তু মই অজ্ঞানে আৱৃত; এই তত্ত্ববাণী মোৰ হৃদয়ত নপৰে।
Verse 36
अथापि मेऽविनीतस्य क्षात्त्रं घोरमुपेयुष: । सुरुच्या दुर्वचोबाणैर्न भिन्ने श्रयते हृदि ॥ ३६ ॥
তথাপি, প্ৰভু, আপোনাৰ উপদেশ ন গ্ৰহণ কৰি মই অবিনীত; কিন্তু ই মোৰ দোষ নহয়। ক্ষত্ৰিয় কুলত জন্ম লোৱাৰ বাবে মোৰ স্বভাৱ উগ্ৰ। সুৰুচিৰ কঠোৰ বাক্যবাণে মোৰ হৃদয় বিদ্ধ কৰিছে; সেয়ে আপোনাৰ হিতোপদেশ হৃদয়ত স্থিৰ নহয়।
Verse 37
पदं त्रिभुवनोत्कृष्टं जिगीषो: साधु वर्त्म मे । ब्रूह्यस्मत्पितृभिर्ब्रह्मन्नन्यैरप्यनधिष्ठितम् ॥ ३७ ॥
হে পণ্ডিত ব্ৰাহ্মণ, মই ত্ৰিভুৱনত এনে এক সৰ্বোচ্চ পদ লাভ কৰিব বিচাৰোঁ যি মোৰ পিতা-পিতামহ বা আন কোনোবাইও অধিষ্ঠিত কৰা নাই। অনুগ্ৰহ কৰি মোক সৎ আৰু সত্য পথ কওক, যাতে মই জীৱনৰ লক্ষ্য লাভ কৰিব পাৰোঁ।
Verse 38
नूनं भवान्भगवतो योऽङ्गज: परमेष्ठिन: । वितुदन्नटते वीणां हिताय जगतोऽर्कवत् ॥ ३८ ॥
নিশ্চয় আপুনি পৰমেষ্ঠী ভগৱান ব্ৰহ্মাৰ যোগ্য পুত্ৰ। আপুনি বীণা বজাই সমগ্ৰ জগতৰ হিতৰ বাবে সূৰ্যৰ দৰে বিচৰণ কৰে।
Verse 39
मैत्रेय उवाच इत्युदाहृतमाकर्ण्य भगवान्नारदस्तदा । प्रीत: प्रत्याह तं बालं सद्वाक्यमनुकम्पया ॥ ३९ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে—ধ্ৰুৱ মহাৰাজৰ বাক্য শুনি ভগৱান নাৰদ মুনি গভীৰ কৰুণাৰে পৰিপূৰ্ণ হ’ল আৰু অহৈতুক কৃপাৰে সেই বালকক সদুপদেশ দিলে।
Verse 40
नारद उवाच जनन्याभिहित: पन्था: स वै नि:श्रेयसस्य ते । भगवान् वासुदेवस्तं भज तं प्रवणात्मना ॥ ४० ॥
নাৰদ ক’লে—তোমাৰ মাতৃ সুনীতিয়ে যি পথ দেখাইছে, সেয়াই তোমাৰ পৰম মঙ্গলৰ পথ। সেয়ে বিনীতচিত্তে ভগৱান বাসুদেৱক ভজ।
Verse 41
धर्मार्थकाममोक्षाख्यं य इच्छेच्छ्रेय आत्मन: । एकं ह्येव हरेस्तत्र कारणं पादसेवनम् ॥ ४१ ॥
ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু শেষত মোক্ষ—এই চাৰিওটা ফল যি কামনা কৰে, তেওঁ ভগৱান হৰিৰ ভক্তিসেৱাত নিয়োজিত হওক; কিয়নো তেওঁৰ পদপদ্মৰ সেৱাই সকলো সিদ্ধিৰ কাৰণ।
Verse 42
तत्तात गच्छ भद्रं ते यमुनायास्तटं शुचि । पुण्यं मधुवनं यत्र सान्निध्यं नित्यदा हरे: ॥ ४२ ॥
সেয়ে হে বালক, তোমাৰ মঙ্গল হওক। তুমি যমুনাৰ পবিত্ৰ তীৰলৈ যোৱা; তাত ‘মধুবন’ নামৰ পুণ্য অৰণ্য আছে, য’ত ভগৱান হৰিৰ নিত্য সান্নিধ্য থাকে।
Verse 43
स्नात्वानुसवनं तस्मिन् कालिन्द्या: सलिले शिवे । कृत्वोचितानि निवसन्नात्मन: कल्पितासन: ॥ ४३ ॥
কালিন্দী (যমুনা)ৰ শুভ, পবিত্ৰ আৰু নিৰ্মল জলত প্ৰতিদিন তিনিও বেলাত স্নান কৰিবা। স্নানৰ পাছত অষ্টাঙ্গ-যোগৰ বিধি অনুসাৰে প্ৰয়োজনীয় নিয়ম-কর্ম সম্পন্ন কৰি, শান্তচিত্তে নিজৰ আসনত বহিবা।
Verse 44
प्राणायामेन त्रिवृता प्राणेन्द्रियमनोमलम् । शनैर्व्युदस्याभिध्यायेन्मनसा गुरुणा गुरुम् ॥ ४४ ॥
আসনত বহি ত্ৰিবিধ প্ৰাণায়াম অনুশীলন কৰি ধীৰে ধীৰে প্ৰাণ, মন আৰু ইন্দ্ৰিয় নিয়ন্ত্ৰণ কৰা। সকলো ভৌতিক কলুষ দূৰ কৰি, মহাধৈৰ্যৰে মনে পৰম পুৰুষ ভগৱানক ধ্যান কৰা।
Verse 45
प्रसादाभिमुखं शश्वत्प्रसन्नवदनेक्षणम् । सुनासं सुभ्रुवं चारुकपोलं सुरसुन्दरम् ॥ ४५ ॥
ভগৱানৰ মুখ সদা প্ৰসাদাভিমুখ আৰু অতি প্ৰসন্ন; তেওঁৰ দৃষ্টি আৰু মুখমণ্ডল কেতিয়াও অপ্রসন্ন নহয়, ভক্তক বৰদান দিবলৈ সদা প্ৰস্তুত। তেওঁৰ সুন্দৰ নাসিকা, ভ্ৰূ, কপোল আৰু বিস্তৃত ললাট দেৱতাতকৈও অধিক মনোমোহক।
Verse 46
तरुणं रमणीयाङ्गमरुणोष्ठेक्षणाधरम् । प्रणताश्रयणं नृम्णं शरण्यं करुणार्णवम् ॥ ४६ ॥
নাৰদ মুনি ক’লে—ভগৱানৰ ৰূপ সদা যুৱ; তেওঁৰ অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ সুগঠিত আৰু দোষৰহিত। তেওঁৰ চকু আৰু ওঁঠ উদীয়মান সূৰ্যৰ দৰে অৰুণাভ। শৰণাগত জীৱক আশ্ৰয় দিবলৈ তেওঁ সদা প্ৰস্তুত; তেওঁৰ দৰ্শনে সম্পূৰ্ণ তৃপ্তি হয়। শৰণাগতসকলৰ স্বামী হ’বলৈ তেওঁ যোগ্য, কিয়নো তেওঁ কৰুণাৰ মহাসাগৰ।
Verse 47
श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं पुरुषं वनमालिनम् । शङ्खचक्रगदापद्मैरभिव्यक्तचतुर्भुजम् ॥ ४७ ॥
ভগৱানৰ বক্ষস্থলত শ্ৰীবৎস চিহ্ন আছে; তেওঁৰ বৰ্ণ ঘনশ্যাম। তেওঁ সাকাৰ পুৰুষ আৰু বনমালা ধাৰণ কৰে। তেওঁৰ চাৰিবাহু প্ৰকাশিত, য’ত শঙ্খ, চক্ৰ, গদা আৰু পদ্ম শোভিত।
Verse 48
किरीटिनं कुण्डलिनं केयूरवलयान्वितम् । कौस्तुभाभरणग्रीवं पीतकौशेयवाससम् ॥ ४८ ॥
পৰম পুৰুষ ভগৱান বাসুদেৱৰ সমগ্ৰ দেহ অলংকাৰৰে শোভিত। তেওঁ ৰত্নজটিত কিৰীট, কুণ্ডল, হাৰ, কেয়ূৰ আৰু বালা ধাৰণ কৰে; তেওঁৰ কণ্ঠত কৌস্তুভ মণি দীপ্ত, আৰু তেওঁ পীত ৰেশমী বসন পিন্ধে।
Verse 49
काञ्चीकलापपर्यस्तं लसत्काञ्चननूपुरम् । दर्शनीयतमं शान्तं मनोनयनवर्धनम् ॥ ४९ ॥
প্ৰভুৰ কঁকালত সোনাৰ সৰু সৰু ঘণ্টাযুক্ত কাঁচি শোভা পায়, আৰু তেওঁৰ কমলচৰণত সোনাৰ নূপুৰ ঝংকাৰ তোলে। তেওঁৰ ৰূপ অতি মনোহৰ; তেওঁ সদা শান্ত, স্থিৰ আৰু নয়ন-মন প্ৰসন্নকাৰী।
Verse 50
पद्भ्यां नखमणिश्रेण्या विलसद्भ्यां समर्चताम् । हृत्पद्मकर्णिकाधिष्ण्यमाक्रम्यात्मन्यवस्थितम् ॥ ५० ॥
সত্য যোগীসকলে ভগৱানৰ দিব্য ৰূপ ধ্যান কৰে—যি তেওঁলোকৰ হৃদয়-পদ্মৰ কৰ্ণিকাত অধিষ্ঠিত। তেওঁৰ কমলচৰণৰ ৰত্নসম নখশ্ৰেণী ঝলমল কৰে আৰু আৰাধ্য হয়।
Verse 51
स्मयमानमभिध्यायेत्सानुरागावलोकनम् । नियतेनैकभूतेन मनसा वरदर्षभम् ॥ ५१ ॥
ভক্তে ভগৱানৰ সেই ৰূপ ধ্যান কৰিব লাগে—যি সদা মৃদু হাসে আৰু স্নেহভৰা দৃষ্টিৰে ভক্তলৈ চায়। নিয়ত, একাগ্ৰ মনৰে সকলো বৰ দানকাৰী পৰম পুৰুষক দৰ্শন কৰিব লাগে।
Verse 52
एवं भगवतो रूपं सुभद्रं ध्यायतो मन: । निर्वृत्या परया तूर्णं सम्पन्नं न निवर्तते ॥ ५२ ॥
এইদৰে যি জনে সদা মঙ্গলময় ভগৱানৰ ৰূপত মন স্থিৰ কৰি ধ্যান কৰে, সি অতি শীঘ্ৰে জড় কলুষৰ পৰা মুক্ত হৈ পৰম শান্তি লাভ কৰে; ভগৱদ্ধ্যানৰ পৰা সি নামি নাহে।
Verse 53
जपश्च परमो गुह्य: श्रूयतां मे नृपात्मज । यं सप्तरात्रं प्रपठन्पुमान् पश्यति खेचरान् ॥ ५३ ॥
হে ৰাজপুত্ৰ, এতিয়া মোৰ পৰা পৰম গোপনীয় জপ-মন্ত্ৰটো শুনা। যি মানুহে সাত ৰাতি যত্নসহকাৰে ইয়াক পাঠ/জপ কৰে, সি আকাশত বিচৰণ কৰা সিদ্ধপুৰুষসকলক দৰ্শন কৰিব পাৰে।
Verse 54
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय । मन्त्रेणानेन देवस्य कुर्याद् द्रव्यमयीं बुध: । सपर्यां विविधैर्द्रव्यैर्देशकालविभागवित् ॥ ५४ ॥
“ওঁ নমো ভগৱতে বাসুদেৱায়” এই দ্বাদশাক্ষৰ মন্ত্ৰ। দেশ‑কাল বিবেচনা কৰি বুদ্ধিমান ভক্তে শ্ৰীকৃষ্ণৰ দ্ৰব্যময় মূৰ্তি স্থাপন কৰি, শাস্ত্ৰবিধি অনুসাৰে ফুল‑ফল‑নৈবেদ্য আদি অৰ্ঘ্য নিবেদন কৰি পূজা কৰিব।
Verse 55
सलिलै: शुचिभिर्माल्यैर्वन्यैर्मूलफलादिभि: । शस्ताङ्कुरांशुकैश्चार्चेत्तुलस्या प्रियया प्रभुम् ॥ ५५ ॥
শুচি জল, পবিত্ৰ ফুলৰ মালা, বনতে পোৱা মূল‑ফল আদি, নতুন অংকুৰ, কুঁহিপাত বা গছৰ বাকলিৰে প্ৰভুৰ পূজা কৰিব; বিশেষকৈ ভগৱানৰ অতি প্ৰিয় তুলসীৰ পাত অৰ্ঘ্য দিব।
Verse 56
लब्ध्वा द्रव्यमयीमर्चां क्षित्यम्ब्वादिषु वार्चयेत् । आभृतात्मा मुनि: शान्तो यतवाङ्मितवन्यभुक् ॥ ५६ ॥
মাটি, পানী, কাঠ, ধাতু আদি ভৌতিক উপাদানে গঢ়া ভগৱানৰ মূৰ্তি পালে তাত পূজা কৰিব পাৰি। বনতে কেৱল মাটি‑পানীৰে ৰূপ গঢ়ি আগৰ বিধি অনুসাৰে আৰাধনা কৰিব। আত্মসংযমী ভক্ত শান্ত, বাক্‑সংযমী হৈ বনতে পোৱা ফল‑শাকতে সন্তুষ্ট থাকিব।
Verse 57
स्वेच्छावतारचरितैरचिन्त्यनिजमायया । करिष्यत्युत्तमश्लोकस्तद् ध्यायेद्धृदयङ्गमम् ॥ ५७ ॥
প্ৰিয় ধ্ৰুৱ! দেৱপূজা আৰু দিনে তিনিবাৰ মন্ত্ৰজপৰ লগতে, উত্তমশ্লোক ভগৱানে নিজৰ অচিন্ত্য নিজমায়া আৰু স্বইচ্ছাৰে বিভিন্ন অৱতাৰত যি দিব্য লীলা প্ৰকাশ কৰে, সেই মনোহৰ চৰিত্ৰ হৃদয়ত ধ্যান কৰিবা।
Verse 58
परिचर्या भगवतो यावत्य: पूर्वसेविता: । ता मन्त्रहृदयेनैव प्रयुञ्ज्यान्मन्त्रमूर्तये ॥ ५८ ॥
পূৰ্ব ভক্তসকলে যিদৰে ভগৱানৰ পৰিচৰ্যা‑পূজা কৰিছিল, সেই পদাঙ্ক অনুসাৰে বিধিপূৰ্বক চলা উচিত। অথবা মন্ত্ৰ‑হৃদয়েৰে, মন্ত্ৰৰ সৈতে অভিন্ন ভগৱান—মন্ত্ৰমূৰ্তি—ক হৃদয়তে জপৰ দ্বাৰা আৰাধনা কৰা উচিত।
Verse 59
एवं कायेन मनसा वचसा च मनोगतम् । परिचर्यमाणो भगवान् भक्तिमत्परिचर्यया ॥ ५९ ॥ पुंसाममायिनां सम्यग्भजतां भाववर्धन: । श्रेयो दिशत्यभिमतं यद्धर्मादिषु देहिनाम् ॥ ६० ॥
যি মন, বাক্য আৰু দেহেৰে বিধিপূৰ্বক ভক্তিসেৱাত ভগৱানক আন্তৰিকভাৱে সেৱা কৰে, ভগৱানে তাৰ ইচ্ছা অনুসাৰে ফল দান কৰে।
Verse 60
एवं कायेन मनसा वचसा च मनोगतम् । परिचर्यमाणो भगवान् भक्तिमत्परिचर्यया ॥ ५९ ॥ पुंसाममायिनां सम्यग्भजतां भाववर्धन: । श्रेयो दिशत्यभिमतं यद्धर्मादिषु देहिनाम् ॥ ६० ॥
যিসকলে নিষ্কপটভাৱে ভগৱানক সম্যক ভজনা কৰে, তেওঁলোকৰ ভাব বৃদ্ধি কৰা ভগৱানে দেহধাৰীক ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম বা মোক্ষ—যি কাম্য—সেই শ্ৰেয়স্ ৰূপে দান কৰে।
Verse 61
विरक्तश्चेन्द्रियरतौ भक्तियोगेन भूयसा । तं निरन्तरभावेन भजेताद्धा विमुक्तये ॥ ६१ ॥
যদি কোনোবাই মুক্তিৰ বাবে অতি গম্ভীৰ হয়, তেন্তে ইন্দ্ৰিয়ভোগৰ পৰা বিরক্ত হৈ, প্ৰবল ভক্তিযোগে নিৰন্তৰ ভাবসহ শ্ৰদ্ধাৰে ভগৱানক ভজনা কৰিব লাগে।
Verse 62
इत्युक्तस्तं परिक्रम्य प्रणम्य च नृपार्भक: । ययौ मधुवनं पुण्यं हरेश्चरणचर्चितम् ॥ ६२ ॥
নাৰদ মুনিৰ উপদেশ শুনি ৰাজপুত্ৰ ধ্ৰুৱে গুৰুক প্ৰদক্ষিণা কৰি প্ৰণাম কৰিলে, তাৰ পিছত হৰিৰ পদচিহ্নে পবিত্ৰ মধুবনৰ দিশে যাত্ৰা কৰিলে।
Verse 63
तपोवनं गते तस्मिन्प्रविष्टोऽन्त:पुरं मुनि: । अर्हितार्हणको राज्ञा सुखासीन उवाच तम् ॥ ६३ ॥
ধ্ৰুৱ তপোবনলৈ যোৱাৰ পিছত নাৰদ মুনিয়ে ৰাজপ্ৰাসাদৰ অন্তঃপুৰত প্ৰৱেশ কৰিলে। ৰজাই যথোচিত সন্মান দি প্ৰণাম কৰিলে; তেওঁ আৰামকৈ আসনত বহি ৰজাক কথা ক’বলৈ ধৰিলে।
Verse 64
नारद उवाच राजन् किं ध्यायसे दीर्घं मुखेन परिशुष्यता । किं वा न रिष्यते कामो धर्मो वार्थेन संयुत: ॥ ६४ ॥
নাৰদে ক’লে—হে ৰাজন, তুমি ইমান দীৰ্ঘ সময় কি ধ্যান কৰিছা? তোমাৰ মুখ শুকাই যোৱা যেন লাগে। ধৰ্ম, অৰ্থ আৰু কামৰ পথত কোনো বাধা আহিছে নেকি, নে অৰ্থসহিত ধৰ্ম বা কাম ক্ষয় পাইছে?
Verse 65
राजोवाच सुतो मे बालको ब्रह्मन् स्त्रैणेनाकरुणात्मना । निर्वासित: पञ्चवर्ष: सह मात्रा महान्कवि: ॥ ६५ ॥
ৰাজাই ক’লে—হে ব্ৰাহ্মণশ্ৰেষ্ঠ, মই স্ত্ৰীৰ আসক্তিত পতিত হৈ কৰুণাহীন হৈ পৰিছোঁ। মোৰ পাঁচ বছৰীয়া পুত্ৰক মাতৃসহ মই নিৰ্বাসিত কৰিলোঁ; সি ত মহাত্মা আৰু মহান ভক্ত।
Verse 66
अप्यनाथं वने ब्रह्मन्मा स्मादन्त्यर्भकं वृका: । श्रान्तं शयानं क्षुधितं परिम्लानमुखाम्बुजम् ॥ ६६ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ, মোৰ পুত্ৰৰ মুখ পদ্মৰ দৰে আছিল। মই তাৰ দুঃঅৱস্থা ভাবোঁ—সি বনত অনাথ, ক্ষুধিত, শ্ৰান্ত হৈ ক’তবাত শুই থাকিব পাৰে; তাৰ ম্লান পদ্মমুখ দেখি যেন বাঘ-নেকুৰে (বৃক) তাক নাখায়।
Verse 67
अहो मे बत दौरात्म्यं स्त्रीजितस्योपधारय । योऽङ्कं प्रेम्णारुरुक्षन्तं नाभ्यनन्दमसत्तम: ॥ ६७ ॥
হায়! স্ত্ৰীৰ বশত পৰি মোৰ দুষ্টতা ভাবি চাওঁ। স্নেহে যি বালকে মোৰ কোলাত উঠিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল, সেই নীচ মই তাক গ্ৰহণ নকৰিলোঁ; এক মুহূৰ্তও আদৰ নকৰিলোঁ—কিমান কঠোৰ হৃদয় মোৰ!
Verse 68
नारद उवाच मा मा शुच: स्वतनयं देवगुप्तं विशाम्पते । तत्प्रभावमविज्ञाय प्रावृङ्क्ते यद्यशो जगत् ॥ ६८ ॥
নাৰদে ক’লে—হে ৰাজন, নিজৰ পুত্ৰৰ বাবে শোক নকৰিবা। সি ভগৱানৰ দ্বাৰা ৰক্ষিত। তুমি তাৰ প্ৰভাৱ নাজানিলেও, তাৰ যশ ইতিমধ্যে জগতজুৰি বিস্তাৰিত হৈছে।
Verse 69
सुदुष्करं कर्म कृत्वा लोकपालैरपि प्रभु: । ऐष्यत्यचिरतो राजन् यशो विपुलयंस्तव ॥ ६९ ॥
হে ৰাজন, তোমাৰ পুত্ৰ অতি সক্ষম। লোকপালসকলৰ বাবেও দুষ্কৰ কৰ্ম সি কৰিব। সি অচিৰেই নিজৰ কাৰ্য সম্পূৰ্ণ কৰি ঘৰলৈ উভতি আহিব আৰু তোমাৰ যশ জগতত বিস্তাৰ কৰিব।
Verse 70
मैत्रेय उवाच इति देवर्षिणा प्रोक्तं विश्रुत्य जगतीपति: । राजलक्ष्मीमनादृत्य पुत्रमेवान्वचिन्तयत् ॥ ७० ॥
মৈত্রেয় ক’লে—দেৱর্ষি নাৰদৰ উপদেশ শুনি জগতীপতি উত্তানপাদে ৰাজলক্ষ্মীক অৱজ্ঞা কৰি কেৱল পুত্ৰ ধ্ৰুৱকেই চিন্তা কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 71
तत्राभिषिक्त: प्रयतस्तामुपोष्य विभावरीम् । समाहित: पर्यचरदृष्यादेशेन पूरुषम् ॥ ७१ ॥
মধুবনত ধ্ৰুৱ মহাৰাজে স্নান কৰি শুচি হৈ সেই ৰাতি অতি যত্নে উপবাস কৰিলে। তাৰ পাছত মহর্ষি নাৰদৰ আদেশ অনুসৰি একাগ্ৰচিত্তে পৰম পুৰুষ ভগৱানৰ আৰাধনাত নিযুক্ত হ’ল।
Verse 72
त्रिरात्रान्ते त्रिरात्रान्ते कपित्थबदराशन: । आत्मवृत्त्यनुसारेण मासं निन्येऽर्चयन्हरिम् ॥ ७२ ॥
প্ৰথম মাহত ধ্ৰুৱ মহাৰাজে প্ৰতি তৃতীয় দিন কপিত্থ আৰু বদৰী আদি ফল মাত্ৰ দেহধাৰণৰ বাবে খাইছিল। এইদৰে হৰিৰ আৰাধনা কৰি তেওঁ এক মাহ কটালে।
Verse 73
द्वितीयं च तथा मासं षष्ठे षष्ठेऽर्भको दिने । तृणपर्णादिभि: शीर्णै: कृतान्नोऽभ्यर्चयन्विभुम् ॥ ७३ ॥
দ্বিতীয় মাহত সেই বালক ধ্ৰুৱে প্ৰতি ষষ্ঠ দিন আহাৰ কৰিছিল, আৰু আহাৰ হিচাপে শুকান ঘাঁহ-পাতা আদি গ্ৰহণ কৰিছিল। এইদৰে তেওঁ বিভু ভগৱানৰ আৰাধনা অব্যাহত ৰাখিলে।
Verse 74
तृतीयं चानयन्मासं नवमे नवमेऽहनि । अब्भक्ष उत्तमश्लोकमुपाधावत्समाधिना ॥ ७४ ॥
তৃতীয় মাহত তেওঁ প্ৰতিটো নবম দিনত কেৱল পানী পান কৰিছিল। এইদৰে সমাধিস্থ হৈ উত্তমশ্লোক ভগৱানক উপাসনা কৰিলে।
Verse 75
चतुर्थमपि वै मासं द्वादशे द्वादशेऽहनि । वायुभक्षो जितश्वासो ध्यायन्देवमधारयत् ॥ ७५ ॥
চতুৰ্থ মাহত তেওঁ প্ৰতিটো দ্বাদশ দিনত কেৱল বায়ু গ্ৰহণ কৰিছিল। শ্বাস-নিয়ন্ত্ৰণ জয় কৰি স্থিৰচিত্তে ভগৱানক ধ্যান-উপাসনা কৰিলে।
Verse 76
पञ्चमे मास्यनुप्राप्ते जितश्वासो नृपात्मज: । ध्यायन् ब्रह्म पदैकेन तस्थौ स्थाणुरिवाचल: ॥ ७६ ॥
পঞ্চম মাহ পোৱাত ৰজাপুত্ৰ ধ্ৰুৱে শ্বাস সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিলে। তেওঁ এক ভৰিত স্তম্ভৰ দৰে অচল হৈ পৰব্ৰহ্মক ধ্যান কৰিলে।
Verse 77
सर्वतो मन आकृष्य हृदि भूतेन्द्रियाशयम् । ध्यायन्भगवतो रूपं नाद्राक्षीत्किञ्चनापरम् ॥ ७७ ॥
তেওঁ সকলো দিশৰ পৰা মন টানি আনি ইন্দ্ৰিয় আৰু বিষয়ৰ আশ্ৰয় হৃদয়ত স্থিৰ কৰিলে। ভগৱানৰ ৰূপ ধ্যান কৰি তেওঁ আন একো নেদেখিলে।
Verse 78
आधारं महदादीनां प्रधानपुरुषेश्वरम् । ब्रह्म धारयमाणस्य त्रयो लोकाश्चकम्पिरे ॥ ७८ ॥
ধ্ৰুৱ মহাৰাজে মহত্তত্ত্ব আদি সমগ্ৰ সৃষ্টিৰ আধাৰ, প্ৰধান-পুরুষেশ্বৰ ভগৱানক হৃদয়ত ধাৰণ কৰোঁতেই তিনিও লোক কঁপি উঠিল।
Verse 79
यदैकपादेन स पार्थिवार्भक स्तस्थौ तदङ्गुष्ठनिपीडिता मही । ननाम तत्रार्धमिभेन्द्रधिष्ठिता तरीव सव्येतरत: पदे पदे ॥ ७९ ॥
ৰাজপুত্ৰ ধ্ৰুৱ মহাৰাজ এক পায়ে অচলভাৱে থিয় হৈ থাকোঁতে, তেওঁৰ ডাঙৰ আঙুলিৰ চাপত পৃথিৱীৰ আধা অংশ নুই পৰিল; যেন নাওত উঠা হাতীয়ে প্ৰতি পদক্ষেপত নাওখন সোঁ-বাঁও দোলায়।
Verse 80
तस्मिन्नभिध्यायति विश्वमात्मनो द्वारं निरुध्यासुमनन्यया धिया । लोका निरुच्छ्वासनिपीडिता भृशं सलोकपाला: शरणं ययुर्हरिम् ॥ ८० ॥
ধ্ৰুৱ মহাৰাজে অনন্য ধ্যানত বিশ্বাত্মা ভগৱান বিষ্ণুক স্মৰণ কৰি দেহৰ সকলো দ্বাৰ ৰুদ্ধ কৰিলে; ফলত সমগ্ৰ লোকৰ শ্বাস-প্ৰশ্বাস দমি গ’ল, আৰু লোকপালসহ দেৱতাসকল উশাহ বন্ধ হৈ হৰিৰ শৰণ ল’লে।
Verse 81
देवा ऊचु: नैवं विदामो भगवन् प्राणरोधं चराचरस्याखिलसत्त्वधाम्न: । विधेहि तन्नो वृजिनाद्विमोक्षं प्राप्ता वयं त्वां शरणं शरण्यम् ॥ ८१ ॥
দেৱতাসকলে ক’লে: হে ভগৱান! চলমান আৰু অচল সকলো জীৱৰ আশ্ৰয় আপুনি। আমাৰ অনুভৱ হৈছে যে সকলোৰে প্ৰাণপ্ৰবাহ ৰুদ্ধ হৈছে; এনেকুৱা আমি কেতিয়াও দেখা নাই। সেয়ে, হে শৰণ্য, আমি আপোনাৰ শৰণ লৈছোঁ—কৃপা কৰি এই বিপদৰ পৰা আমাক মুক্ত কৰক।
Verse 82
श्रीभगवानुवाच मा भैष्ट बालं तपसो दुरत्यया- न्निवर्तयिष्ये प्रतियात स्वधाम । यतो हि व: प्राणनिरोध आसी- दौत्तानपादिर्मयि सङ्गतात्मा ॥ ८२ ॥
শ্ৰীভগৱানে ক’লে: হে দেৱগণ, ভয় নকৰিবা। উত্তানপাদ ৰজাৰ পুত্ৰজন এতিয়া মোৰ চিন্তাত সম্পূৰ্ণ লীন; তাৰ দুঃসাধ্য তপস্যাৰ ফলতেই এই প্ৰাণনিরোধ ঘটিছে। তোমালোকে নিশ্চিন্তে নিজ নিজ ধামলৈ উভতি যোৱা; মই এই বালকক তাৰ কঠোৰ তপস্যাৰ পৰা নিবৃত্ত কৰিম।
Frequently Asked Questions
Suruci’s statement is driven by pride and envy, using birth as a weapon to deny Dhruva legitimacy. In Purāṇic ethics, such speech exemplifies durukti (harsh speech) and the social misuse of status. The narrative contrasts this with Sunīti’s higher remedy: rather than fighting for validation within a corrupt social equation, Dhruva should approach Nārāyaṇa, who alone can grant true qualification and an enduring position beyond ordinary worldly hierarchy.
Sunīti acknowledges the painful reality of Dhruva’s situation yet forbids retaliation, teaching that harming others rebounds upon oneself. She then offers a bhakti-centered solution: worship the Supreme Lord’s lotus feet, the same refuge by which Brahmā and Manu attained their powers and success. This aligns with the Bhāgavatam’s method of converting duḥkha into sādhana—distress becomes fuel for surrender rather than a cause for further adharma.
Nārada’s initial discouragement tests Dhruva’s resolve and purifies motive by exposing the difficulty of God-realization and the need for inner steadiness. When Dhruva reveals unwavering determination—though mixed with ambition—Nārada channels that intensity into authorized bhakti-yoga rather than leaving it to devolve into revenge or mere political obsession. This demonstrates the guru’s role: not merely to negate desire, but to redirect it toward the Lord in a regulated, transformative way.
The dvādaśākṣarī mantra is presented as a direct worship-form of Vāsudeva, suitable for Deity worship and internal meditation. In Bhāgavata theology, nāma/mantra is non-different from the Lord when received and practiced properly. Here it functions as Dhruva’s central sādhana, integrating ritual offering, remembrance of the Lord’s form, and disciplined repetition—leading to rapid purification and concentrated devotion.
Dhruva’s one-pointed concentration and breath-control are depicted as so powerful that they disrupt the universal ‘breathing’—a poetic way of showing how individual tapas can influence cosmic balance. The devas, responsible for cosmic administration, feel suffocated and seek the ultimate refuge, Viṣṇu, because only the Supreme Lord can harmonize competing forces: the devotee’s intense vow and the universe’s functional stability. The Lord’s reply affirms both: Dhruva’s devotion is real, and divine intervention will restore equilibrium.