Adhyaya 7
Dakṣa’s Sacrifice Restored: Śiva’s Mercy and Nārāyaṇa’s Appearance
বীৰভদ্ৰে দক্ষযজ্ঞ ধ্বংস কৰাৰ পিছত ব্ৰহ্মাই শিৱক শান্ত কৰি যজ্ঞ পুনঃস্থাপনৰ অনুৰোধ কৰে। ক্ষমামূৰ্তি শিৱে আহত দেৱতা আৰু ঋত্বিজসকলৰ প্ৰতিকাৰ নিৰ্ধাৰণ কৰি দক্ষক ছাগলীৰ মূৰ দান কৰি দণ্ডক সংশোধনত পৰিণত কৰে। সভা পুনৰ যজ্ঞশালালৈ ঘূৰে; দক্ষ পুনৰ্জীৱিত হয়, ঈৰ্ষা দূৰ হয় আৰু তেওঁ অনুতপ্তচিত্তে শিৱৰ স্তৱ কৰি তেওঁক ব্ৰাহ্মণ্য শাসন আৰু ধৰ্মৰ ৰক্ষক বুলি স্বীকাৰ কৰে। ব্ৰহ্মাৰ অনুমতিত যজ্ঞ পুনৰ আৰম্ভ হয়, স্থান শুদ্ধ কৰি আহুতি দিয়া হয়। যথাযথ আহুতিৰ মুহূৰ্তত গৰুড়াৰূঢ় নাৰায়ণৰূপে বিষ্ণু প্ৰাদুৰ্ভাৱ হৈ সকলো তেজ ম্লান কৰে। দেৱ, ঋষি, বেদ, অগ্নি আদি বহু গোষ্ঠীয়ে বিষ্ণুক যজ্ঞস্বরূপ আৰু পৰম আশ্ৰয় বুলি স্তৱ কৰে। বিষ্ণুৱে সমন্বয় তত্ত্ব বুজায়—নিৰ্গুণ অৰ্থত ব্ৰহ্মা-শিৱ-বিষ্ণু এক, তথাপি আদিপুৰুষ তেওঁ নিজেই, গুণানুসাৰে কাৰ্য চলায়। দক্ষ সকলোকে পূজা কৰি যজ্ঞ সম্পন্ন কৰে; শৃঙ্খলা পুনঃস্থাপিত হয় আৰু সতীৰ পাৰ্বতীৰূপ পুনর্জন্মৰ ইঙ্গিত আগন্তুক লীলাৰ সৈতে জড়িত হয়।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच इत्यजेनानुनीतेन भवेन परितुष्यता । अभ्यधायि महाबाहो प्रहस्य श्रूयतामिति ॥ १ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—হে মহাবাহু বিদুৰ! ব্ৰহ্মাৰ এইদৰে সান্ত্বনাত ভৱ (শিৱ) সন্তুষ্ট হৈ হাঁহি ক’লে—“শুনা।”
Verse 2
महादेव उवाच नाघं प्रजेश बालानां वर्णये नानुचिन्तये । देवमायाभिभूतानां दण्डस्तत्र धृतो मया ॥ २ ॥
মহাদেৱ ক’লে—হে প্ৰজাপতি ব্ৰহ্মা (পিতৃ)! দেৱতাসকলৰ অপৰাধ মই ন বৃদ্ধি কৰি কওঁ, ন মনত ধৰি ৰাখোঁ। দেৱমায়াত মোহিত তেওঁলোক শিশুসদৃশ; সেয়ে সংশোধনৰ বাবে মাত্ৰ মই দণ্ড ধাৰণ কৰিছোঁ।
Verse 3
प्रजापतेर्दग्धशीर्ष्णो भवत्वजमुखं शिर: । मित्रस्य चक्षुषेक्षेत भागं स्वं बर्हिषो भग: ॥ ३ ॥
শিৱ ক’লে—দক্ষৰ মূৰ দগ্ধ হৈ গৈছে; সেয়ে তাৰ ছাগলীৰ মূৰ হওক। আৰু ভগ দেৱতাই মিত্ৰৰ চকুৰে নিজৰ যজ্ঞভাগ দেখা পাব।
Verse 4
पूषा तु यजमानस्य दद्भिर्जक्षतु पिष्टभुक् । देवा: प्रकृतसर्वाङ्गा ये म उच्छेषणं ददु: ॥ ४ ॥
শিৱ ক’লে—পূষা যজমানৰ শিষ্যসকলৰ দাঁতেৰে মাত্ৰ চিবাব পাৰিব; একা থাকিলে বুটৰ গুঁড়িৰ লেপা খাই তৃপ্ত হ’ব লাগিব। কিন্তু যিসকল দেৱতাই মোক যজ্ঞভাগ দিবলৈ সন্মত হৈছে, তেওঁলোক সকলো আঘাতৰ পৰা সুস্থ হৈ পূৰ্ণাঙ্গ হ’ব।
Verse 5
बाहुभ्यामश्विनो: पूष्णो हस्ताभ्यां कृतबाहव: । भवन्त्वध्वर्यवश्चान्ये बस्तश्मश्रुर्भृगुर्भवेत् ॥ ५ ॥
যিসকলৰ বাহু কাটি দিয়া হৈছিল তেওঁলোকে অশ্বিনীকুমাৰৰ বাহুৰে কাম কৰক, আৰু যিসকলৰ হাত কাটি দিয়া হৈছিল তেওঁলোকে পূষাৰ হাতৰেই কৰ্ম কৰক। অধ্বৰ্যু যাজকসকলেও তেনেদৰেই আচৰণ কৰক। ভৃগুক ছাগমস্তকৰ দাড়ি লাভ হওক।
Verse 6
मैत्रेय उवाच तदा सर्वाणि भूतानि श्रुत्वा मीढुष्टमोदितम् । परितुष्टात्मभिस्तात साधु साध्वित्यथाब्रुवन् ॥ ६ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—প্ৰিয় বিদুৰ, বৰদান দাতাসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ ভগৱান ৰুদ্ৰ (শিৱ) কোৱা বাক্য শুনি তাত উপস্থিত সকলোয়ে অন্তৰাত্মাৰে পৰিতৃপ্ত হৈ ‘সাধু, সাধু’ বুলি ক’লে।
Verse 7
ततो मीढ्वांसमामन्त्र्य शुनासीरा: सहर्षिभि: । भूयस्तद्देवयजनं समीढ्वद्वेधसो ययु: ॥ ७ ॥
তাৰ পিছত শুনাসীৰা ভৃগুৱে ঋষিসকলৰ সৈতে মিলি বৰদাতা ৰুদ্ৰ (শিৱ) ক যজ্ঞমণ্ডপলৈ আহিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনালে। তেতিয়া দেৱতাসকল, ঋষিগণ, ভগৱান শিৱ আৰু ব্ৰহ্মা—সকলো মিলি মহাযজ্ঞ চলি থকা স্থানলৈ গ’ল।
Verse 8
विधाय कार्त्स्न्येन च तद्यदाह भगवान् भव: । सन्दधु: कस्य कायेन सवनीयपशो: शिर: ॥ ८ ॥
ভগৱান ভব (শিৱ) যিদৰে ক’লে, তেনেদৰে সকলো সম্পূৰ্ণকৈ সম্পন্ন কৰি, তেওঁলোকে দক্ষৰ দেহত যজ্ঞাৰ্থে নিৰ্ধাৰিত পশুৰ মূৰ সংযোজন কৰিলে।
Verse 9
सन्धीयमाने शिरसि दक्षो रुद्राभिवीक्षित: । सद्य: सुप्त इवोत्तस्थौ ददृशे चाग्रतो मृडम् ॥ ९ ॥
যেতিয়া পশুৰ মূৰ দক্ষৰ দেহত সংযোজন কৰা হৈছিল, ৰুদ্ৰৰ দৃষ্টি পৰামাত্ৰেই দক্ষ তৎক্ষণাৎ যেন টোপনিৰ পৰা জাগি উঠিল আৰু আগত মৃড (শিৱ) ক থিয় হৈ থকা দেখিলে।
Verse 10
तदा वृषध्वजद्वेषकलिलात्मा प्रजापति: । शिवावलोकादभवच्छरद्ध्रद इवामल: ॥ १० ॥
তেতিয়া বৃষধ্বজ ভগৱান শিৱক দেখা মাত্ৰেই, শিৱ-দ্বেষে কলুষিত দাক্ষৰ হৃদয় শৰত্বৰষুণে হ্ৰদজল যেন নিৰ্মল কৰে তেনেদৰে তৎক্ষণাৎ শুদ্ধ হ’ল।
Verse 11
भवस्तवाय कृतधीर्नाशक्नोदनुरागत: । औत्कण्ठ्याद्बाष्पकलया सम्परेतां सुतां स्मरन् ॥ ११ ॥
দাক্ষে ভগৱান শিৱক স্তৱ কৰিবলৈ মন কৰিলে; কিন্তু পৰলোকগতা কন্যা সতীক স্মৰণ কৰোঁতেই ব্যাকুলতাত চকুত অশ্ৰু ভৰি উঠিল, শোকে কণ্ঠ ৰুদ্ধ হৈ একো ক’ব নোৱাৰিলে।
Verse 12
कृच्छ्रात्संस्तभ्य च मन: प्रेमविह्वलित: सुधी: । शशंस निर्व्यलीकेन भावेनेशं प्रजापति: ॥ १२ ॥
সেই সময়ত প্ৰেমে বিহ্বল হলেও সুবুদ্ধি দাক্ষে বহু চেষ্টা কৰি মন স্থিৰ কৰিলে, অনুভৱ সংযত কৰিলে আৰু নিৰ্মল, অকপট চেতনাৰে ঈশ্বৰ শিৱক স্তৱ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 13
दक्ष उवाच भूयाननुग्रह अहो भवता कृतो मे दण्डस्त्वया मयि भृतो यदपि प्रलब्ध: । न ब्रह्मबन्धुषु च वां भगवन्नवज्ञा तुभ्यं हरेश्च कुत एव धृतव्रतेषु ॥ १३ ॥
দাক্ষে ক’লে—হে ভগৱান ভব (শিৱ)! মই আপোনাৰ প্ৰতি মহা অপৰাধ কৰিছোঁ; তথাপি আপুনি দয়ালু, কৃপা আঁতৰাই নধৰি দণ্ড দিয়েই মোৰ উপকাৰ কৰিলে। আপুনি আৰু ভগৱান হৰি অযোগ্য ব্রহ্মবন্ধুকো অবজ্ঞা নকৰে; তেন্তে যজ্ঞকর্মত ৰত মোক, হে ধৃতব্ৰত, কেনেকৈ উপেক্ষা কৰিব?
Verse 14
विद्यातपोव्रतधरान् मुखत: स्म विप्रान् ब्रह्मात्मतत्त्वमवितुं प्रथमं त्वमस्राक् । तद्ब्राह्मणान् परम सर्वविपत्सु पासि पाल: पशूनिव विभो प्रगृहीतदण्ड: ॥ १४ ॥
হে বিভো! বিদ্যা-তপ-বৰতধাৰী বিপ্ৰসকলক ব্রহ্মাত্ম-তত্ত্বৰ সাধনাত ৰক্ষা কৰিবলৈ আপুনি ব্রহ্মাৰ মুখৰ পৰা প্ৰথমে সৃষ্ট হৈছিল। সেয়ে আপুনি সকলো বিপদত ব্রাহ্মণসকলক পালন কৰে আৰু গোপাল যিদৰে দণ্ড হাতে পশু ৰক্ষা কৰে তেনেদৰে তেওঁলোকৰ নিয়মধৰ্ম ৰক্ষা কৰে।
Verse 15
योऽसौ मयाविदिततत्त्वदृशा सभायां क्षिप्तो दुरुक्तिविशिखैर्विगणय्य तन्माम् । अर्वाक् पतन्तमर्हत्तमनिन्दयापाद् दृष्टयार्द्रया स भगवान्स्वकृतेन तुष्येत् ॥ १५ ॥
মই আপোনাৰ মহিমা সম্পূৰ্ণকৈ নাজানিছিলোঁ; সেয়েহে সভাত কটু বাক্যৰ বাণ আপোনালৈ নিক্ষেপ কৰিছিলোঁ, আৰু আপুনি সেয়া গণ্য নকৰিলে। পৰম পূজনীয় আপোনাক অৱজ্ঞা কৰাত মই নৰকপথলৈ পতিত হৈছিলোঁ; কিন্তু আপুনি কৰুণাৰে নিজৰ দণ্ড দান কৰি মোক ৰক্ষা কৰিলে। সেয়ে নিজৰ কৃপাৰে ভগৱান প্ৰসন্ন হওক; মোৰ বাক্যৰে আপোনাক তুষ্ট কৰিব নোৱাৰোঁ।
Verse 16
मैत्रेय उवाच क्षमाप्यैवं स मीढ्वांसं ब्रह्मणा चानुमन्त्रित: । कर्म सन्तानयामास सोपाध्यायर्त्विगादिभि: ॥ १६ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে—এইদৰে ভগৱান শংকৰৰ পৰা ক্ষমা পাই আৰু ব্ৰহ্মাৰ অনুমতি লৈ, ৰজা দক্ষে উপাধ্যায়, ঋত্বিক আদি বিদ্বানসকলৰ সৈতে পুনৰ যজ্ঞকৰ্ম আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 17
वैष्णवं यज्ञसन्तत्यै त्रिकपालं द्विजोत्तमा: । पुरोडाशं निरवपन् वीरसंसर्गशुद्धये ॥ १७ ॥
যজ্ঞৰ ধাৰাবাহিকতা পুনৰ চলাবলৈ দ্বিজোত্তম ব্ৰাহ্মণসকলে প্ৰথমে বীৰভদ্ৰ আদি ভূতগণৰ স্পৰ্শজনিত দোষ শুদ্ধিৰ বাবে ত্ৰিকপাল পুৰোডাশ অগ্নিত নিবেদন কৰিলে।
Verse 18
अध्वर्युणात्तहविषा यजमानो विशाम्पते । धिया विशुद्धया दध्यौ तथा प्रादुरभूद्धरि: ॥ १८ ॥
হে বিশামপতে! অধ্বৰ্যুৱে যজুৰ্মন্ত্ৰেৰে অৰ্পিত ঘৃতহবিষ যজমান ৰজা দক্ষে শুদ্ধ ধ্যানবুদ্ধিৰে অৰ্পণ কৰোঁতেই, হৰি নিজৰ মূল স্বৰূপ নাৰায়ণ ৰূপে তাত প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল।
Verse 19
तदा स्वप्रभया तेषां द्योतयन्त्या दिशो दश । मुष्णंस्तेज उपानीतस्तार्क्ष्येण स्तोत्रवाजिना ॥ १९ ॥
তেতিয়া স্তুতি-বাহক তাৰ্ক্ষ্য গৰুড়ৰ কান্ধত আসীন ভগৱান নাৰায়ণ প্ৰাদুৰ্ভূত হ’ল; তেওঁৰ স্বপ্ৰভাই দহো দিশ আলোকিত কৰিলে আৰু ব্ৰহ্মা আদি সকলৰ তেজ ম্লান হৈ পৰিল।
Verse 20
श्यामो हिरण्यरशनोऽर्ककिरीटजुष्टो नीलालकभ्रमरमण्डितकुण्डलास्य: । शङ्खाब्जचक्रशरचापगदासिचर्म- व्यग्रैर्हिरण्मयभुजैरिव कर्णिकार: ॥ २० ॥
তেওঁ শ্যামবৰ্ণ, সোণালী পীতাম্বৰ পৰিধান কৰা আৰু সূৰ্যসম দীপ্ত কিৰীটৰে ভূষিত। নীলা ভ্ৰমৰৰ দৰে কেশ, কুণ্ডলৰে অলংকৃত মুখ; আৰু অষ্টভুজত শঙ্খ, চক্ৰ, গদা, পদ্ম, শৰ, ধনু, ঢাল আৰু খড়্গ ধাৰণ কৰিছিল। সোণালী কঙ্কণ-ভূষণে সজ্জিত তেওঁৰ দেহ পুষ্পিত বৃক্ষৰ দৰে শোভা পাইছিল।
Verse 21
वक्षस्यधिश्रितवधूर्वनमाल्युदार हासावलोककलया रमयंश्च विश्वम् । पार्श्वभ्रमद्वयजनचामरराजहंस: श्वेतातपत्रशशिनोपरि रज्यमान: ॥ २१ ॥
তেওঁৰ বক্ষস্থলত শ্ৰীলক্ষ্মীদেৱী আৰু বনমালা অধিষ্ঠিত থাকাত তেওঁ অপূৰ্ব শোভা পাইছিল। মৃদু হাস্য আৰু দৃষ্টিৰ কলাৰে তেওঁ সমগ্ৰ বিশ্বক, বিশেষকৈ ভক্তসকলক, মোহিত কৰিছিল। দুয়োফালে শ্বেত চামৰ ৰাজহংসৰ দৰে দুলিছিল আৰু ওপৰৰ শ্বেত ছত্ৰ চন্দ্ৰৰ দৰে দীপ্ত আছিল।
Verse 22
तमुपागतमालक्ष्य सर्वे सुरगणादय: । प्रणेमु: सहसोत्थाय ब्रह्मेन्द्रत्र्यक्षनायका: ॥ २२ ॥
ভগৱান বিষ্ণু প্ৰকট হোৱামাত্ৰেই সকলো দেৱগণ—ব্ৰহ্মা, ইন্দ্ৰ, ত্ৰিনেত্ৰ শিৱ, গন্ধৰ্ব আদি—একেলগে উঠি তৎক্ষণাৎ তেওঁৰ চৰণত দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰিলে।
Verse 23
तत्तेजसा हतरुच: सन्नजिह्वा: ससाध्वसा: । मूर्ध्ना धृताञ्जलिपुटा उपतस्थुरधोक्षजम् ॥ २३ ॥
নাৰায়ণৰ দেহকান্তিৰ প্ৰখৰ তেজত সকলোৰে জ্যোতি ম্লান হ’ল, বাক্য থমকি গ’ল। বিস্ময়ভক্তিৰ সৈতে শ্ৰদ্ধাভয়ে সকলোৱে অঞ্জলি বেঁধি তাক মস্তকত স্পৰ্শ কৰি, অধোক্ষজ পৰমেশ্বৰক স্তৱ কৰিবলৈ সাজু হ’ল।
Verse 24
अप्यर्वाग्वृत्तयो यस्य महि त्वात्मभुवादय: । यथामति गृणन्ति स्म कृतानुग्रहविग्रहम् ॥ २४ ॥
যদিও ব্ৰহ্মা আদি দেৱতাসকলৰ বুদ্ধিও প্ৰভুৰ অসীম মহিমা সম্পূৰ্ণকৈ ধৰি নোৱাৰে, তথাপি তেওঁৰ কৃপাৰে তেওঁলোকে পৰমেশ্বৰক দিৱ্য ৰূপে দৰ্শন কৰিবলৈ সক্ষম হ’ল। সেই কৃপাৰ বলতেই তেওঁলোকে নিজ নিজ সামৰ্থ্য অনুসাৰে শ্ৰদ্ধাৰে স্তৱ কৰিলে।
Verse 25
दक्षो गृहीतार्हणसादनोत्तमं यज्ञेश्वरं विश्वसृजां परं गुरुम् । सुनन्दनन्दाद्यनुगैर्वृतं मुदा गृणन् प्रपेदे प्रयत: कृताञ्जलि: ॥ २५ ॥
যেতিয়া যজ্ঞেশ্বৰ ভগৱান বিষ্ণুৱে যজ্ঞত অৰ্পিত হৱি গ্ৰহণ কৰিলে, তেতিয়া প্ৰজাপতি দক্ষে অতি আনন্দে কৰজোড়ে বিশ্বসৃজ প্ৰজাপতিসকলৰ পৰম গুৰু আৰু সকলো যজ্ঞৰ অধিপতি প্ৰভুক স্তৱ কৰিলে; নন্দ-সুনন্দ আদি পাৰ্ষদসকলেও যাঁক সেবা কৰে।
Verse 26
दक्ष उवाच शुद्धं स्वधाम्न्युपरताखिलबुद्ध्यवस्थं चिन्मात्रमेकमभयं प्रतिषिध्य मायाम् । तिष्ठंस्तयैव पुरुषत्वमुपेत्य तस्या- मास्ते भवानपरिशुद्ध इवात्मतन्त्र: ॥ २६ ॥
দক্ষ ক’লে—হে প্ৰভু! আপুনি স্বধামত সম্পূৰ্ণ শুদ্ধ, সকলো বুদ্ধি-অৱস্থাৰ ঊৰ্ধ্বে, কেৱল চৈতন্য-স্বরূপ, এক আৰু নিৰ্ভয়। মায়াক দমন কৰি তাৰ মাজতেই অৱস্থান কৰিও পুৰুষৰূপ গ্ৰহণ কৰা যেন লাগে; তথাপি আপুনি আত্মতন্ত্ৰ, সেয়ে কেতিয়াও অশুদ্ধ নহয়।
Verse 27
ऋत्विज ऊचु: तत्त्वं न ते वयमनञ्जन रुद्रशापात् कर्मण्यवग्रहधियो भगवन्विदाम: । धर्मोपलक्षणमिदं त्रिवृदध्वराख्यं ज्ञातं यदर्थमधिदैवमदो व्यवस्था: ॥ २७ ॥
ঋত্বিজসকলে ক’লে—হে ভগৱান, আপুনি কলুষহীন; কিন্তু ৰুদ্ৰৰ শাপত আমাৰ বুদ্ধি কৰ্মফলত আসক্ত হৈ পৰিল, সেয়ে আপোনাক তত্ত্বত জানো নোৱাৰোঁ। যজ্ঞৰ নামত আমি বেদজ্ঞানৰ তিন বিভাগৰ বিধি-নিষেধত জড়াই আছোঁ। তথাপি দেবতাসকলৰ অংশ-বণ্টনৰ ব্যৱস্থা আপুনি নিজেই কৰিছে বুলি জানো।
Verse 28
सदस्या ऊचु: उत्पत्त्यध्वन्यशरण उरुक्लेशदुर्गेऽन्तकोग्र व्यालान्विष्टे विषयमृगतृष्यात्मगेहोरुभार: । द्वन्द्वश्वभ्रे खलमृगभये शोकदावेऽज्ञसार्थ: पादौकस्ते शरणद कदा याति कामोपसृष्ट: ॥ २८ ॥
সভাসদসকলে ক’লে—হে শৰণদ! জন্ম-মৃত্যুৰ পথত আশ্ৰয়হীন জীৱৰ একমাত্ৰ আশ্ৰয় আপুনি। এই ভয়ংকৰ ক্লেশ-দুৰ্গত কাল সাপৰ দৰে সুযোগ বিচাৰি থাকে। বিষয়-মৃগতৃষ্ণাই মোহায়, মিছা গৃহভাৰৰ বোজা চাপে; সুখ-দুখৰ খাদ, দুষ্ট মৃগৰ ভয় আৰু শোকৰ দাৱানল জ্বলি থাকে। কামে পীড়িত এই অজ্ঞ জনসমূহ কেতিয়া আপোনাৰ পদপদ্মৰ শৰণ ল’ব?
Verse 29
रुद्र उवाच तव वरद वराङ्घ्रावाशिषेहाखिलार्थे ह्यपि मुनिभिरसक्तैरादरेणार्हणीये । यदि रचितधियं माविद्यलोकोऽपविद्धं जपति न गणये तत्त्वत्परानुग्रहेण ॥ २९ ॥
ৰুদ্ৰ ক’লে—হে বৰদ! আপোনাৰ শ্ৰেষ্ঠ পদযুগল সকলো আশীৰ্বাদৰ মূল আৰু সকলো কামনা সিদ্ধি দানকাৰী; আসক্তিহীন মহর্ষিসকলেও আদৰেৰে সেগুলি পূজা কৰে। মোৰ মন সেই পদপদ্মত স্থিৰ; সেয়ে যিসকলে মোক অশুদ্ধ বুলি নিন্দা কৰে, মই তেওঁলোকক গণ্য নকৰোঁ। আপোনাৰ তত্ত্ব-পর অনুগ্ৰহে মই কৰুণাৰে তেওঁলোকক ক্ষমা কৰোঁ, যেনেকৈ আপুনি সকলো জীৱৰ প্ৰতি দয়ালু।
Verse 30
भृगुरुवाच यन्मायया गहनयापहृतात्मबोधा ब्रह्मादयस्तनुभृतस्तमसि स्वपन्त: । नात्मन् श्रितं तव विदन्त्यधुनापि तत्त्वं सोऽयं प्रसीदतु भवान्प्रणतात्मबन्धु: ॥ ३० ॥
শ্ৰী ভৃগুৱে ক’লে—হে প্ৰভু, আপোনাৰ দুৰ্জেয় মায়াৰ প্ৰভাৱত ব্ৰহ্মা আদি সকলো দেহধাৰী জীৱে আত্ম-স্বৰূপৰ বোধ হেৰুৱাই অজ্ঞানৰ অন্ধকাৰত নিমগ্ন। আপুনি সকলো জীৱৰ অন্তৰত পৰমাত্মা ৰূপে অৱস্থিত—এই তত্ত্ব তেওঁলোকে এতিয়াও নাজানে। আপুনি শৰণাগতসকলৰ নিত্য মিত্ৰ আৰু ৰক্ষক; সেয়ে দয়া কৰি প্ৰসন্ন হওক আৰু আমাৰ অপৰাধ ক্ষমা কৰক।
Verse 31
ब्रह्मोवाच नैतत्स्वरूपं भवतोऽसौ पदार्थ भेदग्रहै: पुरुषो यावदीक्षेत् । ज्ञानस्य चार्थस्य गुणस्य चाश्रयो मायामयाद्वयतिरिक्तो मतस्त्वम् ॥ ३१ ॥
শ্ৰী ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে ভগৱান, বস্তু-ভেদৰ ধাৰণাৰে যিজনে আপোনাক জানিবলৈ চেষ্টা কৰে, সি আপোনাৰ নিত্য স্বৰূপ বুজিব নোৱাৰে। আপুনি জ্ঞান, লক্ষ্য আৰু গুণৰো আশ্ৰয়, তথাপি মায়াজনিত দ্বৈতৰ অতীত অদ্বয় পৰতত্ত্ব।
Verse 32
इन्द्र उवाच इदमप्यच्युत विश्वभावनं वपुरानन्दकरं मनोदृशाम् । सुरविद्विट्क्षपणैरुदायुधै र्भुजदण्डैरुपपन्नमष्टभि: ॥ ३२ ॥
ইন্দ্ৰই ক’লে—হে অচ্যুত, বিশ্বভাবন, আঠ বাহুত অস্ত্ৰধাৰী আপোনাৰ এই দিব্য ৰূপ সমগ্ৰ জগতৰ মঙ্গলৰ বাবে প্ৰকাশ পায়। ই মন আৰু দৃষ্টিক আনন্দিত কৰে, আৰু ভক্তদ্বেষী দানৱসকলক দমন কৰিবলৈ সদা প্ৰস্তুত থাকে।
Verse 33
पत्न्य ऊचु: यज्ञोऽयं तव यजनाय केन सृष्टो विध्वस्त: पशुपतिनाद्य दक्षकोपात् । तं नस्त्वं शवशयनाभशान्तमेधं यज्ञात्मन्नलिनरुचा दृशा पुनीहि ॥ ३३ ॥
পত্নীসকলে ক’লে—হে প্ৰভু, ব্ৰহ্মাৰ নিৰ্দেশত আপোনাৰ আৰাধনাৰ বাবে এই যজ্ঞ সাজিছিল; কিন্তু দক্ষৰ ক্ৰোধৰ ফলত পশুপতি শিৱে ইয়াক ধ্বংস কৰিলে। যজ্ঞৰ পশুবোৰ মৃত হৈ পৰি আছে, যজ্ঞৰ পবিত্ৰতা নষ্ট। হে যজ্ঞাত্মন, আপোনাৰ পদ্মনয়নৰ দীপ্ত দৃষ্টিৰে এই যজ্ঞভূমি পুনৰ পবিত্ৰ কৰক।
Verse 34
ऋषय ऊचु: अनन्वितं ते भगवन् विचेष्टितं यदात्मना चरसि हि कर्म नाज्यसे । विभूतये यत उपसेदुरीश्वरीं न मन्यते स्वयमनुवर्ततीं भवान् ॥ ३४ ॥
ঋষিসকলে প্ৰাৰ্থনা কৰিলে—হে ভগৱান, আপোনাৰ লীলা অতি আশ্চৰ্য। আপুনি নিজৰ শক্তিসমূহেৰে সকলো কৰ্ম সম্পন্ন কৰিলেও তাত একেবাৰে আসক্ত নহয়। ব্ৰহ্মা আদি দেৱতাই যাঁৰ কৃপা পাবলৈ শ্ৰীলক্ষ্মীক উপাসনা কৰে, সেই শ্ৰীদেৱীও আপোনাৰ অনুগামিনী; তথাপি আপুনি তাতো আসক্ত নহয়।
Verse 35
सिद्धा ऊचु: अयं त्वत्कथामृष्टपीयूषनद्यां मनोवारण: क्लेशदावाग्निदग्ध: । तृषार्तोऽवगाढो न सस्मार दावं न निष्क्रामति ब्रह्मसम्पन्नवन्न: ॥ ३५ ॥
সিদ্ধসকলে ক’লে—হে প্ৰভু! আপোনাৰ দিব্য লীলাকথাৰ অমৃত-নদীত আমাৰ মনৰূপী হাতী, ক্লেশৰ দাবানলত দগ্ধ হৈ তৃষাৰ্ত অৱস্থাত ডুব যায় আৰু সকলো দুখ পাহৰি যায়। ব্ৰহ্মসুখসম পৰমানন্দত লীন হৈ সি বাহিৰ ওলাবলৈ নোখোজে।
Verse 36
यजमान्युवाच स्वागतं ते प्रसीदेश तुभ्यं नम: श्रीनिवास श्रिया कान्तया त्राहि न: । त्वामृतेऽधीश नाङ्गैर्मख: शोभते शीर्षहीन: कबन्धो यथा पुरुष: ॥ ३६ ॥
দক্ষপত্নী ক’লে—হে প্ৰভু! এই যজ্ঞমণ্ডপত আপোনাৰ আগমন আমাৰ মহাসৌভাগ্য। হে শ্ৰীনিবাস, আপোনাক নমস্কাৰ; কৃপা কৰি প্ৰসন্ন হওক আৰু শ্ৰীলক্ষ্মীৰ সৈতে আমাক ৰক্ষা কৰক। হে অধীশ! আপোনাৰ বিনা যজ্ঞ শোভা নাপায়, যেনে মূৰবিহীন দেহ।
Verse 37
लोकपाला ऊचु: दृष्ट: किं नो दृग्भिरसद्ग्रहैस्त्वं प्रत्यग्द्रष्टा दृश्यते येन विश्वम् । माया ह्येषा भवदीया हि भूमन् यस्त्वं षष्ठ: पञ्चभिर्भासि भूतै: ॥ ३७ ॥
লোকপালসকলে ক’লে—হে প্ৰভু! আমাৰ ইন্দ্ৰিয়বোৰে অসৎকেই ধৰে; তেন্তে আমি সঁচাকৈ আপোনাক দেখিলোঁ নে? আপুনি ত অন্তৰ্দ্ৰষ্টা, যাৰ দ্বাৰাই বিশ্ব দেখা যায়। হে ভূমন! এই আপোনাৰেই মায়া—আপুনি পঞ্চভূতৰ অতীত হৈও ষষ্ঠ তত্ত্বৰূপে প্ৰকাশ পায়।
Verse 38
योगेश्वरा ऊचु प्रेयान्न तेऽन्योऽस्त्यमुतस्त्वयि प्रभो विश्वात्मनीक्षेन्न पृथग्य आत्मन: । अथापि भक्त्येश तयोपधावता- मनन्यवृत्त्यानुगृहाण वत्सल ॥ ३८ ॥
যোগেশ্বৰসকলে ক’লে—হে প্ৰভু! যিসকলে আপোনাক সকলো জীৱৰ পৰমাত্মা বুলি জানি আত্মাৰ পৰা পৃথক নেদেখে, তেওঁলোক নিশ্চয় আপোনাৰ অতি প্ৰিয়। তথাপি, হে ঈশ! অনন্য ভক্তিৰে আপোনাৰ শৰণলৈ দৌৰি অহাসকলক বৎসলভাৱে অনুগ্ৰহ কৰক।
Verse 39
जगदुद्भवस्थितिलयेषु दैवतो बहुभिद्यमानगुणयात्ममायया । रचितात्मभेदमतये स्वसंस्थया विनिवर्तितभ्रमगुणात्मने नम: ॥ ३९ ॥
আমি সেই পৰম দেৱক নমস্কাৰ কৰোঁ, যিয়ে নিজৰ আত্মমায়াৰে ত্ৰিগুণৰ নানা ভেদ ৰচনা কৰি জগতৰ উদ্ভৱ, স্থিতি আৰু লয় ঘটায়। কিন্তু তেওঁ নিজে বাহ্যশক্তিৰ অধীন নহয়; স্বৰূপত গুণবৈচিত্ৰ্য আৰু মিথ্যা আত্ম-অভিমানৰ ভ্ৰমৰ পৰা সম্পূৰ্ণ মুক্ত।
Verse 40
ब्रह्मोवाच नमस्ते श्रितसत्त्वाय धर्मादीनां च सूतये । निर्गुणाय च यत्काष्ठां नाहं वेदापरेऽपि च ॥ ४० ॥
ব্ৰহ্মাই ক’লে—হে প্ৰভু, আপোনাক নমস্কাৰ। আপুনি সত্ত্বগুণৰ আশ্ৰয়, সেয়ে ধৰ্ম, তপস্যা আৰু ব্ৰতৰ উৎস আপুনিয়েই। আপুনি ত্ৰিগুণাতীত; আপোনাৰ পৰম অৱস্থা মই বা আন কোনোৱে সম্পূৰ্ণকৈ জানিব নোৱাৰে।
Verse 41
अग्निरुवाच यत्तेजसाहं सुसमिद्धतेजा हव्यं वहे स्वध्वर आज्यसिक्तम् । तं यज्ञियं पञ्चविधं च पञ्चभि: स्विष्टं यजुर्भि: प्रणतोऽस्मि यज्ञम् ॥ ४१ ॥
অগ্নিদেৱে ক’লে—হে প্ৰভু, আপোনাৰ কৃপাৰে মই জ্বলি উঠা অগ্নিৰ দৰে দীপ্তিমান, আৰু ঘৃতমিশ্ৰিত হৱি যজ্ঞত বহন কৰোঁ। যজুৰ্বেদ অনুসাৰে পাঁচ প্ৰকাৰ আহুতি আপোনাৰেই শক্তিৰ প্ৰকাশ, আৰু পাঁচ প্ৰকাৰ বৈদিক মন্ত্রে আপোনাৰ পূজা হয়। যজ্ঞৰ সাৰ অৰ্থ আপুনিয়েই—পৰম পুৰুষ।
Verse 42
देवा ऊचु: पुरा कल्पापाये स्वकृतमुदरीकृत्य विकृतं त्वमेवाद्यस्तस्मिन् सलिल उरगेन्द्राधिशयने । पुमान्शेषे सिद्धैर्हृदि विमृशिताध्यात्मपदवि: स एवाद्याक्ष्णोर्य: पथि चरसि भृत्यानवसि न: ॥ ४२ ॥
দেৱতাসকলে ক’লে—হে প্ৰভু, প্ৰলয়ৰ সময়ত আপুনি সৃষ্টিৰ সকলো শক্তি নিজৰ ভিতৰত সংৰক্ষণ কৰিছিল; তেতিয়া আপুনি আদিপুৰুষ হৈ প্ৰলয়জলত শেষনাগৰ শয্যাত শয়ন কৰিছিল। সেই সময়ত সনকাদি সিদ্ধসকলে অধ্যাত্মপথে হৃদয়ত আপোনাক ধ্যান কৰিছিল। আজি আপুনি আমাৰ চকুৰ আগত প্ৰকাশিত; আমি আপোনাৰ দাস—দয়া কৰি আমাক ৰক্ষা কৰক।
Verse 43
गन्धर्वा ऊचु: अंशांशास्ते देव मरीच्यादय एते ब्रह्मेन्द्राद्या देवगणा रुद्रपुरोगा: । क्रीडाभाण्डं विश्वमिदं यस्य विभूमन् तस्मै नित्यं नाथ नमस्ते करवाम ॥ ४३ ॥
গন্ধৰ্বসকলে ক’লে—হে দেব, মৰীচি আদি ঋষি, ব্ৰহ্মা, ইন্দ্ৰ আৰু ৰুদ্ৰ-প্ৰধান দেৱগণ সকলেই আপোনাৰ অংসৰ অংস। হে বিভো, এই সমগ্ৰ বিশ্ব আপোনাৰ ক্ৰীড়াৰ খেলনা। হে নাথ, আমি সদায় আপোনাক প্ৰণাম কৰোঁ আৰু আপোনাকেই পৰম পুৰুষ বুলি গ্ৰহণ কৰোঁ।
Verse 44
विद्याधरा ऊचु: त्वन्माययार्थमभिपद्य कलेवरेऽस्मिन् कृत्वा ममाहमिति दुर्मतिरुत्पथै: स्वै: । क्षिप्तोऽप्यसद्विषयलालस आत्ममोहं युष्मत्कथामृतनिषेवक उद्वयुदस्येत् ॥ ४४ ॥
বিদ্যাধৰসকলে ক’লে—হে প্ৰভু, এই মানৱ দেহ পৰম সিদ্ধিৰ বাবে; কিন্তু আপোনাৰ মায়াৰ প্ৰভাৱত জীৱে ‘মই’ ‘মোৰ’ বুলি এই দেহৰ সৈতে তাদাত্ম্য কৰে আৰু নিজৰ কুপথেৰে ভ্ৰষ্ট হৈ অস্থায়ী বিষয়ৰ লালসাত আত্মমোহত পতিত হয়। কিন্তু যিয়ে আপোনাৰ কথামৃত নিত্য শ্ৰৱণ-কীৰ্তনেৰে সেৱন কৰে, সি এই মোহৰ পৰা উদ্ধাৰ পাব পাৰে।
Verse 45
ब्राह्मणा ऊचु: त्वं क्रतुस्त्वं हविस्त्वं हुताश: स्वयंत्वं हि मन्त्र: समिद्दर्भपात्राणि च । त्वं सदस्यर्त्विजो दम्पती देवताअग्निहोत्रं स्वधा सोम आज्यं पशु: ॥ ४५ ॥
ব্ৰাহ্মণসকলে ক’লে—হে প্ৰভু, আপুনিেই যজ্ঞস্বৰূপ; আপুনিেই হবি, আপুনিেই অগ্নি। আপুনিেই বেদমন্ত্ৰ, সমিধা, শিখা, কুশ আৰু যজ্ঞপাত্ৰ। আপুনিেই ঋত্বিজ, যজমান-দম্পতি, ইন্দ্ৰাদি দেৱতা, অগ্নিহোত্ৰ, স্বধা, সোম, ঘৃত আৰু যজ্ঞপশু; যি কিবা অৰ্পিত হয় সেয়া আপুনিেই বা আপোনাৰ শক্তি।
Verse 46
त्वं पुरा गां रसाया महासूकरो दंष्ट्रया पद्मिनीं वारणेन्द्रो यथा । स्तूयमानो नदल्लीलया योगिभि- र्व्युज्जहर्थ त्रयीगात्र यज्ञक्रतु: ॥ ४६ ॥
হে ত্ৰয়ীগাত্ৰ, যজ্ঞকৰ্তা প্ৰভু! প্ৰাচীন কালত আপুনি মহাবৰাহ অৱতাৰ হৈ, হাতীয়ে যেন সৰোবৰৰ পৰা পদ্ম তোলে তেনেদৰে, ৰসাতলৰ জলৰ পৰা পৃথিৱীক আপোনাৰ দন্তেৰে উদ্ধাৰ কৰিলে। সেই বিরাট বৰাহৰূপত আপোনাৰ যে দিব্য নাদ উঠিল, তাক যজ্ঞ-স্তোত্ৰৰূপে গ্ৰহণ কৰা হ’ল; সনকাদি যোগীয়ে ধ্যান কৰি আপোনাৰ মহিমা গাইলে।
Verse 47
स प्रसीद त्वमस्माकमाकाङ्क्षतां दर्शनं ते परिभ्रष्टसत्कर्मणाम् । कीर्त्यमाने नृभिर्नाम्नि यज्ञेश ते यज्ञविघ्ना: क्षयं यान्ति तस्मै नम: ॥ ४७ ॥
হে যজ্ঞেশ প্ৰভু, আমি আপোনাৰ দৰ্শনৰ অপেক্ষাত আছিলোঁ, কিয়নো বেদবিধি অনুসাৰে যজ্ঞকৰ্ম সম্পাদনত আমি বিচ্যুত হৈ পৰিছোঁ। দয়া কৰি আমাৰ ওপৰত প্ৰসন্ন হওক। মানুহে আপোনাৰ পবিত্ৰ নাম কীৰ্তন কৰিলেই যজ্ঞৰ সকলো বিঘ্ন ক্ষয় হয়; সেয়ে আপোনাৰ সন্নিধানত আমি আপোনাক প্ৰণাম কৰোঁ।
Verse 48
मैत्रेय उवाच इति दक्ष: कविर्यज्ञं भद्र रुद्राभिमर्शितम् । कीर्त्यमाने हृषीकेशे सन्निन्ये यज्ञभावने ॥ ४८ ॥
শ্ৰী মৈত্রেয় ক’লে—হে বিদুৰ, উপস্থিত সকলোৱে হৃষীকেশ ভগৱানক কীৰ্তন কৰাৰ পাছত দাক্ষৰ চেতনা শুদ্ধ হ’ল, আৰু শিৱৰ অনুচৰসকলে ধ্বংস কৰা যজ্ঞটো তেওঁ পুনৰ আৰম্ভ কৰিবলৈ ব্যৱস্থা কৰিলে।
Verse 49
भगवान् स्वेन भागेन सर्वात्मा सर्वभागभुक् । दक्षं बभाष आभाष्य प्रीयमाण इवानघ ॥ ४९ ॥
মৈত্রেয় আৰু ক’লে—হে নিষ্পাপ বিদুৰ, ভগৱান বিষ্ণু সকলো যজ্ঞফলৰ ভোক্তা; তথাপি সৰ্বাত্মা হোৱাৰ বাবে তেওঁ নিজৰ ভাগমাত্ৰতে সন্তুষ্ট হ’ল। সেয়ে প্ৰসন্নভাৱে তেওঁ দাক্ষক মধুৰ বাক্যৰে সম্বোধন কৰিলে।
Verse 50
श्रीभगवानुवाच अहं ब्रह्मा च शर्वश्च जगत: कारणं परम् । आत्मेश्वर उपद्रष्टा स्वयंदृगविशेषण: ॥ ५० ॥
শ্ৰীভগৱান ক’লে—মই, ব্ৰহ্মা আৰু শৰ্ব (শিৱ) জগতৰ পৰম কাৰণ। মই অন্তৰ্যামী পৰমাত্মা, স্বয়ংসিদ্ধ সাক্ষী; নিৰাকাৰ দৃষ্টিত ব্ৰহ্ম-শিৱ আৰু মোৰ মাজত ভেদ নাই।
Verse 51
आत्ममायां समाविश्य सोऽहं गुणमयीं द्विज । सृजन् रक्षन् हरन् विश्वं दध्रे संज्ञां क्रियोचिताम् ॥ ५१ ॥
হে দ্বিজ দক্ষ! মই মোৰ আত্মমায়াত প্ৰৱেশ কৰি গুণময়ী শক্তিৰে সৃষ্টি, পালন আৰু সংহাৰ কৰোঁ; ক্ৰিয়াভেদ অনুসাৰে মোৰ প্ৰকাশৰ নাম বেলেগ বেলেগ হয়।
Verse 52
तस्मिन् ब्रह्मण्यद्वितीये केवले परमात्मनि । ब्रह्मरुद्रौ च भूतानि भेदेनाज्ञोऽनुपश्यति ॥ ५२ ॥
সেই অদ্বিতীয়, শুদ্ধ পৰমাত্মা-ব্ৰহ্মত অজ্ঞ লোকে ব্ৰহ্মা-ৰুদ্ৰ আৰু সকলো জীৱক ভেদ কৰি, স্বতন্ত্ৰ বুলি দেখে।
Verse 53
यथा पुमान्न स्वाङ्गेषु शिर:पाण्यादिषु क्वचित् । पारक्यबुद्धिं कुरुते एवं भूतेषु मत्पर: ॥ ५३ ॥
যেনেকৈ মানুহে নিজৰ দেহৰ মূৰ, হাত আদি অংগক কেতিয়াও পৰ বুলি নাভাবে, তেনেকৈ মোৰ পৰায়ণ ভক্তে সকলো জীৱত ভেদ নেদেখে।
Verse 54
त्रयाणामेकभावानां यो न पश्यति वै भिदाम् । सर्वभूतात्मनां ब्रह्मन् स शान्तिमधिगच्छति ॥ ५४ ॥
হে ব্ৰাহ্মণ! যিয়ে ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, শিৱ আৰু সকলো জীৱৰ একভাবত ভেদ নেদেখে, সেয়েই ব্ৰহ্মক জানি সত্য শান্তি লাভ কৰে; আনসকলে নহয়।
Verse 55
मैत्रेय उवाच एवं भगवतादिष्ट: प्रजापतिपतिर्हरिम् । अर्चित्वा क्रतुना स्वेन देवानुभयतोऽयजत् ॥ ५५ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে—ভগৱানৰ উপদেশ লাভ কৰি প্ৰজাপতিসকলৰ অধিপতি দক্ষে নিজ ক্ৰতু (যজ্ঞ) অনুসাৰে যথাবিধি শ্ৰীহৰিৰ পূজা কৰিলে। তাৰ পিছত তেওঁ ব্ৰহ্মা আৰু শিৱকো পৃথক পৃথকভাৱে আৰাধনা কৰিলে।
Verse 56
रुद्रं च स्वेन भागेन ह्युपाधावत्समाहित: । कर्मणोदवसानेन सोमपानितरानपि । उदवस्य सहर्त्विग्भि: सस्नाववभृथं तत: ॥ ५६ ॥
দক্ষে একাগ্ৰচিত্তে যজ্ঞশেষৰ নিজৰ ভাগেৰে আদৰসহ ৰুদ্ৰ (শিৱ)-ক পূজা কৰিলে। কৰ্মকাণ্ড শেষ হ’লে তেওঁ সোমপান কৰা আন দেৱতা আৰু তাত সমবেত লোকসকলকো সন্তুষ্ট কৰিলে। তাৰ পিছত ঋত্বিকসকলৰ সৈতে অবভৃথ-স্নান কৰি তেওঁ পৰিতৃপ্ত হ’ল।
Verse 57
तस्मा अप्यनुभावेन स्वेनैवावाप्तराधसे । धर्म एव मतिं दत्त्वा त्रिदशास्ते दिवं ययु: ॥ ५७ ॥
নিজ অনుభৱ-প্ৰভাৱতেই পুণ্যসিদ্ধি লাভ কৰা সেই দক্ষক দেৱতাসকলে ‘ধৰ্মপথত তোমাৰ বুদ্ধি স্থিৰ হওক’ বুলি মতি দি আশীৰ্বাদ কৰিলে; তাৰ পিছত সকলো ত্ৰিদশ স্বৰ্গলৈ গ’ল।
Verse 58
एवं दाक्षायणी हित्वा सती पूर्वकलेवरम् । जज्ञे हिमवत: क्षेत्रे मेनायामिति शुश्रुम ॥ ५८ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে—মই শুনিছোঁ যে দক্ষৰ পৰা পোৱা পূৰ্ব দেহ ত্যাগ কৰি দাক্ষায়ণী সতী হিমৱন্তৰ দেশত মেনাৰ গৰ্ভত কন্যাৰূপে জন্ম ল’লে। এই কথা মই প্ৰামাণ্য উৎসৰ পৰা শুনিছোঁ।
Verse 59
तमेव दयितं भूय आवृङ्क्ते पतिमम्बिका । अनन्यभावैकगतिं शक्ति: सुप्तेव पूरुषम् ॥ ५९ ॥
দাক্ষায়ণী সতী নামে পৰিচিত অম্বিকা (দুৰ্গা) পুনৰ সেই একে প্ৰিয়তম শিৱকেই স্বামী ৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে। যেন নতুন সৃষ্টিৰ ক্ৰমত ভগৱানৰ শক্তি একনিষ্ঠভাৱে পুৰুষ (পৰমেশ্বৰ)-ক আশ্ৰয় কৰে।
Verse 60
एतद्भगवत: शम्भो: कर्म दक्षाध्वरद्रुह: । श्रुतं भागवताच्छिष्यादुद्धवान्मे बृहस्पते: ॥ ६० ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে—হে বিদুৰ! দক্ষযজ্ঞ ধ্বংস কৰা ভগৱান শম্ভুৰ এই কাহিনী মই বৃহস্পতিৰ শিষ্য, মহাভক্ত উদ্ধৱৰ পৰা শুনিছোঁ।
Verse 61
इदं पवित्रं परमीशचेष्टितं यशस्यमायुष्यमघौघमर्षणम् । यो नित्यदाकर्ण्य नरोऽनुकीर्तयेद् धुनोत्यघं कौरव भक्तिभावत: ॥ ६१ ॥
এইটো পৰমেশ্বৰৰ লীলা-চৰিত, অতি পবিত্ৰ, যশ আৰু আয়ু বৃদ্ধি কৰে আৰু পাপসমূহ নাশ কৰে। হে কৌৰৱ, যি মানুহে ইয়াক নিত্য ভক্তিভাৱে শুনি পুনৰ কীৰ্তন কৰে, সি পাপ ধুই পেলায়।
Frequently Asked Questions
It is a shāstric symbol of corrective justice: Dakṣa’s arrogance and ritualistic pride led to offense against Śiva and Satī, so his humiliation reforms him without annihilating his administrative role as Prajāpati. The replacement head marks both consequence and mercy—he is restored to life, but with a visible reminder that yajña must be guided by humility and devotion.
Śiva minimizes their culpability as childish ignorance, accepts Brahmā’s request, and restores them with remedial arrangements. This teaches Vaiṣṇava-Śaiva ethics in the Bhāgavata: a great devotee is tolerant, quick to forgive, and uses punishment only to correct—not to nourish resentment—mirroring the Lord’s compassion toward conditioned beings.
A broad cosmic assembly offers prayers: Dakṣa, the priests, sages, Siddhas, Gandharvas, Vidyādharas, planetary governors, Agni (fire-god), the personified Vedas, Indra, Brahmā, Bhṛgu, and Śiva—demonstrating that Viṣṇu is the ultimate recipient and sustainer of all sacrificial and cosmic functions.
Viṣṇu teaches functional nondifference at the level of the single supreme cause and witness (Brahman/Paramātmā perspective), while also affirming personal theism: He remains the original Personality of Godhead who empowers guṇa-based administrative roles for creation (Brahmā), destruction/transformation (Śiva), and maintenance (Viṣṇu). The teaching discourages sectarian rivalry and centers all worship on the Supreme.