Adhyaya 31
Nārada Instructs the Pracetās: Bhakti as the Goal of All Paths
দীৰ্ঘ গৃহস্থাশ্ৰম সম্পূৰ্ণ কৰি তত্ত্বজ্ঞান লাভ কৰাৰ পাছত প্ৰচেতাসকলে ভগৱানৰ কৃপা স্মৰণ কৰি বৈৰাগ্য গ্ৰহণ কৰে আৰু পত্নীক যোগ্য পুত্ৰৰ তত্ত্বাৱধানত অৰ্পণ কৰে। তেওঁলোকে মুক্ত ঋষি জাজলিৰ ওচৰৰ পশ্চিম সমুদ্ৰতীৰলৈ গৈ সকলো জীৱৰ প্ৰতি সমদৰ্শন সাধি কৃষ্ণচেতনাক অধিক দৃঢ় কৰে। আসন-প্ৰাণায়াম আৰু মন-বাক্-ইন্দ্ৰিয় সংযমৰ যোগশাসনে আসক্তিৰহিত হোৱাৰ সময়তে নাৰদ মুনি আহে। প্ৰচেতাসকলে তেওঁক পূজা কৰি কয়—পৰিয়ালাসক্তিৰ বাবে শিৱ-বিষ্ণুৰ পূৰ্ব উপদেশ প্ৰায় পাহৰি গৈছিলোঁ; অজ্ঞান পাৰ হ’বলৈ দীপৰ দৰে জ্ঞান দান কৰক। নাৰদে ক’লে—জীৱনৰ সিদ্ধি কেৱল হৰিভক্তিত সমৰ্পণত; ‘ত্ৰিজন্ম’ আৰু উচ্চ সাধনাও ভক্তি নাথাকিলে নিষ্ফল। তেওঁ বুজাই দিয়ে—ভগৱান মূল; মূলক তৃপ্ত কৰিলে সকলো দেৱতা তৃপ্ত; জগত তেওঁৰ পৰা উদ্ভৱ হৈ তেওঁৰ মাজতেই লয় পায়, তেওঁ গুণাতীত আৰু ভেদাভেদ তত্ত্বৰূপে সর্বত্র বিদ্যমান। দয়া, সন্তোষ আৰু ইন্দ্ৰিয়নিগ্ৰহ জনাৰ্দনক শীঘ্ৰ প্ৰসন্ন কৰে; শুদ্ধ ভক্তৰ সৈতে ভগৱান অন্তৰঙ্গ প্ৰতিদান দিয়ে, কিন্তু অহংকাৰী ভোগীৰ প্ৰতি উদাসীন থাকে। নাৰদ প্ৰস্থান কৰাৰ পাছত প্ৰচেতাসকলে দৃঢ় ভক্তি লাভ কৰি পৰম গতি পায়। শেষত মৈত্ৰেয় বিদুৰক কাহিনী সমাপ্ত কৰে, শুকদেৱ প্ৰিয়ব্ৰত বংশলৈ আগবাঢ়ে, বিদুৰ হস্তিনাপুৰলৈ যায় আৰু শ্ৰৱণফল ইহ-পৰ কল্যাণকাৰী বুলি কোৱা হয়।
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच तत उत्पन्नविज्ञाना आश्वधोक्षजभाषितम् । स्मरन्त आत्मजे भार्यां विसृज्य प्राव्रजन् गृहात् ॥ १ ॥
মৈত্রেয় ঋষিয়ে ক’লে—তাৰ পিছত প্ৰচেতাসকলে আধ্যাত্মিক জ্ঞানত পৰিপূৰ্ণতা লাভ কৰিলে। তেওঁলোকে অধোক্ষজ ভগৱানৰ বাণী/আশীৰ্বাদ স্মৰণ কৰি, যোগ্য পুত্ৰৰ দায়িত্ব পত্নীৰ হাতত সঁপাই গৃহ ত্যাগ কৰি প্ৰাব্ৰজ্যাৰ পথে ওলাই গ’ল।
Verse 2
दीक्षिता ब्रह्मसत्रेण सर्वभूतात्ममेधसा । प्रतीच्यां दिशि वेलायां सिद्धोऽभूद्यत्र जाजलि: ॥ २ ॥
ব্ৰহ্মসত্ৰৰ দীক্ষা লৈ আৰু সকলো ভূতত আত্মভাব দেখাৰ মেধাৰে যুক্ত হৈ প্ৰচেতাসকলে পশ্চিম দিশৰ সাগৰতীৰলৈ গ’ল, য’ত মুক্ত মহর্ষি জাজলি বাস কৰিছিল। এই সমদৰ্শী জ্ঞান সিদ্ধ কৰি তেওঁলোকে কৃষ্ণচেতনাত সিদ্ধতা লাভ কৰিলে।
Verse 3
तान्निर्जितप्राणमनोवचोदृशो जितासनान् शान्तसमानविग्रहान् । परेऽमले ब्रह्मणि योजितात्मन: सुरासुरेड्यो ददृशे स्म नारद: ॥ ३ ॥
যোগাসনৰ অনুশীলনে প্ৰচেতাসকলে প্ৰাণ, মন, বাক্য আৰু বাহ্যদৃষ্টি জয় কৰিলে। প্ৰাণায়ামৰ দ্বাৰা জড়াসক্তি দূৰ হৈ তেওঁলোকে শান্ত, সম আৰু স্থিৰচিত্ত হৈ পৰম নিৰ্মল ব্ৰহ্মত মন সংযুক্ত কৰিলে। সেই সময়তে দেৱ-অসুৰ উভয়ে পূজ্য মহর্ষি নাৰদ তেওঁলোকক চাবলৈ আহিল।
Verse 4
तमागतं त उत्थाय प्रणिपत्याभिनन्द्य च । पूजयित्वा यथादेशं सुखासीनमथाब्रुवन् ॥ ४ ॥
নাৰদ মুনিৰ আগমন দেখি প্ৰচেতাসকলে তৎক্ষণাৎ আসনৰ পৰা উঠিল। তেওঁলোকে বিধিপূৰ্বক দণ্ডৱৎ প্ৰণাম কৰি অভিনন্দন জনালে, যথোচিত পূজা কৰিলে; আৰু নাৰদ মুনি সুখাসীন হোৱাৰ পিছত তেওঁলোকে প্ৰশ্ন কৰিবলৈ ধৰিলে।
Verse 5
प्रचेतस ऊचु: स्वागतं ते सुरर्षेऽद्य दिष्ट्या नो दर्शनं गत: । तव चङ्क्रमणं ब्रह्मन्नभयाय यथा रवे: ॥ ५ ॥
প্ৰচেতাসকলে ক’লে—হে দেৱর্ষি, আপোনাক স্বাগতম। আমাৰ মহাভাগ্যত আজি আপোনাৰ দৰ্শন হ’ল। হে ব্ৰাহ্মণ, যেনেকৈ সূৰ্যৰ গমন ৰাতিৰ অন্ধকাৰজনিত ভয় দূৰ কৰে, তেনেকৈ আপোনাৰ বিচৰণে সকলো ভয় নাশ কৰে।
Verse 6
यदादिष्टं भगवता शिवेनाधोक्षजेन च । तद् गृहेषु प्रसक्तानां प्रायश: क्षपितं प्रभो ॥ ६ ॥
হে প্ৰভু, ভগৱান শিৱ আৰু অধোক্ষজ শ্ৰীবিষ্ণুৱে যি উপদেশ দিছিল, গৃহকাৰ্যত অতিমাত্ৰা আসক্তিৰ বাবে আমি সেয়া প্ৰায় পাহৰি পেলাইছোঁ।
Verse 7
तन्न: प्रद्योतयाध्यात्मज्ञानं तत्त्वार्थदर्शनम् । येनाञ्जसा तरिष्यामो दुस्तरं भवसागरम् ॥ ७ ॥
সেয়ে কৃপা কৰি আমাক অধ্যাত্মজ্ঞান—তত্ত্বাৰ্থদৰ্শন—আলোকিত কৰক, যাতে আমি সহজে এই দুস্তৰ ভৱসাগৰ পাৰ হ’ব পাৰোঁ।
Verse 8
मैत्रेय उवाच इति प्रचेतसां पृष्टो भगवान्नारदो मुनि: । भगवत्युत्तमश्लोक आविष्टात्माब्रवीन्नृपान् ॥ ८ ॥
মৈত্ৰেয় ক’লে—হে বিদুৰ, এইদৰে প্ৰচেতাসকলৰ প্ৰশ্নত, উত্তমশ্লোক ভগৱানত সদায় লীন থকা পৰম ভক্ত নাৰদ মুনিয়ে ৰজাসকলক উত্তৰ দিবলৈ আৰম্ভ কৰিলে।
Verse 9
नारद उवाच तज्जन्म तानि कर्माणि तदायुस्तन्मनो वच: । नृणां येन हि विश्वात्मा सेव्यते हरिरीश्वर: ॥ ९ ॥
নাৰদ ক’লে—যাৰ জন্ম, কৰ্ম, আয়ুস, মন আৰু বাক্য বিশ্বাত্মা ঈশ্বৰ হৰিৰ ভক্তিসেৱাত নিয়োজিত হয়, তাৰ সকলো সত্যই সিদ্ধ আৰু সাৰ্থক হয়।
Verse 10
किं जन्मभिस्त्रिभिर्वेह शौक्रसावित्रयाज्ञिकै: । कर्मभिर्वा त्रयीप्रोक्तै: पुंसोऽपि विबुधायुषा ॥ १० ॥
শৌক্ৰ, সাবিত্ৰ আৰু যাজ্ঞিক—এই তিন জন্ম, বেদোক্ত কৰ্ম আৰু দেৱসম আয়ুও যদি ভগৱৎ-সেৱাত নালাগে, তেন্তে সকলো বৃথা।
Verse 11
श्रुतेन तपसा वा किं वचोभिश्चित्तवृत्तिभि: । बुद्ध्या वा किं निपुणया बलेनेन्द्रियराधसा ॥ ११ ॥
ভক্তি-সেৱা নাথাকিলে শ্ৰৱণ, তপস্যা, বাকশক্তি, চিত্তবৃত্তি, নিপুণ বুদ্ধি, বল আৰু ইন্দ্ৰিয়শক্তিৰ কি অৰ্থ?
Verse 12
किं वा योगेन साङ्ख्येन न्यासस्वाध्याययोरपि । किं वा श्रेयोभिरन्यैश्च न यत्रात्मप्रदो हरि: ॥ १२ ॥
য’ত আত্মপ্ৰদ হৰিৰ উপলব্ধি নাই, তাত যোগ, সাংখ্য, সন্ন্যাস, স্বাধ্যায় আৰু অন্য শ্ৰেয়সাধনেও কি ফল দিব? সকলো বৃথা।
Verse 13
श्रेयसामपि सर्वेषामात्मा ह्यवधिरर्थत: । सर्वेषामपि भूतानां हरिरात्मात्मद: प्रिय: ॥ १३ ॥
প্ৰকৃততে সকলো শ্ৰেয়সাধনৰ পৰম সীমা আত্মা; আৰু সকলো জীৱৰ বাবে হৰিয়েই আত্মাৰো আত্মা, আত্মদাতা আৰু পৰম প্ৰিয়।
Verse 14
यथा तरोर्मूलनिषेचनेन तृप्यन्ति तत्स्कन्धभुजोपशाखा: । प्राणोपहाराच्च यथेन्द्रियाणां तथैव सर्वार्हणमच्युतेज्या ॥ १४ ॥
যেনেকৈ গছৰ মূলে পানী দিলে কাণ্ড-শাখা-উপশাখা তৃপ্ত হয়, আৰু যেনেকৈ উদৰলৈ আহাৰ দিলে ইন্দ্ৰিয়সমূহ সজীৱ হয়, তেনেকৈ অচ্যুতৰ ভক্তিপূজাই সকলোকে সন্তুষ্ট কৰে।
Verse 15
यथैव सूर्यात्प्रभवन्ति वार: पुनश्च तस्मिन्प्रविशन्ति काले । भूतानि भूमौ स्थिरजङ्गमानि तथा हरावेव गुणप्रवाह: ॥ १५ ॥
যেনেকৈ বৰ্ষাকালত সূৰ্যৰ পৰা জল উৎপন্ন হয় আৰু গ্ৰীষ্মকালত সেই একে জলেই কালক্ৰমে পুনৰ সূৰ্যতেই লীন হয়, তেনেকৈ পৃথিৱীৰ পৰা স্থাৱৰ-জংগম সকলো জীৱ জন্মে আৰু শেষত ধূলি হৈ পৃথিৱীতেই মিলি যায়। তদ্ৰূপ সকলো বস্তু পৰম পুৰুষ শ্ৰীহৰিৰ পৰা উদ্ভৱ হয় আৰু কালে কালে পুনৰ তেওঁৰ মাজতেই প্ৰৱেশ কৰে।
Verse 16
एतत्पदं तज्जगदात्मन: परं सकृद्विभातं सवितुर्यथा प्रभा । यथासवो जाग्रति सुप्तशक्तयो द्रव्यक्रियाज्ञानभिदाभ्रमात्यय: ॥ १६ ॥
যেনেকৈ সূৰ্যৰ প্ৰভা সূৰ্যৰ পৰা ভিন্ন নহয়, তেনেকৈ জগত-আত্মা পৰম ভগৱানৰ পৰা এই বিশ্বও ভিন্ন নহয়; সেয়ে তেওঁ এই সৃষ্টিত সৰ্বব্যাপী। যেনেকৈ জাগ্ৰত অৱস্থাত ইন্দ্ৰিয়শক্তি প্ৰকাশ পায় আৰু নিদ্ৰাত অপ্রকাশিত থাকে, তেনেকৈ এই বিশ্ব পৰম পুৰুষৰ পৰা কেতিয়াবা ভিন্ন, কেতিয়াবা অভিন্ন বুলি প্ৰতীয়মান হয়।
Verse 17
यथा नभस्यभ्रतम:प्रकाशा भवन्ति भूपा न भवन्त्यनुक्रमात् । एवं परे ब्रह्मणि शक्तयस्त्वमू रजस्तम:सत्त्वमिति प्रवाह: ॥ १७ ॥
হে ৰজাসকল, যেনেকৈ আকাশত কেতিয়াবা মেঘ, কেতিয়াবা অন্ধকাৰ আৰু কেতিয়াবা পোহৰ ক্ৰমে ক্ৰমে দেখা যায়, তেনেকৈ পৰব্ৰহ্মত ৰজঃ, তমঃ আৰু সত্ত্ব—এই শক্তিসমূহ প্ৰবাহৰূপে কেতিয়াবা প্ৰকাশ পায় আৰু কেতিয়াবা অন্তৰ্হিত হয়।
Verse 18
तेनैकमात्मानमशेषदेहिनां कालं प्रधानं पुरुषं परेशम् । स्वतेजसा ध्वस्तगुणप्रवाह- मात्मैकभावेन भजध्वमद्धा ॥ १८ ॥
সেয়ে কাৰণৰ কাৰণ সেই পৰমেশ্বৰেই সকলো দেহধাৰীৰ আত্মা, কাল, প্ৰধান (প্ৰকৃতি), পুৰুষ আৰু পৰেশ। তেওঁ নিজৰ তেজে গুণপ্ৰবাহ ধ্বংস কৰি গুণাতীত হৈ প্ৰকৃতিৰ অধিপতি। সুতৰাং নিজকে গুণতঃ তেওঁৰ সৈতে এক বুলি ভাবি, নিশ্চিতভাৱে তেওঁৰ ভক্তিসেৱাত নিয়োজিত হওক।
Verse 19
दयया सर्वभूतेषु सन्तुष्ट्या येन केन वा । सर्वेन्द्रियोपशान्त्या च तुष्यत्याशु जनार्दन: ॥ १९ ॥
সকলো জীৱৰ প্ৰতি দয়া দেখুৱাই, যিকোনো প্ৰকাৰে সন্তুষ্ট হৈ, আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহক বিষয়ভোগৰ পৰা সংযত কৰি ৰাখিলে জনাৰ্দন ভগৱান অতি সোনকালে তুষ্ট হয়।
Verse 20
अपहतसकलैषणामलात्म- न्यविरतमेधितभावनोपहूत: । निजजनवशगत्वमात्मनोऽय- न्न सरति छिद्रवदक्षर: सतां हि ॥ २० ॥
সকলো ভৌতিক কামনা দূৰ হৈ ভক্তসকল মনৰ কলুষতাৰ পৰা মুক্ত হয়। সেয়ে তেওঁলোকে সদায় প্ৰভুৰ স্মৰণ কৰে আৰু ভক্তিভাৱে তেওঁক আহ্বান কৰে। নিজে ভক্তবশ বুলি জানি ভগৱান এক মুহূৰ্তও তেওঁলোকক নাছাৰে; যেনেকৈ ওপৰৰ আকাশ কেতিয়াও অদৃশ্য নহয়।
Verse 21
न भजति कुमनीषिणां स इज्यां हरिरधनात्मधनप्रियो रसज्ञ: । श्रुतधनकुलकर्मणां मदैर्ये विदधति पापमकिञ्चनेषु सत्सु ॥ २१ ॥
ৰসজ্ঞ হৰি কুমনীষীৰ পূজা গ্ৰহণ নকৰে; প্ৰভুৰ ভক্তিসেৱাকেই ধন বুলি মানি সন্তুষ্ট থকা অকিিঞ্চন ভক্তসকলেই তেওঁৰ প্ৰিয়। যিসকলে শিক্ষা, ধন, কুল আৰু কৰ্মৰ মদত সৎ অকিিঞ্চনক উপহাস কৰি পাপ কৰে, তেওঁলোকৰ আৰাধনাও ভগৱানে গ্ৰহণ নকৰে।
Verse 22
श्रियमनुचरतीं तदर्थिनश्च द्विपदपतीन् विबुधांश्च यत्स्वपूर्ण: । न भजति निजभृत्यवर्गतन्त्र: कथममुमुद्विसृजेत्पुमान् कृतज्ञ: ॥ २२ ॥
স্বয়ংসম্পূৰ্ণ হ’লেও ভগৱান ভক্তসকলৰ অধীন হয়, কিয়নো তেওঁ নিজৰ সেৱকবৰ্গৰ বশত থাকে। তেওঁ শ্ৰীদেৱীকো, আৰু শ্ৰীৰ অনুগ্ৰহ বিচৰা ৰজা-দেৱতাকো বিশেষ মান নকৰে। তেন্তে যি সত্যই কৃতজ্ঞ, সি এনে ভক্তবশ ভগৱানক কেনেকৈ ভজনা নকৰিব?
Verse 23
मैत्रेय उवाच इति प्रचेतसो राजन्नन्याश्च भगवत्कथा: । श्रावयित्वा ब्रह्मलोकं ययौ स्वायम्भुवो मुनि: ॥ २३ ॥
মৈত্রেয় ক’লে—হে ৰাজন বিদুৰ! স্বায়ম্ভুৱ মুনি শ্ৰীনারদে এইদৰে প্ৰচেতাসকলক ভগৱান-সম্পৰ্কীয় এই আৰু আন কাহিনীবোৰ শুনালে। তাৰপাছত তেওঁ ব্ৰহ্মলোকলৈ গ’ল।
Verse 24
तेऽपि तन्मुखनिर्यातं यशो लोकमलापहम् । हरेर्निशम्य तत्पादं ध्यायन्तस्तद्गतिं ययु: ॥ २४ ॥
নাৰদৰ মুখৰ পৰা নিৰ্গত হৰিৰ যশ, যিয়ে জগতৰ সকলো অমঙ্গল দূৰ কৰে, সেয়া শুনি প্ৰচেতাসকলেও ভগৱানত আসক্ত হ’ল। তেওঁৰ পদপদ্ম ধ্যান কৰি কৰি তেওঁলোকে পৰম গতি লাভ কৰিলে।
Verse 25
एतत्तेऽभिहितं क्षत्तर्यन्मां त्वं परिपृष्टवान् । प्रचेतसां नारदस्य संवादं हरिकीर्तनम् ॥ २५ ॥
হে বিদুৰ (ক্ষত্তা), তুমি যি সুধিছিলা সেয়া সকলো মই ক’লোঁ। প্ৰচেতাসকল আৰু নাৰদৰ এই সংলাপ—হৰিকীৰ্তনময় প্ৰভুৰ মহিমা—মই যথাসাধ্য বৰ্ণনা কৰিলোঁ।
Verse 26
श्रीशुक उवाच य एष उत्तानपदो मानवस्यानुवर्णित: । वंश: प्रियव्रतस्यापि निबोध नृपसत्तम ॥ २६ ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে: হে নৃপশ্ৰেষ্ঠ পৰীক্ষিত, স্বায়ম্ভুৱ মনুৰ প্ৰথম পুত্ৰ উত্তানপাদৰ বংশবৰ্ণনা মই সমাপ্ত কৰিলোঁ। এতিয়া প্ৰিয়ব্ৰতৰ বংশধৰসকলৰ কাহিনী ক’ম; মনোযোগেৰে শুনা।
Verse 27
यो नारदादात्मविद्यामधिगम्य पुनर्महीम् । भुक्त्वा विभज्य पुत्रेभ्य ऐश्वरं समगात्पदम् ॥ २७ ॥
মহাৰাজ প্ৰিয়ব্ৰতে নাৰদৰ পৰা আত্মবিদ্যা লাভ কৰিও পৃথিৱী শাসন কৰিলে। ভোগ-ঐশ্বৰ্য সম্পূৰ্ণ ভোগ কৰি, সম্পত্তি পুত্ৰসকলৰ মাজত ভাগ কৰি দিলে আৰু শেষত পৰম পদ লাভ কৰি ভগৱদ্ধামলৈ উভতি গ’ল।
Verse 28
इमां तु कौषारविणोपवर्णितां क्षत्ता निशम्याजितवादसत्कथाम् । प्रवृद्धभावोऽश्रुकलाकुलो मुने- र्दधार मूर्ध्ना चरणं हृदा हरे: ॥ २८ ॥
হে ৰাজন, কৌশাৰবি মৈত্রেয় মুনিয়ে বৰ্ণনা কৰা অজিত ভগৱানৰ এই সৎকথা শুনি বিদুৰৰ ভাৱ অতি প্ৰবল হ’ল। চকুত অশ্ৰু ভৰি তেওঁ তৎক্ষণাৎ গুৰুৰ চৰণত লুটি পৰিল আৰু হৰিক হৃদয়ত স্থাপন কৰিলে।
Verse 29
विदुर उवाच सोऽयमद्य महायोगिन् भवता करुणात्मना । दर्शितस्तमस: पारो यत्राकिञ्चनगो हरि: ॥ २९ ॥
বিদুৰ ক’লে: হে মহাযোগী, হে পৰম ভক্ত, আপোনাৰ নিৰ্হেতুক কৰুণাৰে আজি মোক এই অন্ধকাৰময় সংসাৰৰ পৰা মুক্তিৰ পথ দেখুওৱা হ’ল। সেই পথ অনুসৰি যি নিষ্কিঞ্চন হয়, সি হৰিৰ ধাম—ভগৱদ্ধামলৈ—উভতি যায়।
Verse 30
श्रीशुक उवाच इत्यानम्य तमामन्त्र्य विदुरो गजसाह्वयम् । स्वानां दिदृक्षु: प्रययौ ज्ञातीनां निर्वृताशय: ॥ ३० ॥
শ্ৰীশুকদেৱ ক’লে—এইদৰে মহর্ষি মৈত্ৰেয়ক প্ৰণাম কৰি আৰু তেওঁৰ অনুমতি লৈ বিদুৰে নিজৰ জ্ঞাতিসকলক চাবলৈ গজসাহ্বয় হস্তিনাপুৰলৈ যাত্ৰা কৰিলে; তেওঁৰ অন্তৰ নিৰ্বৃত, ভৌতিক কামনা-শূন্য আছিল।
Verse 31
एतद्य: शृणुयाद्राजन् राज्ञां हर्यर्पितात्मनाम् । आयुर्धनं यश: स्वस्ति गतिमैश्वर्यमाप्नुयात् ॥ ३१ ॥ ऋषभ उवाच नायं देहो देहभाजां नृलोके कष्टान् कामानर्हते विड्भुजां ये । तपो दिव्यं पुत्रका येन सत्त्वं शुद्ध्येद्यस्माद् ब्रह्मसौख्यं त्वनन्तम् ॥ १ ॥
হে ৰাজন, যিসকলে শ্ৰীহৰিক সম্পূৰ্ণ সমৰ্পিত ৰাজাসকলৰ এই কাহিনী শ্ৰৱণ কৰে, তেওঁলোকে সহজে দীঘলীয়া আয়ু, ধন, যশ, মঙ্গল লাভ কৰে; শেষত পৰমধাম-প্ৰাপ্তি আৰু ঐশ্বৰ্যও পায়।
Frequently Asked Questions
Because the Bhāgavatam defines spiritual success by the satisfaction and realization of the Supreme Personality of Godhead (Hari). Practices like tapas, yoga, sannyāsa, and śāstra-study can refine the mind and senses, but if they do not culminate in devotion—service, remembrance, and surrender to Bhagavān—they remain incomplete and may still reinforce subtle pride or impersonal conclusions. Nārada’s criterion is teleological: the value of any sādhana is measured by whether it awakens loving service to the Lord.
Nārada outlines a Vedic-cultural progression of refinement: (1) śaukra—physical birth from purified parents; (2) sāvitra—second birth through dīkṣā/upanayana-like initiation by the guru, granting access to mantra and regulated life; (3) yājñika—eligibility to worship Viṣṇu through sacrifice/arcana and God-centered ritual life. He then adds the decisive point: even with these privileges and even a demigod’s lifespan, life is ‘useless’ if one does not actually engage in the Lord’s service.
Just as watering a tree’s root nourishes every branch and leaf, worshiping the Supreme Lord automatically satisfies the demigods because they are empowered limbs within His cosmic administration. The analogy is not anti-deva; it is hierarchical theology: devas are honored most correctly when the root—Bhagavān—is served, making separate appeasement unnecessary as an ultimate practice.
Jājali is described here as a great liberated sage residing on the western seashore. The narrative places the Pracetās in a sanctified environment associated with a realized saint, emphasizing their transition from household responsibilities to concentrated sādhana and equal vision (sama-darśana), culminating in Nārada’s decisive bhakti instruction.