Adhyaya 4
Satī at Dakṣa’s Sacrifice: Condemnation of Blasphemy and Voluntary Departure by Yoga-Fire
শ্ৰীশিৱে দক্ষৰ বৈৰী মনোভাৱ সতৰ্ক কৰিলেও সতী পিতৃস্নেহ আৰু স্বামীৰ আজ্ঞাৰ মাজত দোদুল্যমান হয়। বিৰহ-শোকত আচ্ছন্ন হৈ তেওঁ শিৱৰ উপদেশ অমান্য কৰি শিৱগণ আৰু ৰাজসিক আড়ম্বৰসহ দক্ষযজ্ঞলৈ যায়। যজ্ঞমণ্ডপত দক্ষৰ ভয়ত সভা স্তব্ধ; কেৱল মাক আৰু ভগ্নীসকলে স্বাগতম জনায়, কিন্তু দক্ষ ইচ্ছাকৃতভাৱে অৱহেলা কৰে আৰু শিৱক ভাগ নিদিয়ে। তেতিয়া সতী ধৰ্মযুক্ত ক্ৰোধে অহংকাৰী ফলকাম্য কৰ্মকাণ্ডক নিন্দা কৰে, শিৱৰ নিৰ্মল চৰিত্ৰ সমৰ্থন কৰে আৰু ভগৱন্নিন্দা তথা ধৰ্মাধিপতিৰ নিন্দাত কি ধৰ্মাচৰণ উচিত সেয়া কয়। অপমানকাৰীৰ পৰা পোৱা দেহ ধাৰণ কৰিবলৈ লাজ পাই তেওঁ উত্তৰমুখে বহি যোগধাৰণা কৰে, শিৱচৰণপদ্ম ধ্যান কৰি অন্তৰাগ্নিৰে দেহ দহন কৰে। বিশ্ব গুঞ্জৰি উঠে; সকলোৱে দক্ষৰ কঠোৰতাত বিলাপ কৰে। শিৱগণ প্ৰতিশোধলৈ আগবাঢ়ে, কিন্তু ভৃগুৱে যজুৰ্মন্ত্ৰে ঋভুসকলক আহ্বান কৰি গণসকলক পৰাস্ত কৰে—পৰৱৰ্তী অধ্যায়ত যজ্ঞধ্বংস আৰু বৃহৎ প্ৰতিক্ৰিয়াৰ ভূমি ৰচিত হয়।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच एतावदुक्त्वा विरराम शङ्कर: पत्न्यङ्गनाशं ह्युभयत्र चिन्तयन् । सुहृद्दिदृक्षु: परिशङ्किता भवान् निष्क्रामती निर्विशती द्विधास सा ॥ १ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—ইমান কথা কৈ শংকৰ নীৰৱ হ’ল, পত্নী সতীৰ দুয়োফালৰ পৰিণাম চিন্তা কৰি। সতী পিতৃগৃহত স্বজনক চাবলৈ ব্যাকুল, কিন্তু ভৱানৰ সতর্কবাণীত শংকিত; সেয়ে মন দ্বিধা হৈ সি ঘৰৰ ভিতৰ-বাহিৰে অহা-যোৱা কৰি থাকিল।
Verse 2
सुहृद्दिदृक्षाप्रतिघातदुर्मना: स्नेहाद्रुदत्यश्रुकलातिविह्वला । भवं भवान्यप्रतिपूरुषं रुषा प्रधक्ष्यतीवैक्षत जातवेपथु: ॥ २ ॥
স্বজনক চাবলৈ যোৱাৰ ইচ্ছা বাধাপ্ৰাপ্ত হোৱাত সতী দুখী হ’ল; স্নেহবশত সি কান্দি উঠিল আৰু অশ্ৰুধাৰাত অতি ব্যাকুল হ’ল। কঁপনি উঠি, সি নিজৰ অপূৰ্ব স্বামী ভৱ (শিৱ)ক ক্ৰোধে তেনে দৃষ্টিৰে চালে যেন দৃষ্টিতেই দহি পেলাব।
Verse 3
ततो विनि:श्वस्य सती विहाय तं शोकेन रोषेण च दूयता हृदा । पित्रोरगात्स्त्रैणविमूढधीर्गृहान् प्रेम्णात्मनो योऽर्धमदात्सतां प्रिय: ॥ ३ ॥
তাৰ পাছত সতীয়ে গভীৰ নিশ্বাস এৰি, শোক আৰু ক্ৰোধে হৃদয় দহি উঠা অৱস্থাত, প্ৰেমবশে যিজনে তেওঁক অর্ধদেহ দিছিল সেই সাধুজনপ্ৰিয় শংকৰক ত্যাগ কৰি পিতৃগৃহলৈ গ’ল; স্ত্ৰীভাবজনিত মোহে বুদ্ধি বিভ্ৰান্ত হোৱাত এই কাম অল্পবুদ্ধিৰ আছিল।
Verse 4
तामन्वगच्छन् द्रुतविक्रमां सतीम् एकां त्रिनेत्रानुचरा: सहस्रश: । सपार्षदयक्षा मणिमन्मदादय: पुरोवृषेन्द्रास्तरसा गतव्यथा: ॥ ४ ॥
সতী একাই দ্ৰুতগতিত যোৱা দেখি, ত্ৰিনেত্ৰ শিৱৰ সহস্ৰ সহস্ৰ অনুচৰ—মণিমান, মদ আদি—যক্ষ আৰু পাৰ্ষদসহ, আগত নন্দী বৃষক ৰাখি, তৎক্ষণাৎ তাইক অনুসৰণ কৰিলে।
Verse 5
तां सारिकाकन्दुकदर्पणाम्बुज श्वेतातपत्रव्यजनस्रगादिभि: । गीतायनैर्दुन्दुभिशङ्खवेणुभि- र्वृषेन्द्रमारोप्य विटङ्किता ययु: ॥ ५ ॥
তেওঁলোকে সতীক বৃষভৰ পিঠিত উঠাই দিলে আৰু তাইৰ প্ৰিয় পখী, বল, দৰ্পণ, পদ্ম, শুভ্ৰ ছত্ৰ, চামৰ, পুষ্পমালা আদি উপভোগ্য সামগ্ৰীৰে সজালে। গায়কদল আৰু ঢোল-নগৰা, শঙ্খ আৰু বাঁহীৰ নাদেৰে সেই শোভাযাত্ৰা ৰাজকীয় মিছিলৰ দৰে জাঁকজমককৈ আগবাঢ়িল।
Verse 6
आब्रह्मघोषोर्जितयज्ञवैशसं विप्रर्षिजुष्टं विबुधैश्च सर्वश: । मृद्दार्वय:काञ्चनदर्भचर्मभि- र्निसृष्टभाण्डं यजनं समाविशत् ॥ ६ ॥
তাৰ পাছত তাই পিতৃগৃহলৈ আহি, বেদমন্ত্ৰৰ ব্রহ্মঘোষে গুঞ্জৰিত যজ্ঞশালাত প্ৰৱেশ কৰিলে। তাত ব্ৰাহ্মণ, ঋষি আৰু দেৱতাসকল সকলোফালে সমবেত আছিল; মাটি, কাঠ, পাথৰ/লোহা, সোণ, দৰ্ভ আৰু চর্মেৰে নিৰ্মিত বহু পাত্ৰ আৰু যজ্ঞৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় পশুবোৰো আছিল।
Verse 7
तामागतां तत्र न कश्चनाद्रियद् विमानितां यज्ञकृतो भयाज्जन: । ऋते स्वसृर्वै जननीं च सादरा: प्रेमाश्रुकण्ठ्य: परिषस्वजुर्मुदा ॥ ७ ॥
সতী অনুসাৰীসকলসহ যজ্ঞস্থলত উপস্থিত হ’ল, কিন্তু দক্ষৰ ভয়ত সমবেত লোকসকলে কোনোেও তাইক আদৰ-সত্কাৰ নকৰিলে। কেৱল তাইৰ মাতৃ আৰু ভগ্নীসকল সাদৰে আগবাঢ়ি আহিল; প্ৰেমাশ্ৰুত কণ্ঠ ৰুদ্ধ হৈ, আনন্দে তাইক আলিঙ্গন কৰি মধুৰভাৱে কথা ক’লে।
Verse 8
सौदर्यसम्प्रश्नसमर्थवार्तया मात्रा च मातृष्वसृभिश्च सादरम् । दत्तां सपर्यां वरमासनं च सा नादत्त पित्राप्रतिनन्दिता सती ॥ ८ ॥
মাতৃ, ভগ্নী আৰু মাতৃস্বসৃসকলে সাদৰে কুশল সুধি আসন আৰু উপহাৰ দিলে; কিন্তু পিতা দক্ষে স্বাগত নকৰিলে, কুশলও নসুধিলে, সেয়ে সতীয়ে উত্তৰ নিদিলে আৰু একোৱে গ্ৰহণ নকৰিলে।
Verse 9
अरुद्रभागं तमवेक्ष्य चाध्वरं पित्रा च देवे कृतहेलनं विभौ । अनादृता यज्ञसदस्यधीश्वरी चुकोप लोकानिव धक्ष्यती रुषा ॥ ९ ॥
যজ্ঞমণ্ডপত সতীয়ে দেখিলে যে ৰুদ্ৰৰ ভাগ নাই আৰু পিতা দক্ষে বিভু দেৱ শিৱক অবমাননা কৰিছে; তদুপৰি সতীকো আদৰ নকৰিলে। তেতিয়া যজ্ঞসভাৰ অধিষ্ঠাত্রী সতী ভয়ংকৰ ক্ৰোধে পিতালৈ এনেদৰে চালে যেন চকুৰে দহি পেলাব।
Verse 10
जगर्ह सामर्षविपन्नया गिरा शिवद्विषं धूमपथश्रमस्मयम् । स्वतेजसा भूतगणान्समुत्थितान् निगृह्य देवी जगतोऽभिशृण्वत: ॥ १० ॥
ক্ৰোধ আৰু শোকে ব্যাকুল সতীয়ে কঠোৰ বাক্যে শিৱদ্বেষী, ধোঁৱা-পথৰ কষ্টসাধ্য যজ্ঞত গৰ্ব কৰা দক্ষক ধিক্কাৰ দিলে। শিৱৰ ভূতগণ দক্ষক আঘাত কৰিবলৈ উঠিলে, কিন্তু দেৱীয়ে নিজৰ তেজে তেওঁলোকক দমন কৰি, সকলোৰে সন্মুখত পিতাক বিশেষকৈ নিন্দা কৰিলে।
Verse 11
देव्युवाच न यस्य लोकेऽस्त्यतिशायन: प्रिय- स्तथाप्रियो देहभृतां प्रियात्मन: । तस्मिन्समस्तात्मनि मुक्तवैरके ऋते भवन्तं कतम: प्रतीपयेत् ॥ ११ ॥
দেৱীয়ে ক’লে—দেহধাৰীসকলৰ মাজত শিৱতকৈ অধিক প্ৰিয় আন কোনো নাই; তেওঁৰ কোনো প্ৰতিদ্বন্দ্বী নাই। কাকো তেওঁ অতি-প্ৰিয় নকৰে, কাকো শত্রু নধৰে; তেওঁ সমস্তৰ আত্মা আৰু বৈৰশূন্য। এনে সৰ্বাত্মাৰ প্ৰতি ঈৰ্ষ্যা তোমাৰ বাহিৰে আৰু কোনে কৰিব?
Verse 12
दोषान् परेषां हि गुणेषु साधवो गृह्णन्ति केचिन्न भवादृशो द्विज । गुणांश्च फल्गून् बहुलीकरिष्णवो महत्तमास्तेष्वविदद्भवानघम् ॥ १२ ॥
হে দ্বিজ দক্ষ! সাধুসকলে আনৰ গুণত দোষ নধৰে; আৰু কাৰোবাৰ অলপ গুণো থাকিলে তাক বহুগুণ কৰি মান দিয়ে। কিন্তু তোমাৰ দৰে লোক আনৰ গুণৰ মাজতো দোষেই বিচাৰে। দুর্ভাগ্য যে তুমি এনে মহাত্মা শিৱতো দোষ উলিয়ালাঁ।
Verse 13
नाश्चर्यमेतद्यदसत्सु सर्वदा महद्विनिन्दा कुणपात्मवादिषु । सेर्ष्यं महापूरुषपादपांसुभि- र्निरस्ततेज:सु तदेव शोभनम् ॥ १३ ॥
যিসকলে ক্ষণস্থায়ী দেহকেই আত্মা বুলি মানে, তেওঁলোকে সদায় মহাত্মাসকলক নিন্দা কৰে—ইয়াত আশ্চৰ্য নাই। এনে ভৌতিক মনৰ লোকৰ ঈৰ্ষাই তেওঁলোকৰ পতনৰ পথ; মহাপুৰুষৰ পদধূলিয়ে তেওঁলোকৰ তেজ ক্ষীণ কৰে—সেয়াই শোভন।
Verse 14
यद्वयक्षरं नाम गिरेरितं नृणां सकृत्प्रसङ्गादघमाशु हन्ति तत् । पवित्रकीर्तिं तमलङ्घ्यशासनं भवानहो द्वेष्टि शिवं शिवेतर: ॥ १४ ॥
হে পিতা! ভগৱান শিৱক দ্বেষ কৰি আপুনি মহা অপৰাধ কৰিছে। ‘শি’ ‘ৱ’—দুই অক্ষৰৰ তেওঁৰ নাম সৎসঙ্গত একবাৰ উচ্চাৰণ কৰিলেই পাপ শীঘ্ৰ নাশ হয়। পবিত্ৰ কীৰ্তিযুক্ত, অলঙ্ঘ্য শাসনধাৰী সেই শুদ্ধ শিৱক কেৱল আপুনিয়েই দ্বেষ কৰে।
Verse 15
यत्पादपद्मं महतां मनोऽलिभि- र्निषेवितं ब्रह्मरसासवार्थिभि: । लोकस्य यद्वर्षति चाशिषोऽर्थिन- स्तस्मै भवान्द्रुह्यति विश्वबन्धवे ॥ १५ ॥
আপুনি ত্ৰিলোকৰ সকলো জীৱৰ বন্ধু ভগৱান শিৱক ঈৰ্ষা কৰে। ব্রহ্মানন্দৰ ৰস কামনা কৰা মহাত্মাসকলৰ মন-ভ্ৰমৰে যাঁৰ পদপদ্ম সেৱা কৰে। সাধাৰণ লোকৰো ইচ্ছিত আশীৰ্বাদ বৰ্ষণ কৰা সেই বিশ্ববন্ধুৰ প্ৰতিই আপুনি দ্ৰোহ কৰে।
Verse 16
किं वा शिवाख्यमशिवं न विदुस्त्वदन्ये ब्रह्मादयस्तमवकीर्य जटा: श्मशाने । तन्माल्यभस्मनृकपाल्यवसत्पिशाचै- र्ये मूर्धभिर्दधति तच्चरणावसृष्टम् ॥ १६ ॥
আপুনি কি ভাবে যে আপোনাতকৈও মহান ব্রহ্মা আদি মহাপুৰুষসকলে লোকৰ মুখে ‘শিৱ’ বুলি কোৱা সেই ‘অশিৱ’ক নাজানে? যি শ্মশানত থাকে, যাৰ জটা ছিটাই থাকে, যি নৰকপালৰ মালা পিন্ধে আৰু ভস্ম লেপে, পিশাচৰ সৈতে বাস কৰে—তথাপি ব্রহ্মা আদি মহানসকলে তেওঁৰ চৰণত অৰ্পিত ফুল শ্ৰদ্ধাৰে মূৰত ধৰে।
Verse 17
कर्णौ पिधाय निरयाद्यदकल्प ईशे धर्मावितर्यसृणिभिर्नृभिरस्यमाने । छिन्द्यात्प्रसह्य रुशतीमसतीं प्रभुश्चे- ज्जिह्वामसूनपि ततो विसृजेत्स धर्म: ॥ १७ ॥
সতী ক’লে: যদি কোনো দায়িত্বহীন দুষ্ট মানুহে ধৰ্মৰ অধীশ্বৰ ঈশ্বৰক নিন্দা কৰে, তেন্তে শাস্তি দিব নোৱাৰা জনে কাণ ঢাকি তাতৰ পৰা আঁতৰি যাব। কিন্তু সক্ষম হলে বলপূৰ্বক নিন্দকৰ জিভ কাটি তাক বধ কৰিব; তাৰ পিছত ধৰ্মৰক্ষাৰ বাবে নিজৰ প্ৰাণো ত্যাগ কৰিব—সেয়াই ধৰ্ম।
Verse 18
अतस्तवोत्पन्नमिदं कलेवरं न धारयिष्ये शितिकण्ठगर्हिण: । जग्धस्य मोहाद्धि विशुद्धिमन्धसो जुगुप्सितस्योद्धरणं प्रचक्षते ॥ १८ ॥
সেয়ে, শিতিকণ্ঠক নিন্দা কৰা তোমাৰ পৰা লাভ কৰা এই নিন্দনীয় দেহ মই আৰু ধাৰণ নকৰোঁ। যেন বিষাক্ত অন্ন খাই শুদ্ধিৰ বাবে বমি কৰাই শ্ৰেষ্ঠ চিকিৎসা, তেনেদৰে মই এই দেহ ত্যাগ কৰিম।
Verse 19
न वेदवादाननुवर्तते मति: स्व एव लोके रमतो महामुने: । यथा गतिर्देवमनुष्ययो: पृथक् स्व एव धर्मे न परं क्षिपेत्स्थित: ॥ १९ ॥
হে মহামুনে! যি নিজৰ আত্মলোকত ৰমে, তাৰ মতি সদায় বেদবিধান অনুসৰণ নকৰে। যেনেকৈ দেৱ আৰু মানুহৰ গতি পৃথক, তেনেদৰে স্বধৰ্মত স্থিত হৈ পৰধৰ্মক নিন্দা নকৰিবা।
Verse 20
कर्म प्रवृत्तं च निवृत्तमप्यृतं वेदे विविच्योभयलिङ्गमाश्रितम् । विरोधि तद्यौगपदैककर्तरि द्वयं तथा ब्रह्मणि कर्म नर्च्छति ॥ २० ॥
বেদত দুবিধ কৰ্মৰ নিৰ্দেশ আছে—ভোগাসক্তৰ বাবে প্ৰবৃত্তি-কর্ম আৰু বৈৰাগ্যবানৰ বাবে নিবৃত্তি-কর্ম। দুয়োটাৰ লক্ষণ পৃথক; একে কৰ্তাত একেলগে দুয়োটা ধৰা বিৰোধ। কিন্তু যি ব্ৰহ্মস্থিত, সি দুয়ো কৰ্ম অতিক্ৰম কৰিব পাৰে।
Verse 21
मा व: पदव्य: पितरस्मदास्थिता या यज्ञशालासु न धूमवर्त्मभि: । तदन्नतृप्तैरसुभृद्भिरीडिता अव्यक्तलिङ्गा अवधूतसेविता: ॥ २१ ॥
পিতৃ, আমাৰ যি পদৱী আৰু ঐশ্বৰ্য, সেয়া ন তোমাৰ ন তোমাৰ চাটুকাৰসকলৰ কল্পনাতো ধৰা নপৰে। যজ্ঞশালাত ধোঁৱাৰ পথেদি কৰ্মকাণ্ড যজ্ঞ কৰা লোকসকলে যজ্ঞ-অন্ন খাই দেহৰ প্ৰয়োজন তৃপ্ত কৰাতেই ব্যস্ত। কিন্তু আমি কেৱল ইচ্ছামাত্ৰে ঐশ্বৰ্য প্ৰকাশ কৰিব পাৰোঁ—ই ত্যাগী, আত্মসিদ্ধ, অৱধূত-সেৱিত মহাপুৰুষসকলৰেই সাধ্য।
Verse 22
नैतेन देहेन हरे कृतागसो देहोद्भवेनालमलं कुजन्मना । व्रीडा ममाभूत्कुजनप्रसङ्गत- स्तज्जन्म धिग्यो महतामवद्यकृत् ॥ २२ ॥
হে হৰি! তুমি শিতিকণ্ঠ (শিৱ)ৰ পদপদ্মত অপৰাধী, আৰু দুর্ভাগ্যবশত মোৰ দেহ তোমাৰ দেহৰ পৰাই উৎপন্ন। এই দেহ-সম্পৰ্কত মই অতি লজ্জিত; মহাপুৰুষৰ পদত অপৰাধ কৰা ব্যক্তিৰ সৈতে সম্পৰ্ক থাকাত মই মোৰ জন্মক ধিক্কাৰ দিওঁ।
Verse 23
गोत्रं त्वदीयं भगवान्वृषध्वजो दाक्षायणीत्याह यदा सुदुर्मना: । व्यपेतनर्मस्मितमाशु तदाऽहं व्युत्स्रक्ष्य एतत्कुणपं त्वदङ्गजम् ॥ २३ ॥
গোত্ৰ-সম্পৰ্কৰ বাবে যেতিয়া ভগৱান বৃষধ্বজ শিৱে মোক ‘দাক্ষায়ণী’ বুলি সম্বোধন কৰে, তেতিয়াই মই তৎক্ষণাৎ বিষণ্ণ হৈ পৰোঁ আৰু মোৰ আনন্দ-হাঁহি আৰু মৃদু হাসি নোহোৱা হয়। আপোনাৰ পৰা জন্ম লোৱা এই থলি-সদৃশ দেহৰ বাবে মোৰ গভীৰ খেদ; সেয়ে মই ইয়াক ত্যাগ কৰিম।
Verse 24
मैत्रेय उवाच इत्यध्वरे दक्षमनूद्य शत्रुहन् क्षितावुदीचीं निषसाद शान्तवाक् । स्पृष्ट्वा जलं पीतदुकूलसंवृता निमील्य दृग्योगपथं समाविशत् ॥ २४ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—হে শত্রুহন বিদুৰ! যজ্ঞমণ্ডপত পিতা দক্ষক এইদৰে কৈ সতী শান্তবাক্যে ভূমিত বহি উত্তৰমুখী হ’ল। কাষায় বস্ত্ৰ পৰিধান কৰি জলে স্পৰ্শ কৰি নিজকে পবিত্ৰ কৰিলে আৰু চকু মুদী যোগপথত লীন হ’ল।
Verse 25
कृत्वा समानावनिलौ जितासना सोदानमुत्थाप्य च नाभिचक्रत: । शनैर्हृदि स्थाप्य धियोरसि स्थितं कण्ठाद्भ्रुवोर्मध्यमनिन्दितानयत् ॥ २५ ॥
প্ৰথমে তেওঁ আসন স্থিৰ কৰি প্ৰাণবায়ুক সম অৱস্থালৈ আনিলে। তাৰ পিছত উদানবায়ুক নাভিচক্ৰৰ পৰা ওপৰলৈ উঠাই সমত্বত স্থাপন কৰিলে। তাৰ পাছত বুদ্ধিৰ সৈতে মিশ্ৰিত প্ৰাণক ধীৰে ধীৰে হৃদয়ত স্থিৰ কৰি, তাতৰ পৰা কণ্ঠপথে ক্ৰমে ভ্ৰূমধ্যলৈ নিলে।
Verse 26
एवं स्वदेहं महतां महीयसा मुहु: समारोपितमङ्कमादरात् । जिहासती दक्षरुषा मनस्विनी दधार गात्रेष्वनिलाग्निधारणाम् ॥ २६ ॥
এইদৰে নিজৰ দেহ ত্যাগ কৰিবলৈ—যি দেহ মহাত্মাসকলেও পূজ্য ভগৱান শংকৰে স্নেহ আৰু আদৰে বাৰে বাৰে কোলাত বহুৱাইছিল—সতীয়ে পিতাৰ প্ৰতি ক্ৰোধত মন দৃঢ় কৰি দেহত অনিল-অগ্নি ধাৰণাৰ ধ্যান ধৰিলে।
Verse 27
तत: स्वभर्तुश्चरणाम्बुजासवं जगद्गुरोश्चिन्तयती न चापरम् । ददर्श देहो हतकल्मष: सती सद्य: प्रजज्वाल समाधिजाग्निना ॥ २७ ॥
তাৰ পিছত সতীয়ে আন একো নচিন্তি, নিজৰ স্বামী—জগদ্গুৰু ভগৱান শিৱৰ চৰণকমলৰ অমৃতসাৰকেই ধ্যান কৰিলে। এইদৰে তেওঁ সকলো কলুষৰ পৰা শুদ্ধ হ’ল; আৰু সমাধিৰ অগ্নিয়ে তেওঁৰ দেহ তৎক্ষণাৎ জ্বলি উঠা দেখিলে।
Verse 28
तत्पश्यतां खे भुवि चाद्भुतं महद् हाहेति वाद: सुमहानजायत । हन्त प्रिया दैवतमस्य देवी जहावसून् केन सती प्रकोपिता ॥ २८ ॥
সতীয়ে ক্ৰোধত দেহ ত্যাগ কৰোঁতেই আকাশ আৰু পৃথিৱীত বিস্ময়কৰ মহা ‘হায় হায়’ ধ্বনি উঠিল। শিৱৰ দৰে পূজ্য দেৱতাৰ প্ৰিয়া দেৱী সতীয়ে কিয় এনেদৰে দেহ পৰিত্যাগ কৰিলে?
Verse 29
अहो अनात्म्यं महदस्य पश्यत प्रजापतेर्यस्य चराचरं प्रजा: । जहावसून् यद्विमतात्मजा सती मनस्विनी मानमभीक्ष्णमर्हति ॥ २९ ॥
আহা, ই কিমান ডাঙৰ অনাত্ম্যতা! চৰাচৰ সকলো প্ৰজাৰ পালনকৰ্তা প্ৰজাপতি দক্ষে নিজৰেই কন্যা সতীক—যি পতিব্ৰতা আৰু মহাত্মা—অপমান কৰিলে; সেই অৱহেলাতেই তেওঁ দেহ ত্যাগ কৰিলে।
Verse 30
सोऽयं दुर्मर्षहृदयो ब्रह्मध्रुक् च लोकेऽपकीर्तिं महतीमवाप्स्यति । यदङ्गजां स्वां पुरुषद्विडुद्यतां न प्रत्यषेधन्मृतयेऽपराधत: ॥ ३० ॥
এই কঠোৰহৃদয় দক্ষ, যি ব্ৰাহ্মণত্বৰ অযোগ্য আৰু ব্ৰহ্মদ্ৰোহী, লোকত মহা অপকীৰ্তি লাভ কৰিব; কিয়নো নিজৰ অপৰাধত মৃত্যুৰ দিশে আগবঢ়া নিজৰ কন্যাক সি বাধা নেদিলে আৰু পৰম পুৰুষৰ প্ৰতি দ্বেষ পোষণ কৰিলে।
Verse 31
वदत्येवं जने सत्या दृष्ट्वासुत्यागमद्भुतम् । दक्षं तत्पार्षदा हन्तुमुदतिष्ठन्नुदायुधा: ॥ ३१ ॥
লোকসকলে সতীৰ এই বিস্ময়কৰ স্বেচ্ছামৃত্যুৰ কথা কৈ থাকোঁতেই, তাইৰ সৈতে অহা পাৰ্ষদসকলে অস্ত্ৰ উঠাই দক্ষক বধ কৰিবলৈ উঠি দাঁড়াল।
Verse 32
तेषामापततां वेगं निशाम्य भगवान् भृगु: । यज्ञघ्नघ्नेन यजुषा दक्षिणाग्नौ जुहाव ह ॥ ३२ ॥
তেওঁলোকৰ তীব্ৰ আক্রমণৰ বেগ দেখি ভগবান ভৃগুৱে বিপদ বুজিলে; দক্ষিণাগ্নিত আহুতি দি যজুৰ্বেদৰ তেনে মন্ত্ৰ উচ্চাৰণ কৰিলে যিয়ে যজ্ঞবিঘ্নকাৰীক তৎক্ষণাৎ বিনাশ কৰিব পাৰে।
Verse 33
अध्वर्युणा हूयमाने देवा उत्पेतुरोजसा । ऋभवो नाम तपसा सोमं प्राप्ता: सहस्रश: ॥ ३३ ॥
অধ্বৰ্যুৱে অগ্নিত আহুতি দিতেই দেৱতাসকল তৎক্ষণাৎ নিজৰ ওজসেৰে প্ৰকাশ পালে। ‘ঋভু’ নামৰ দেৱগণ তপস্যাৰে সোম-বল লাভ কৰি সহস্ৰ সহস্ৰকৈ আবিৰ্ভূত হ’ল।
Verse 34
तैरलातायुधै: सर्वे प्रमथा: सहगुह्यका: । हन्यमाना दिशो भेजुरुशद्भिर्ब्रह्मतेजसा ॥ ३४ ॥
ঋভু দেৱতাসকলে যজ্ঞাগ্নিৰ আধপোৰা ইন্ধনক অস্ত্ৰ কৰি প্ৰমথ আৰু গুহ্যকসকলক আঘাত কৰিলে। ব্ৰহ্ম-তেজে দগ্ধ হৈ তেওঁলোকে সকলো দিশলৈ পলাই অন্তৰ্ধান হ’ল।
Frequently Asked Questions
Satī is portrayed as torn between two dharmic pulls: loyalty to her husband’s counsel and intense affection for her natal family. Her agitation and repeated wavering indicate inner conflict; ultimately, attachment and grief override discernment, and she goes—only to witness Dakṣa’s public disrespect of Śiva and herself, which becomes the immediate cause of her decisive renunciation.
In the Bhāgavata’s theology, excluding a महान् (great lord/devotee) from yajña reveals that the ritual has become ego-driven rather than God-centered. The omission symbolizes sectarian contempt and the spiritual invalidation of the sacrifice’s purpose—prompting Satī’s condemnation of fruitive ritualism divorced from reverence and devotion.
Satī states a graded dharmic response: if one cannot punish the blasphemer, one should block the ears and leave; if capable, one should forcibly stop the blasphemy. Her intent is to stress the seriousness of insulting the controller of religion and the Lord’s devotee, not to license indiscriminate violence; the narrative then shows consequences unfolding through cosmic, not personal, retribution.
The chapter frames it as yogic departure (yoga-mṛtyu): Satī sits in posture, raises prāṇa through the inner channels, concentrates on the fiery element, and meditates on Śiva’s lotus feet, becoming purified and leaving the body in a blaze generated by meditation. The emphasis is on tapas and yogic mastery, though it is triggered by moral outrage and grief.
The Ṛbhus are a class of empowered demigods manifested through Bhṛgu’s oblations and Yajur-mantras. They embody mantra-śakti and brahma-tejas protecting the sacrificial establishment; they attack Śiva’s attendants and drive them away, intensifying the conflict that will culminate in the larger destruction of Dakṣa’s yajña.